Ραγούζα (Ragusa-Dubrovnik) – Mια φίλη πόλη της Άρτας από την υστερομεσαιωνική περίοδο ως την διάλυση της το 1806

Ραγούζα - Dubrovnik 16os αιώνας, χαρακτικό από τα αρχεία της πόλης 

Αν μια πόλη στον ύστερο Μεσαίωνα και στους νέους χρόνος είναι συνδεδεμένη με την Άρτα και το εμπόριο της αυτή είναι η Ραγούζα, το σημερινό Dubrovnik. Για πρώτη φορά η πόλη αναφέρεται από τον Κων/νο Πορφυρογέννητο σαν Λαυούσιον και αργότερα Ραούσιον. Ο αρχικός πληθυσμός της πόλης ήταν Ρωμάνοι ή αρομούνοι δηλαδή Βλάχοι θα λέγαμε. Αργότερα άρχισαν οι προσμίξεις με Σλάβους και άλλους Ρωμανόφωνους. Η Βενετία προσπάθησε να καταλάβει την πόλη μιας και την έβλεπε αντίζηλο στα 948 αλλά απέτυχε ενώ την κατέλαβε, όπως και σχεδόν όλη τη Δαλματία με τις Σταυροφορίες. Το Βυζάντιο, οι Σέρβοι και οι Βόσνιοι είχαν παραχωρήσει στην πόλη προνόμια εμπορίου. Στα μισά του 14^ου αιώνα όταν οι Ούγγροι απλώθηκαν προς τα δυτικά η πόλη έγινε υποτελής του Ουγγρικού στέματος. Πέρα απο την σύμμαχο πόλη Ανκώνα ιδιαίτερες σχέσεις ειχε η Ραγούζα και με το Ηπειρωτικό Δεσποτάτο. Τόσο των Κομνηνοδούκων όσο και με του ξένους Ηγεμόνοες και ιδιαίτερα τους Τόκκους. Αλλά και στους νέους χρόνους δεν άλλαξε τίποτα. Η Ραγούζα δήλωσε υποτέλεια στους Οθωμανούς, υποχρεώθηκε να έχει πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη και να χειρίζεται το Οθωμανικό εμπόριο μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίαςκαι Ιταλικών χωρών. Έμπορους από την Ραγούζα μπορούσε να συναντήσει κανεις σε όλο τον μεσογειακό κόσμο. Μια από τις πρώτες μεγάλες καταστροφές που δέχτηκε η πόλη ήταν ο σεισμός του 1667 όπου περίπου 5000 κάτοικοι έχασαν τη ζωή τους μαζί και ο Ρέκτορας (κυβερνήτης) της πόλης. Οι Γάλοι του Ναπολέοντα θα διαλύσουν το κρατίδιο αυτό στα 1806.

Ραγουζαίος Εμπορος. Χαρακτικό του Nicholas de Nicholay, 1580

Η Ραγούζα και η Άρτα

Δεν είναι μόνο η λατρεία του Αγίου Βλάση (Σύμφωνα με κάποια παράδοση  ο Αγιος είχε βρεθει και στα μέρη μας) που μας συνδέει με την Ραγούζα. Αλλά πολύ περισσότερο το μεσαιωνικό εμπόριο. Αυτή την περίοδο ραγουζέικα πλοία φορτώνουν στην Ήπειρο και δη στο Φανάρι – Κάστρο Φανάρι-, όπως και στην Ρινιάσα (σημ. Κάστρο Ριζών Πρέβεζας) σιτηρά ενω  μπαίνουν και στον Αμβρακικό και εμπορεύονται αγαθά  απο την Δύση ενώ απο την Αρτα παίρνουν Σιτηρά, Αλάτι, Αυγοτάραχο, τυριά, κερί, μέλι κτλ. Οι δύο πόλεις επεκτείνουν τις σχέσεις τους και ανοίγουν  εμπορικούς οίκους τόσο στην Άρτα όσο και στην Ραγούζα. Ο πρώτος Αρτινός που καταγράφεται στα αρχεία της πόλης της Ραγούζας (Registi di Ragusa) είναι κάποιος έμπορος Νικόλας Καλιμάνης στα 1336. Το 1424 και 1425 συναντάμε τον αρτινό Ιωάννη Ελισεη (Joahnnes Helisay), πιστεύω πως πρόκειται περι αρτινού Εβραίου αλλά δεν μας δίνει ιδιότητα το αρχείο. Το 1428 συναντάμε τον Γιώρο Φούμο έμπορο από την Άρτα, Το Γεώργιο Κορώνο και κάποιους άλλους 6 Έλληνες από την Άρτα όπως του αναφέρει ενω το 1430 συναντάμε τον κάποιον στρατιωτικό Αντώνιο γιο του Μάρη από την Άρτα. Στα 1433 καταγράφεται μόνο ο τίτλος και είναι ο Πρέσβης του Δεσπότη της Άρτας. Στα 1436 κατγράφεται ο Antonellus Barges πρέσβης του Δεσπότη της Άρτας.  Την ίδια χρονιά συναντάμε άλλους δύο Πρέσβες του Δεσπότη της Άρτας όπως και τον έμπορο Δήμο Αρμιράγλιο. Επίσης στα  1436 Συναντάμε και τον αρτινό  Δήμο Μιράλη γνωστός στους Ραγουζαίους περισσότερο σαν  Dimo Grecus. Στα 1438 εμφανίζεται ένας άλλος Αρτινός , ο οποίς σύμφωνα με το αρχείο ονομάζεται  Theodor Teucer Cani , έμπορος και αυτός . Στα 1443 εμφανίζεται ένας άλλος Αρτινός έμπορος ο Gelasius Rubeus , ο οποίος σύμφωνα με το αρχείο της πόλης είναι γιος ενός στρατιωτικού Καπετάνιου. Την ίδια χρονιά το 1443 εμφανίζεται και ο Βενέδικτος ο Αρτινός σαν πρέσβης του Δεσπότη της Άρτας. Ο Αρτινός Βενέδικτος Μακρίνης φαίνεται να προσφέρει στρατιωτική υπηρεσία στα 1446. Στα 1459 εμφανίζεται ο Νικόλας από την Άρτα. Στο σύνολο όπως βλέπουμε μεταξύ 1350 και 1450 είχαν εγκατασταθεί στην Ραγούζα 22 Αρτινοί. Οι Ραγουζαίοι είχαν και με τους Αλβανούς Δεσπότες Σπάτα καλές σχέσεις. Τα πλοία του φόρτωναν αλάτι στις αλυκές της Κόπραινας. Ο Κάρολος Β΄ Τόκκος ακολουθωντας την φιλική πολιτική του θείου Κάρολο Α΄Τόκκου του απέναντι στην Ραγούζα επέτρεψε και αυτός να ανοίγονται εταιρείες (κομπανίες) για την αγορά δημητριακών. Έτσι στην Άρτα δραστηροποιήθηκαν οι Ραγουζάνοι Zypiani Lukarevic, o οποίος εμπορεύονταν  υφάσματα, σαπούνι, κάστανα και δέρματα και ο Νalescus de Georgio – Djurcevic. Η κομπανία του Djurjevic ήταν αυτή που προμήθευε την σύζυγο του Κάρολου Α' Τόκκου Francesca Acciaiuoli καθώς και την άρχουσα τάξη με υφάσματα. Εκείνο το διάστημα η Ραγούζα είχε αναπτυγμένη βιοτεχνία στα υφάσματα με αποτέλεσμα να παραμερίσει την Αγορά της Βενετίας στην Άρτα. Ως αντάλαγμα οι Ραγουζαίοι  έπαιρναν απο την Άρτα σιτηρά. Ο διακονονισμός του εμπορίου γίνονταν με τον πρέσβη της Άρτας (Procutor). Eπίσης για λογαριασμό των Ραγουζαίων δούλευε και ο Φλωρεντίνος Franzesco Pitti, οικογένεια που υπάρχει ακόμη στη Φλωρεντία .Άλλοι Ραγουζαίοι που αναφέρονται στην Άρτα είναι ο Marin Cucetic, o Andre Darkovic , ο Nicolas Buric & o Simeon Kalic. Το τελευταίο επώνυμο το βρίσκουμε στα 1560 σαν τιμαριούχο της Φιλιππιάδας. Δεν μπορω να βρω πόσο συμπτωματικό είναι.  Όταν ο Δεσπότης Κάρολος Β΄Τόκος βρεθηκε πιεσμένος από τους Οθωμανούς η Ραγούζα φαίνεται σαν προμηθευτής υλικών πολέμου. Αλλά και η υποταγή της Άρτας στους Οθωμανους δεν έφερε αλλαγές στο εμπόριο μεταξύ Ραγούζας και Άρτας. Ραγουζαίος είναι και ο πρώτος καπετάνιος που κάνει αναφορά για την παρουσία των Οθωμανών στην Άρτα και δη στην Κόπραινα. Στα 1751 γνωρίζουμε  από τα Γαλλικά αρχεία, πως στο προξενείο της Ραγούζας και της Νεαπόλεος είναι ένας Ραγουζαίος, ο οποίος εγκαταλείπει την Άρτα λόγω της διαφθοράς των Οθωμανών.  Απο τα αρχεία της Ραγούζας έχουμε την πληροφορία, ότι στα 1770,  8 Έλληνες έμποροι κρατούνταν εκεί στις φυλακές. Μεταξύ αυτών και τρία γνωστά ονόματα από την Άρτα ίσως και 4. Ο λόγος που κρατούνται οι έμποροι που είχαν φορτία από την Άρτα δεν γίνεται γνωστός. Ανάμεσα στους Αρτινούς έμπορους ήταν ο γνωστός και από τα Γαλλικά και βενετικά αρχεία μεγαλοέμπορας, λαθρέμπορας και κατα διαστήματα πρόξενος Ρίζος Δημήτρης Καραγιάννης. Άλλοι  Αρτινοί ήταν ο  Κώστας Χρήστου, Χρ.Νικ. Παπαγιώρη και ίσως και ο Γάτζος. Ως την πτώση της Δημοκρατίας της Ραγούζας η Άρτα θα συνεχίζει να έχει άριστες εμπορικές σχέσεις με την Άρτα.

Ραγουζαίοι άρχοντες ή πρόξενοι σε σχέδιο του 16ου αιώνα

Δυο πόλεις που έχουν γράψει κοινή εμπορική ιστορία για αιώνες, δυο πόλεις που τις βρέχει η ίδια θάλασσα, που κάποτε είχαν προξενεία.  Ίσως κάποτε θα πρέπει να το σκεφτεί και ο Δήμος Αρταίων μην τυχόν θα μπορούσε να γίνει μια αδελφοποίηση. Έχουμε πολλά κοινά να μοιραστούμε.

Πηγές κειμένου:

1. Gerhard Ernst (Hrsg.): Romanische Sprachgeschichte/Histoire linguistique de la Romania
2. Robin Harris, Storia e vita di Ragusa. Dubrovnik, la piccola Repubblica adriatica, Santi Quaranta, Treviso 2008
3. Josip Vrandečić; Miroslav Bertoša, Dalmacija, Dubrovnik i Istra u ranome novom vijeku
4. Barisa Krekic : Dubrovnik
5. Peter Soustal: Zu den Handelsbeziehungen zwischen Ragusa und Epirus
6. Ελευθέριος Βέτσιος: Το υστερομεσαιωνικό εμπόριο της Άρτας
7. David Rheubottom (2000). Age, Marriage, and Politics in Fifteenth-Century Ragusa
8. Στέφανος Ι. Παπαδόπουλος: Ελληνικά έγγραφα από το Ιστορικό Αρχείο της Ραγούζας (Dubrovnik)
9. Φώτης Βράκας: Άρτα - Οθωμανοκρατία και απελευθέρωση. Γνωστά και άγνωστα γεγονότα από την Οθωμανική περίοδο 1449-1881  ως τον πόλεμο του 1897

Ο ΑΓΙΟΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑΣ ΑΡΤΑΣ ΤΟ 1940 ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ

Η κατάσταση πριν τον πόλεμο – Η ιταλική προπαγάνδα – Η επιστράτευση – Ποιοι κλήθηκαν για το Μέτωπο – Κατοχή και απελευθέρωση

Μια από τις πρώτες σφραγίδες της κοινότητας

Ο Άγιος Σπυρίδωνας Άρτας το 1940 είναι ένα από τα πολλά χωριά της Ελλάδας. Μόλις 28 χρόνια πριν έχει απελευθερωθεί από την μακραίωνη Οθωμανική κυριαρχία και ακολουθεί την πορεία της νεώτερης ιστορίας του Ελληνικού κράτους. Χωριανοί επιστρατεύονται και λαμβάνουν μέρος στο Β΄Βαλκανικό πόλεμο και την Μικρασιατική εκστρατεία. Στον Εθνικό Διχασμό δεν φαίνεται να έχει λάβει μέρος. Οι κάτοικοι του απλοί αγρότες που πασχίζουν για το μεροκάματο. Πείνα το χωριό δεν γνώριζε αλλά και ούτε και ιδιαίτερο πλούτο. Τα όμορα έλη αποτελούν πηγή ζωής αλλά και θανάτου. Πολλούς είχε αποδεκατίσει η Ελονοσία και ο κίτρινος πυρετός. Παρ όλα αυτά από την απελευθέρωση ως το 1940, δώδεκα μέρες πριν την κήρυξη του πολέμου το χωριό έχει άνοδο πληθυσμού γύρω στα 125%. Δηλαδή η απογραφή του 1912 μας δίνει 476 κατοίκους και η απογραφή του 1940 μας δίνει 1068 κατοίκους. Στις εκλογές πριν την δικτατορία κυριαρχούσε το αντιβενιζελικό “λαϊκό κόμμα “του Παναγή Τσαλδάρη κατά μεγάλο ποσοστό.  

Επιχρωματισμένη φωτογραφία με την περαταριά. Γυναίκες πάνε στην πηγή για νερό

Κονοτική αρχή και σχολείο 

Στο διάστημα της Μεταξικής Δικτατορίας πρόεδρος του χωριού θα είναι ο Δημήτριος Γείτονας, γιος του ιερέα Παπαγιώργη Γείτονα και πατέρας του πατέρ Αλέξανδρου Γείτονα, σημερινού ιερέα του χωριού. Θα επιστρατευθεί όμως και θα τον αντικαταστήσει ο Γεώργιος Χαλάστρας, ο οποίος θα παραμείνει πρόεδρος σε όλο το διάστημα της κατοχής αλλά και στην μεταπολεμική περίοδο θα εκλεγεί εκ νέου. Στο σχολείο, το οποίο στεγάζεται στο παλιό βακούφικο δίπλα από την εκκλησία και το οποίο κατεδαφίστηκε στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 70, θα κάνουν την εμφανισή τους δύο νέοι δάσκαλοι, ένα ζευγάρι, ο Σωτήρης Τρομπούκης με την σύζυγο του Πηνελόπη . Σταθμός για την εκπαίδευση του χωριού. Πολύ αυστηροί αλλά και καλοί. Κατά την Μεταξική περίοδο το σχολείο λειτουργεί υπό τα μεταξικά πρότυπα. Η Νεολαία υποχρεωτικά στην ΕΟΝ ντυμένοι με στολές, όπως συνηθίζονταν τότε σε όλα τα απολυταρχικά καθεστώτα και χωρισμένοι σε ομάδες Σκαπανείς και Σκαπανίτισσες από 8-14 ετών και αν τύχαιναν και κάποιοι μεγαλύτεροι αυτοί γίνονταν φαλαγγίτες και φαλαγγίτισσες. Από μαρτυρίες που έχω αρχηγός στους σκαπανείς και σκαπανίτισσες έμπαιναν οι καλύτεροι μαθητές της 6ης Δημοτικού. Η ΕΟΝ έπαψε να υπάρχει το 1941.

Νεαρός  μαθτής Σκαπανέας της ΕΟΝ

Παραγωγή

Η παραγωγή του χωριού ήταν η κλασσική όπως όλα τα χρόνια. Σιτάρι, Καλαμπόκι, Σουσάμι, Φασόλι και Βρώμη. Λάδι προμηθευόταν το χωριό συνήθως από τα καΐκια που έφταναν από την Λευκάδα στο λιμανάκι της Πέτρας, το οποία εξαγόραζαν με φασόλια ή σιτάρι. Στο χωριό λειτουργούσε τυροκομείο, μάλλον της οικογένεια Κακοσίμου και υπήρχε και εργαστήριο παρασκευής λεμονάδας και γκαζόζας από κάποιον αρτινό Δραγατάκη, ο οποίος προμήθευε και τα άλλα χωριά. Στο χωριό διατηρεί ο Καραπάνος (απόγονος του γνωστού) ακόμη κτήματα και απασχολεί κόσμο στην συγκομιδή και παραγωγή.

Όργωμα Καλαμποκιού στον αρτινό κάμπο. Φωτογραφία άγνωστης αμερικανίδας Φωτογράφου

Η Ιταλική Προπαγάνδα

Το διάστημα αυτό κατά την μεταξική δικτατορία έκανε την εμφανισή της στο χωριό και η Ιταλική προπαγάνδα. Προσπαθούσε να επηρεάσει την ελληνική κοινή γνώμη, παρουσιάζοντας τον εαυτό της ως μια φιλική και πολιτισμένη δύναμη που θα μπορούσε να προσφέρει ένα εναλλακτικό όραμα για το μέλλον της Ελλάδας. Στο χωριό έκαναν την εμφανισή τους “δήθεν” Ιταλοί αγρότες-εργάτες, που γνώριζαν την Ελληνική, απ ότι μου είπαν οι παλιότεροι στο χωριό, αυτοί είχαν καταγωγή από την Νότια Ιταλία, έτσι τουλάχιστον έλεγαν, δούλευαν στα χωράφια και μάθαιναν τα παιδιά ιταλικά. έτσι κάποιοι χωριανοί, όπως ο πατέρας μου, ο θείος μου ο Μιχάλης και κάποιοι άλλοι έμαθαν ιταλικά. Έλεγαν στα παιδιά, πόσο ωραία και πλούσια είναι στην Ιταλία και πως η Ελλάδα και η Ιταλία θα πρέπει να γίνουν μια μεγάλη δύναμη όπως παλιά. Απ ότι γνωρίζουμε σήμερα η Ελληνική κατασκοπία είχε καταλάβει τον ρόλο τους αλλά δεν μπορούσε να κάνει και κάτι, γιατί δούλευαν με τέτοιο τρόπο που δεν μπορούσες να τους πεις και κάτι. Απελάσεις θα έφερναν σε δύσκολη θέση την κυβέρνηση απέναντι στην Ιταλία. Την δεκαετία του 80, όπως έμαθα γιατί δεν ζω στο χωριό, επισκέφθηκε το χωριό ένας ηλικιωμένος Ιταλός, που είπε, πως ήταν ένας απ αυτούς και θυμόταν ονόματα και ρωτούσε για τον έναν ή τον άλλον.

Ιταλός εργάτης στα στάχυα

Οι πολιτικοί εξόριστοι

Κάπου στο 1938, αν μου τα διηγήθηκε καλά ο πατέρας μου, η χωροφυλακή έφερε στο χωριό δυο εκτοπισμένους. Ο ένας ήταν γιατρός και ο άλλος δεν θυμάμαι. Όμως ο γιατρός παρέμεινε ως τον πόλεμο. Όταν το 1939 ο παππούς μου Νικόλαος Βράκας έγινε αγροφύλακας, μαζί με τον πρόεδρο ήταν οι αρχές του χωριού, και κάθε τόσο έπρεπε να κάνει επίσημη εμφάνιση ο γιατρός σε αυτούς με τους οποίους απέκτησε φαίνεται και φιλία, γιατί ο παππούς μου τον φιλοξενούσε. Φαίνεται να απέκτησε και καλές σχέσεις και με το ζεύγος Τρομπούκη. Πρόσφερε και υπηρεσίες στο χωριό. Δεν το αναφέρω τυχαία το γεγονός αυτό, γιατί ο γιατρός και το ζεύγος Τρομπούκη έπαιξαν ρόλο στο αντιμεταξικό δόγμα και αντιβασιλικό δόγμα του χωριού. Βέβαια δεν είναι κάτι πρωτότυπο αυτό, έχει συμβεί και αλλού. Ακόμη και σήμερα συμβαίνουν αυτά.

Η Επιστράτευση

Τα σύννεφα του πολέμου άρχισαν να φαίνονται ήδη από το 1939. Το Σχέδιο Επιστράτευσης που εφαρμόσθηκε στις 28 Οκτωβρίου 1940 ήταν αυτό που είχε συνταχθεί τον Σεπτέμβριο του 1939 και συνοδευόταν από πολλά επιμέρους σχέδια επιτάξεων, μεταφορών, διασποράς κ.λπ., με σκοπό τη βαθμιαία και αθόρυβη μετάπτωση του στρατού, αρχικά στη μερική και στη συνέχεια στη γενική επιστράτευση. Η μερική μυστική επιστράτευση άρχισε τον Αύγουστο του 1940 μετά τον τορπιλισμό της Έλλης. Έγιναν ατομικές προσκλήσεις εφέδρων Αξ/κών με πρόσχημα τη μετεκπαίδευση καθώς και ατομικές προσκλήσεις αγύμναστων Οπλιτών. Η Όγδοη Μεραρχία υπεύθυνη για τον Τομέα της Ηπείρου, η Ενάτη Μεραρχία και η Τετάρτη Ταξιαρχία υπεύθυνες για τη Δυτική Μακεδονία, καθώς και το Απόσπασμα Πίνδου συμπληρώθηκαν σχεδόν στην πολεμική τους σύνθεση. Εδώ πρέπει να σημειώσουμε την προθυμία, τη σύμπνοια και την εθνική ενότητα του λαού, καθώς και την πειθαρχία των επιστρατευμένων κατά την πορεία τους προς το μέτωπο.

 Το Χτύπημα της Καμπάνας – προετοιμασίες και αποχωρισμός

Μέρος από το καμπαναριό του χωριού

Όταν κηρύχθηκε ο Ελληνοϊταλικός πόλεμος ο πατέρας μου ήταν 11 χρονών και σκαπνέας στο σχολείο. Θυμόταν πως στις 28 Οκτωβρίου 1940, όταν έφτασε το μήνυμα του πολέμου άρχισε να χτυπά η καμπάνα του χωριού και ακουγόταν και η καμπάνα από την Νέα Κερασούντα. Ο κόσμος μαζεύτηκε στον πλάτανο. Διαβάστηκαν τα ονόματα των κληρωτών που πρέπει να παρουσιαστούν και να πάρουν τα φύλλα πορείας για τις μονάδες που θα έπρεπε να δώσουν το παρόν. Ο παπάς έδωσε την ευχή του. Οι δάσκαλοι με τους μαθητές και αυτοί παρόν. Σε μας τα παιδιά μου έλεγε ο πατέρας μου ο ενθουσιασμός ήταν τεράστιος. Τόσο μας έφτανε. Οι πιο ηλικιωμένοι βετεράνοι των βαλκανικών και του Μικρασιατικού σκεφτικοί και θλιμμένοι. Οι γυναίκες καταστεναχωρημένες. Της γιαγιάς μου έφευγαν δύο αδερφοί, ο ένας γιος και 3 ανίψια. Γρήγορα μαζεύτηκαν οι κληρωτοί σε ομάδες να φύγουν για την Άρτα. Οι γυναίκες έκλαιγαν, οι ίδιοι έδιναν θάρρος στους πίσω, και έλεγαν, πως το Δεκέμβρη στο πανηγύρι τ ΄Αη Σπυρίδωνα θα είναι πίσω. “Όπλισμένοι” όλοι με τρουβάδες και λίγα τρόφιμα που πήραν απ τα σπίτια τους. Όλοι τους είχαν και ένα φυλαχτό μαζί. Μόνο τα παιδιά χαίρονταν και χαιρετούσαν. Η καμπάνα δεν σταμάτησε ποτέ να χτυπά κατά τη διάρκεια του Μετώπου. Όταν ο στρατός μας άρχισε την νικηφόρα προέλαση και έφτανε μήνυμα, πως έπσε το Τεπελένι, η Κορυτσά, Το Αργυρόκαστρο κτλ η καμπάνα χτυπούσε ασταμάτητα. Κάποιοι μάλιστα έστειναν και χορό μπροστά από το κλούρ στον πλάτανο.   

Οι Επιστρατευμένοι για το Μέτωπο Αλβανίας από τον Άγιο Σπυρίδωνα

Η είδηση για τον πόλεμο σαφώς τάραξε τα νερά του χωριού αλλά για τους Βετεράνους των Βαλακνικών και του Μικρασιατικού ήταν κάτι το αναμενόμενο, όσο και να μην το εύχονταν. Μέχρι που έκανε την εμφάνιση το στρατολογικό γραφείο και ανακοίνωσε τα ονόματα. όσους δεν βρήκαν κείνη την ώρα εκεί, έπρεπε να τους ειδοποιήσει ο πρόεδρος με τον αγροφύλακα. Έτσι λοιπόν κλήθηκαν οι παρακάτω χωριανοί. Μιας και δεν είναι κανείς πλέον εν ζωή: Τιμή , Δόξα και αιωνία τους η μνήμη.

1. Αυγέρης Παναγιώτης#2. Βάσιος Ευθύμιος#3. Βάσιος Ιωάννης#4. Γείτονας Λάμπρος#5. Γείτονας Ευάγγελος (μάγειρας μετώπου)#6. Γείτονας Ευστάθιος#7. Γείτονας Δημήτριος (πρόεδρος του χωριού)#8. Γείτονας Ξενοφών#9. Γεωργίου Κων/νος#10. Γεωργίου Γεώργιος#11. Ζέρβας Συμεών#12. Μακρής Δημήτριος#13. Νταλάκας Δημήτριος#14. Κατσινίκας Λάμπρος#15. Παπαδημητρίου Λάμπρος#16. Τσιόγκας Σπυρίδων (λοχίας), 17. Παραλίκας Βασίλειος#18. Συντόσης Γεώργιος#19. Συντόσης Λάμπρος#20. Χαλάστρας Ευάγγελος#21. Χαλάστρας Ηλίας#22. Χαλάστρας Χρήστος#23. Ντάκουλας Ανδρέας#24. Ντάκουλας περικλής#25. Κοντογιάννης Σταύρος#26. Σκούμπλας Θωμάς#27. Σκούμπλας Λάμπρος#28. Γκριμπαβιώτης Παναγιώτης#29. Μπάλιας Στέφανος#30. Στεργίου Ιωάννης#31. Στεργίου Κων/νος#32. Τσιάτσος Βασίλειος#33. Τσάγαρης Μιχαήλ#34. Φλιώρης Τηλέμαχος, 35. Κακοσίμος Σπυρίδων, αρχείο Συρράκου *Στρατολογικό Γραφείο Ιωαννίνων, 36. Θεοδώρου Περικλής, αρχείο Βαθυπέδου, *Στρατολογικό Γραφείο Ιωαννίνων

Επιχρωματισμένη Φωτογραφία με χωριανούς στο Μέτωπο. Ο Μάγειρας είναι ο Ευάγγελος Γείτονας. Αρχείο Ιφιγένειας Γείτονα

Θα πρέπει να πούμε, πως επιστρατεύθηκαν και ζώα. Άλογα και μουλάρια. Γνωρίζω πού καλά πως του Βαγγέλη Γείτονα , αδερφό της γιαγιάς μου, του επιστράτευσαν το άλογο μαζί με μια ακριβή σέλα που είχε. Φυσικά δεν τα ξανάδε ποτέ αλλά ούτε και τα αναζήτησε.

Επιστροφή  από το μέτωπο και κατοχή

Μετά την κατάρρευση του Μετώπου και την συνθηκολόγηση επέστρεψαν όλοι οι χωριανοί πίσω. Ο Περκλής Ντάκουλας όμως από τραυματισμό νομίζω και τις κακουχίες απεβίωσε. Κείνες τις μέρες γίνονταν χαμός στο χωριό. Χιλιάδες στρατιώτες περνούσαν με τα πόδια για να πάνε στα χωριά τους, απ όπου κατάγονταν ο καθένας, και υπήρχε γενικά μια νευρικότητα. Ο κόσμος βοηθούσε όπου μπορούσε αυτούς τους ταλαιπωρημένους στρατιώτες. Ό,τι μπορούσε έδινε ο καθένας. Κατά τη διάρκεια της κατοχής στο χωριό ήρθαν Ιταλοί. Μιας και το χωριό δεν είχε γέφυρα κατασκεύασαν την ξύλινη γέφυρα για να επικοινωνούν. Σύμφωνα με μαρτυρίες χωρικών οι απλοί Ιταλοί φαντάροι ήταν καλοί. Το πρόβλημα το δημιουργούσαν όταν εμφανίζονταν οι μελανοχίτωνες (φασιστικά τάγματα του Μουσολίνι) και οι Φινατσέρηδες. Φυλάκιο είχαν στη Γέφυρα Καλογήρου, όπου δίνονταν και ο φόρος. Όταν το 1943 ανατίναξε ο ΕΔΕΣ την παλιά πέτρινη γέφυρα Καλογήρου έγινε έφοδος και στο χωριό και συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν, εφόσον βρέθηκαν με σφαίρες οι παρακάτω:

1. Βράκας Σπυρίδων

2. Κακοσίμος Χρήστος

3. Ματσούκας Σπυρίδων

Όταν κατέρρευσε η Ιταλία τότε εμφανίστηκαν οι Γερμανοί. Αυτοί συνέλαβαν κάποιον Ηλία Αυδίκο κατά κόσμον Ηλία Θέο, τον έστειλαν στο στρατόπεδο συγκεντρώσεως του Ντάχαου, από κει τον πήρε ένας αξιωματικός των ΕΣ ΕΣ σαν σκλάβο στο κτήμα του στην Αυστρία, επέζησε γιατί κρύφτηκε τις μέρες της κατάρρευσης του Ράιχ σε ένα βαρέλι με ξινό λάχανο και επέστρεψε ψυχικά κατεστραμμένος στα Ιωάννινα.

Επιχρωματισμένη φωτογραφία της Ιταλικής Προπαγάνδας με την συγκομιδή στον Άγιο πυρίδωνα, όπου επιβλέπει ο ιταλό φιναντσέρης. Πιστεύω πως και τα πρόσωπα όλα δεν είναι χωριανοί αλλά κάποιο ιταλικό σωματείο που δείχνει την καλή συνεργασία Ιταλών και ντόπιων. Η φωτογραφία είναι από το A.S.I. Luce

Η Πείνα της κατοχής

Από τις πρώτες μέρες της Κατοχής, τον Μάιο του 1941 άρχισε να παρουσιάζεται έλλειψη των απαραίτητων ειδών για τη διατροφή και τη συντήρηση του ελληνικού λαού. Ειδικά οι πόλεις το έζησαν πολύ έντονα. Η εξεύρεση σιταριού, φασολιών ή ψωμιού ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Μόνο στην επαρχία μπορούσε να προμηθευτεί κάποιος μεγαλύτερες ποσότητες τροφίμων. Έπρεπε όμως να κάνει επικίνδυνα ταξίδια σε μακρινά μέρη. Κείνες τις μέρες γέμισε και το χωριό πολύ κόσμο. Από Άρτα, Γιάννινα, Πρέβεζα ακόμη και από την απέναντι Βόνιτσα. Το χωριό τα είχε όλα. Έρχονταν κόσμος από παντού και προσπαθούσε να πουλήσει, ό,τι είχε αρκεί να βρει κάτι να φάει. Τους λυπόνταν οι χωριανοί και έδιναν ό,τι μπορούσαν. Ακόμη και μετά τον πόλεμο κάποιοι που είχαν επιζήσει έρχονατν σαν επισκέπτες, και δεν ξέχασαν την φιλοξενία που δέχτηκαν. Ο Βάλτος έσωσε κόσμο και κοσμάκη. Σε θαύμα θεού απέδιναν οι κάτοικοι κείνο τον καιρό την πληθώρα απο αγριοπούλια , ψάρια, χέλια . Και αγριογούρουνα ήταν πολλά αλλά φοβόνταν ο κόσμος να πυροβολήσει, για να μην προκαλέσει τους κατακτητές.  Όποιος έστηνε ξώβεργα ή έριχνε βαλκό ή δίχτυα γνώριζε πως δεν θα πεινάσει. Οικονομία γίνονταν στο ψωμί. Ιταλοί στρατιώτες έρχονταν στο χωριό και γέμιζαν τα κλουβιά των μηχανών με αυγά απο κότες και αγριόπαπιες. Το ίδιο αργότερα και οι Γερμανοί. Οι Ιταλοί καμιά φορά έδιναν και στα παιδιά καμιά σοκολάτα.  Έτσι βγήκε η κατοχή. Μόνο στο ψωμί γίνονταν οικονομία. 

Μικροί μεγάλοι απο διάφορα σημεία είχαν ξαμωληθεί στα χωριά να βρουν κάτι για φαγητό

Οι Γερμανοί εξόπλισαν  χωρικούς, τους οποίους σύντομα αφόπλισαν

Τις μέρες που σφάχτηκε το Κομμένο, εμφανίστηκαν στο χωριό οι εγκληματίες του Ζάλμιγκερ. Αφού συγκέντρωσαν το χωριό για προειδοποίηση, και είπαν τι τους περιμένει αν μαθευτεί πως το χωριό έχει αντάρτες, σκότωσαν και μια γελάδα, και τους είπαν, πως αυτό θα είναι το αποτέλεσμα των κατοίκων. Την όλη κατάσταση έσωσε ο πρόεδρος του χωριού Γιώργος Χαλάστρας, που του καλοπήρε, τους εξήγησε πως πολλοί άντρες (αυτοί που ήταν όλοι αντάρτες¨) λείπουν χρόνια και έχουν φύγει για δουλειές να ζήσουν, τους έδωσε και δώρα και πως το χωριό είναι φιλήσυχο. Και πως ούτε με τους Ιταλούς είχαν πρόβλημα. Θες τον πίστεψαν, θες κάνανε τα στραβά μάτια, δεν έγινε τίποτα. Σύμφωνα με έγγραφο της Βέρμαχτ με ημερομηνία 28.03.1944 το οποίο μου κατεχώρησε προσωπικά ο φίλος Αλέξης Κατεφίδης, οι Γερμανοί προσπάθησαν να εξοπλήσουν το χωριό με όπλα για να πολεμήσουν αντάρτες αν αυτοί εμφανιστούν. Για τους αντάρτες χρησιμοποιούν τον όρο “συμμορίτες/Banden”, τους οποίου χωρίζουν σε δυο κατηγορίες. Εθνικούς Συμμορίτες τον ΕΔΕΣ/Nationalistische Banden και Κομμουνιστές Συμμορίτες/Kommunistische Banden τον ΕΛΑΣ. Λίγες μέρες αργότερα αφόπλισαν αυτούς που είχαν εξοπλίσει, γιατί τους θεώρησαν ύποπτους συνεργασίας με τους αντάρτες και με βάση το έγγραφο, λέγεται πως μεταξύ 20.03.44 και 28.03.44 εχουν πληροφορίες πως στο χωριό  εμφανίστηκαν πέντε φορές αντάρτες, και εννοείται, πως δεν τους πείραξε κανείς. 

Το γερμανικό έγγραφο που κάνει αναφορά στα παραπάνω. 

Τα υπόλοιπα είναι γνωστά. Μεγάλη συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση, Μεταπολεμική περίοδος και το χωριό ακολουθεί την μοίρα της Ελλάδας.

Τα ονόματα αυτά συγκεντρώθηκαν το 1996 στο καφενείο του Λάκη Μπακάλη με τους τότε ακόμη εν ζωή χωριανούς που είχαν λάβει μέρος στο Αλβανικό Μέτωπο . Παρώντες ήταν

• Δημσθένης Αναγνώστου

• Ευάγγελος Χαλάστρας

• Λάμπρος Κατσινίκας

• Συμεών Ζέρβας

• Σπυρίδων Τσιόγκας

Βοήθησαν επίσης με πληροφορίες οι

Γεώργιος Τσιάτσιος

Αθανάσιος Στράτος

Παναγιώτης Βράκας

Μιχάλης Βράκας

Χρήστος Χαλάστρας

 ΟΘΩΜΑΝΟΙ  ΕΒΡΑΙΟΙ  ΚΑΙ  ΕΛΛΗΝΕΣ  ΕΒΡΑΙΟΙ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΤΟΥ 1897

Επιχρωματισμένη φωτογραφία με νεαρούς Εβραίους Σεφραδίτες στη Θεσσαλονίνκη

Ένα από τα άγνωστα κεφάλαια της ιστορίας μας  και που δεν ασχολήθηκαν και πολλοί είναι οι Εβραίοι στον πόλεμο του 1897. Πολέμησαν δεν πολέμησαν , λίγα μας είναι γνωστά. Και πάλι έρχονται ξένα αρχεία να ρίξουν λίγο φως  στις άγνωστες ιστορίες.  Το κακό είναι πως οι μειωνότητες βρίσκονται πάντα σε άσχημη θέση όταν κάποιοι είναι απο δω και κάποιοι απο την άλλη πλευρά. Πως αισθάνεται ο καθένας το γνωρίζουν μόνοι τους.  Μου έλεγε κάποτε ένας φίλος Βλάχος, πως βρέθηκε με το σόι του στην Αλβανία. Με την χάραξη των συνόρων μερικοί έμειναν εκει και μερικοί εδώ. Με το χρόνο το μισό σόι έλεγε πως ήταν Έλληνες και το μισό έλεγε πως είναι Αλβανοί. Χμμμμ... Κάπως έτσι και με τους Εβραίους. Όσοι ήταν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ένιωθαν Οθωμανοί, ειδικά οι Σεφραδίτες, που είχαν φτάσει εδώ διωκόμενοι από τους  Ισπανούς και πήραν άσυλο από τους Οθωμανούς και όσοι ήταν από παλιά στην Ελλάδα, όπως οι Ρωμανιώτες,  ένιωθαν Έλληνες.

Πάρα πολλοί νέοι Εβραίοι στη Μακεδονία κατατάχθηκαν εθελοντικά στον Οθωμανικό στρατό. Ο ίδιος κάνει λόγο για 400 Εβραίους, τους οποίους υποδέχτηκε με φιλοφρονήσεις ο αρχηγός του τουρκικού στρατού Εντέμ πασάς και ο οποίος θαύμασε τον πατριωτισμό τους.  Στην Ελλάδα απο τους 15000 χιλίάδες που αριθμούσε η Εβραϊκή κοινότητα κατατάχθηκαν 1500 νέοι Εβραίοι στον Ελληνικό στρατό. Επίσης κάτι που δεν γνωρίζαμε είναι, πως στο μέτωπο Θεσσαλίας, πολλοί Εβραίοι μπήκαν στα τάγματα των Γαριβαλδινών, μιας και κει βρισκόταν και άλλοι Εβραίοι από την Ευρώπη . Δεν γνωρίζω το στάτους των Εβραίων τότε, πάντως

Από τις διηγήσεις ενός Εβραίου Εθελοντή, που αργότερα βρέθηκε στην Ευρώπη έχουμε και πληροφορίες τι συνέβηκε εκείνες τις μέρες στην Άρτα.

«Αμέσως μετά την κήρυξη του πολέμου, οι Εβραίοι στην Άρτα (Ήπειρος) δέχτηκαν επιθέσεις και μέσα στη γενική σύγχυση λεηλατήθηκε το βιος τους. Πολλοί κατέφυγαν στην Κέρκυρα, όπου αργότερα τους είδα να ζουν σε άθλιες συνθήκες, κυρίως ζητιανεύοντας. Τα καταστήματα, οι αποθήκες και τα σπίτια τους είχαν καταληφθεί από συμμορίες που μόλις είχαν αποφυλακιστεί  αλλά οι ίδιοι (οι Εβραίοι), αντί να πάνε στον πόλεμο, προτίμησαν την ειρηνική, πιο επικερδή επιχείρηση της λειτουργίας καφενείων στις πόλεις, αποστραγγίζοντας τους φτωχούς στρατιώτες. Η εβραϊκή κοινότητα της Κέρκυρας, ανίκανη να στηρίξει τους εξόριστους και λεηλατημένους άτυχους ομοπίστους της από τους δικούς της πόρους, στράφηκε στις μεγαλύτερες κοινότητες της Ευρώπης για βοήθεια.»

Ο Εβραίος στρατιώτης  κατηγορεί τους  ομοθρησκούς του για την στάση που κράτησαν. Ο ίδιος νεαρός και επαναστάτης , όπως φαίνεται, έλαβε μέρος σε πολλές μάχες και κρατά  μια ουδέρτρη στάση στα γεγονότα αλλά μας δίνει αρκετές πληροφορίες.

Επιχρωματισμένη φωτογραφία με Εβραίο εθελοντή Γαριβαλδινό. Αρχεία Γαριβαλδινών Ιταλίας

Παραπέρα μας λέει τα εξής:

Στην Ήπειρο, στα τουρκικά σύνορα, όπου προτιμούν να ζουν οι ομόπιστοί μας, υπάρχουν περίπου 6.000-7.000 Εβραίοι Εβραίοι. Οι περισσότεροι ζουν στην Άρτα, το εμπορικό κέντρο μεταξύ Αλβανίας και Ελλάδας. Το γειτονικό Μενίδι, μια άθλια βραχώδης προεξοχή, έχει από καιρό προσελκύσει Εβραίους λόγω της εγγύτητάς του στη θάλασσα, οι οποίοι κερδίζουν τα προς το ζην εδώ ως εργάτες και έμποροι.

Η Βόνιτσα, δύο ώρες μακριά, έχει 40 εβραϊκές οικογένειες. Στη Ζαβέρδα (Πάλαιρος), έξι ώρες από τη Βόνιτσα, ακριβώς πάνω στη θάλασσα, ζουν περίπου 300-400 Εβραίοι.

Οι υπόλοιποι ζουν διασκορπισμένοι στις υπόλοιπες πόλεις, χωριά και κάστρα της επαρχίας. Με βάση το 5% που η κυβέρνηση είχε συγκεντρώσει ως νεοσύλλεκτους, έχουμε περίπου 250 Εβραίους στρατιώτες, ένας αριθμός που σίγουρα έχει αυξηθεί σε 400 λόγω της συνεχούς στρατολόγησης κατά τη διάρκεια του πολέμου. Και οι πολλοί Εβραίοι εθελοντές που πολέμησαν όπου πολέμησαν Έλληνες αποδείχθηκαν ικανοί, γενναίοι στρατιώτες, όπως θα επιβεβαιώσουν ο Βάσος, ο Μάνος και ο Σμολένσκι.

Στην Κέρκυρα ο άγνωστος συντάκτης του κειμένου, μας λέει πως έλαβε και άλλες πληροφορίες για τους εθελοντές Εβραίους στην Άρτα. Συγκεκριμένα γράφει:

ΟΙ Εβραίοι αυτοί υπηρέτησαν στην Λεγεώνα του Μπερτέ. Ο Σέζαρ Βερόλι μου εξήγησε ότι γνώριζε προσωπικά 60 Κορσικανούς Εβραίους που πολέμησαν στην Άρτα, ενώ στην ίδια την Κέρκυρα ο κ. Βιτέρμπο και ο Δρ. Σέμο μου είπαν ότι περισσότεροι από 100 Εβραίοι από την πόλη της Άρτας έπεσαν στο πεδίο της μάχης.

Ο Δανός Συνταγματάρχης Μπίρκενταλ, ο οποίος υπηρέτησε τόσο εξέχοντα στους Αμερικανικούς πολέμους, είχε προσκληθεί από τον Βασιλιά Γεώργιο να παρακολουθήσει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις των ελληνικών στρατευμάτων. Όταν ένας Εβραίος στρατιώτης, του οποίου οι ηρωικές πράξεις επαινέθηκαν από τους συντρόφους του, του συστήθηκε στο Μενίδι, αρνήθηκε να πιστέψει ότι ήταν Εβραίος και του είπε: «Μπορεί να μεγάλωσες σε εβραϊκή οικογένεια, αλλά σίγουρα έχεις Χριστιανούς γονείς». Αρνήθηκε να πιστέψει ότι οι Εβραίοι μπορούσαν να είναι στρατιώτες, και μάλιστα γενναίοι στρατιώτες.

Νωρίτερα, μίλησα για δύο νεαρούς Ισραηλίτες, τον Μάρκο Λεβί και τον Ντέιβιντ Φίλους, τους οποίους είχα γνωρίσει πριν από τη Μάχη του Ντομόκο.

Ίσως θα ήταν ενδιαφέρον να μάθουμε τις λεπτομέρειες: Ένας Ιταλός εθελοντής (Εβραίος) ονόματι Ντεπάς (εβραϊκά: Σαλόμ) με είχε καλέσει για ένα ποτήρι κρασί. Πήγα στην καλύβα του, άδειασα το ποτήρι μου και ετοιμαζόμουν να φύγω όταν άκουσα έναν Έλληνα στρατιώτη πίσω μου να λέει σε έναν Ιταλό: «E, benissimo vagazzo, è Hebreo». Ενστικτωδώς γύρισα: «Και είμαι κι εγώ Εβραίος». Τότε με πλησίασε και με ρώτησε: «Sos Espagnol – Είσαι Ισπανός δηλαδή Σεφραδίτης». Ναι αγαπητέ του είπα, είμαι Σεφραδίτης. Ο πρώτος ήταν ο Μάρκος Λέβι, ο δεύτερος ο Ντέιβιντ Φίλους. Τους σύστησα σε έναν Εβραίο εθελοντή από τη Βενετία, τον Δρ. Μάρκο Γκρασσίνι, και όταν αρνήθηκε να τους αναγνωρίσει ως Εβραίους, έβγαλαν από τα παλτά τους έναν μικρό κύλινδρο με μια περγαμινή που βρισκόταν σε μια γυάλινη προθήκη, πάνω στην οποία μπορούσε να διαβαστεί το όνομα του Θεού. Μετά τη Μάχη του Δομοκού και του Μπερβένι-Φούρκα, συνάντησα ξανά τον Φίλους. Είχε προαχθεί έκτοτε σε λοχία, ενώ ο φίλος του Μάρκο Λέβι είχε προαχθεί σε ανθυπολοχαγό. Και όταν τον ρώτησα σε τι τους οφέλησε αυτή η τιμή/προαγωγή, μου είπε: «Όταν μας τελείωσαν τα πυρομαχικά, βαδίσαμε τέσσερα χιλιόμετρα για να συναντήσουμε τους Έζωνες (ένα εξαιρετικό ελληνικό στράτευμα), που είχαν ακόμα πυρομαχικά, και στη συνέχεια η μικρή μας ομάδα συνέχισε τον αγώνα μόνη της, ενώ οι άλλοι Έλληνες τράπηκαν  δειλά σε φυγή».

Θέλω επίσης να αναφέρω τον Λοχαγό Σίμωνα, ο οποίος τόλμησε να προχωρήσει πολύ μέσα στο τουρκικό στρατόπεδο, συνελήφθη και αποκεφαλίστηκε δημόσια από τους Τούρκους , φερόμενος ως κατάσκοπος.

Ο συντάκτης του κειμένου κάνει λόγο και για 15 Εβραίους που έπεσαν στην Πρέβεζα κατα τη διάρκεια του Βομβαρδισμού.  

Παρατηρήσεις: Όσον αφορά τον πληθυσμό των Εβραίων στην Ήπειρο και Ακαρνανία ο συντάκτης υπερβάλει , βέβαια ίσως αυτές να ήταν και οι πληροφορίες του και δεν κάνει αναφορά αν συμπεριλαμβάνει και τους Ιόνιους Νήσους. Επίσης στο Σώμα Μπερτέ το οποίο δεν ήταν και τόσο μεγάλο, ναι μεν υπήρχαν Εβραίοι αλλά σίγουρα όχι 60, όπως αναφέρει. Βέβαια υπήρξαν και άλλοι εθελοντές σκόρπιοι, όπως ο Άγγλος Μουσικός που έπεσε στα Πέντε Πηγάδια ο Clement Harris. Σε αυτούς ίσως να ήταν και ένας αριθμός Εβραίων. Όπως είπα και στην αρχή , είναι ένα κεφάλαιο, που δεν έχει μελετηθεί όπως πρέπει ως τώρα και ευχόμαστε κάποια στιγμή να γίνει μια αρχή.

Πηγές Κειμένου: Mitteilungen aus dem Verein zu Abwehr des Antisemitismus, Berlin, 17.07.1897, Bayerische Staatsbibliothek München