ΜΟΝΗ ΠΡΟΦΗΤΟΥ ΗΛΙΑ  ΣΤΟ ΗΛΙΟΒΟΥΝΙ (ΑΗ ΛΙΑΣ   Ή  ΞΕΡΑΣ)

Η σπάνια αυτή Φωτογραφία προέρχεται απο το αρχείο Boot της εταιρείας που αποξήρανε τα έλη της περιοχής και έχει περιέλθει στην ιδιοκτησία του Ιδρύματος Ακτία Νικόπολης και είναι καταχωρημένη σαν Actia_Nicopolis_11 Mdd detail of Profitis Elias Monastery.  Η φωτογραφία αποτελείται απο 2 φωτογραφίες , όπου βλέπουμε και τον αμαξωτό δρόμο που πάει για Πρέβεζα και στην πρώτη τον ποταμό Λούρο. 

Λίγα λόγα για την ιστορία της μονής

Χτισμένη πάνω σε μικρό οροπέδιο ανάμεσα στις κορυφές του Ηλιοβουνίου, κρυμμένο απ’ τον γύρω κάμπο, μεταξύ των χωριών Ν. Κερασούντα και Στεφάνη είναι χτισμένη η Ι. Μονή Προφήτη Ηλία.Στον ανατολικό τοίχο του καθολικού της μονής υπάρχει κτητορική επιγραφή απ’ την οποία προκύπτει ότι ανακαινίσθηκε το 1620 και είναι Μετόχι της Μονής του Κάστρου Ρωγών. Τον 17ο αιώνα η πολιτεία των Ρωγών ξέπεσε εντελώς δηλ ήδη απο αρχές του αιώνα οι τελευταίοι κάτοικοι την εγκαταλείπουν πλην μερικών και μαζί με τον ξεπεσπό της πόλης των Ρωγών ξεπέφτει και η μονή. Ως το τελος του αιώνα το κάστρο γινεται λιμέρι πότε αρματολών και πόλτε ληστών που παρενοχλούν τους καλογήρους με αποτέλεσμα κάποιοι να την εγκαταλείψουν και να φύγουν προς το μετόχι τυς. Το 1720 όπως φαίνεται το σκηνικό άλλαξε και η μονή εγινε αυτοτελής και η μονή Ρωγών (Παναγία κοίμησης Θεοτόκου) μετόχι της. Στην Αληπασαλίτηκη περίοδο υπάρχει η διήγηση, πως η μονή ήρθε σε σύγκρουση με τον Αλή με αποτέλεσμα ο Αλή πασας να συλλάβει τον Ηγούμενο Αγάπιο, να τον μεταφέρει στα Ιωάννινα και κατόπιν να τον πουλήσει στο Αλγέρι. Στα 1853 ο Ηγούμενος Διονύσιος της μονής, είναι αυτός που θα αρχίζει να κατασκευάζει την λεγόμενη γέφυρα Καλογήρου (σημ. Τρίγωνο Εθνικής οδού Αρτα – Πρεβεζα – Γιαννινα). Το 1854 στην Ηπειρωτική επανάσταση ο Ηγούμενος, που έφερνε όπως φαίνεται και τον τίτλο Ηγούμενος Ρωγών, μαζί με 100 Λακιώτες καταλαμβάνει την γέφυρα της Πάσαινας στην Παντάνασσα και αναχαιτίζει Οθωμανική δύναμη των 1500 ανδρών που πήγαιναν να χτυπήσουν τη Λάκκα. Ο Οθωμανικός στρατός αναγκάζεται να υποχωρήσει και να μεταβεί στην Πρέβεζα μέσω Σαλαώρας. Την ίδια περίοδο Αλβανικές συμμορίες ερχόμενοι από το Ραδοβίζι λεηλατούν τη Μονή.  

Η Μονή Προφήτου Ηλία περίοδο Μεσοπολέμου. Αρχείο Νίκου Πάνου. Απο το Βιβλίο "Οι Ρετζαίοι"

Το σημερινό καθολικό κτίσθηκε το 1852-53, όπως μαρτυρούν αρκετές επιγραφές, ενώ το λιθανάγλυφο τέμπλο ολοκληρώθηκε το 1876, οι δε εικόνες της αγιογραφήθηκαν  το 1875 (Γραφίς Ν. Δ. Γεωργιάδου 1875).  Ιδια περίοδο γίνεται μετόχι της μονής και η μονή της Κορωνησίας. Το 1879 Αλβανοί ληστές εισέρχονται στην μονή προφήτου Ηλία στο Λιοβούνι, βρίσκουν μόνο έναν ιερέα, τον ληστεύουν, ληστεύουν την μονή και στο τέλος σκοτώνουν και τον ιερέα.  Τρία χρόνια αργότερα, το 1878, τοιχογραφήθηκε το μεγαλύτερο μέρος του εσωτερικού του ναού. Καταστροφές υπέστη κατά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. 

Το Ηλιοβούνι και η Μονή Προφήτου Ηλία. Φωτογραφία του Απόστολου Βερτόδολου. Αρχείο Ακτία Νικόπολις

Απο τα μισά μάλλον του 19ουαιώνα μετόχι της μονής έγινε και η μονή Κορωνησίας. Το 1912 ο Μοναχός της Μονής και αδερφός του Ιερέα του Ιμαμ Τσαούς Γεωργίου Γείτονα, ο οποίος ήταν πρώτα στην μονή Μελατών, πέταξε τα ράσα και κατατάχθηκε εθελοντής στο σώμα ατάκτων αν και σε προχωρημένη ηλικία. Στην περίοδο του Μεσοπολέμου όταν έγινε η μεγάλη ληστεία της Πέτρας (η μεγαλύτερη προπολεμικά στον ελλαδικό χώρο) απο τους Ρετζαίους συνελήφθη και σαν συνεργάτης ο Ηγούμενος της μονής, μεταβιβάστηκε στο Λούρο, όπου έγιναν οι ανακρίσεις και αργότερα δικάστηκε.

Η Μονή Προφήτου Ηλία περίοδο Μεσοπολέμου. Αρχείο Νίκου Πάνου. Απο το Βιβλίο "Οι Ρετζαίοι"

Το 1944 κατά τη διάρκεια βοβαρδισμών, γιατί υποψιάζονταν αντάρτες στην περιοχή,  πυρπολήθηκε το κτίριο των κελιών απ’ τα γερμανικά κατοχικά στρατεύματα.Την ίδια μέρα πυρπολήθηκε και η μονή στο Καστρί Ριζοβουνίου. 

Η σπάνια αυτή Φωτογραφία προέρχεται απο το αρχείο Boot της εταιρείας που αποξήρανε τα έλη της περιοχής και έχει περιέλθει στην ιδιοκτησία του Ιδρύματος Ακτία Νικόπολης και είναι καταχωρημένη σαν Actia_Nicopolis_11 Mdd detail of Profitis Elias Monastery.  Η φωτογραφία αποτελεί μεγένθυση της πρώτης φωτογραφίας και βλέπουμε καθαρά  τις ζημιές του βομβαρδισμού.

Περιουσία της Μονής

Αρχές του 1900 η μονή έχει κτήματα στα Ηλιοβούνια. Στη θέση Μετόχι ή Παλιούρι ξεχειμωνιάζουν νομάδες Σαρακατσάνοι.   Στο Ιμάμ Τσαούς (Άγιος Σπυρίδωνας) κατέχει 8200 στρέμματα σε αγρούς και 1200 στρέματα υπολογίζεται ο συνοικισμός με τους δρόμους. Στους Κενεσιούς (Καλαμιά Αρτας) κατέχει αγρούς 136 στρέμματα.  Το χωριο καλογερικό άνηκε και αυτό στη Μονή, απ όταν έγινε μετόχι της Μονής η Κορωνησία. Το 1913 στα χαρτιά της Γενικής Διοίκησης Ηπείρου φαίνεται η Μονή ιδιοκτήτης του χωριού.  Το μεγάλο  τσιφλίκι της μονής ήταν το Λιοβούνι, χτισμένο στις πλαγιές χαμηλού βουνού (560 μ. ύψος) πάνω από τη δεξιά όχθη του Λούρου. Σύμφωνα με πηγή του 1926 ιδιοκτήτες στο αγρόκτημα ήταν η μονή του Προφήτη Ηλία, ενώ κάποια στρέμματα κατείχε το ελληνικό δημόσιο και η αεροπορική άμυνα. Ανάμεσα στους παρεμβαίνοντες στο κτήμα ήταν ο Πύρρος Καραπάνος, μέλος της γνωστής οικογένειας μεγαλοκτηματιών. Το τσιφλίκι αυτό είχε συνολική έκταση περίπου 16.000 στρ., από αυτά 150 στρ. είχαν παραχωρηθεί στον προσφυγικό συνεταιρισμό της Νέας Κερασούντος, 200 στρ. ήταν επιδεκτικά στην καλλιέργεια, 2.500 στρ. κάλυπταν γήλοφοι απρόσφοροι στην καλλιέργεια αλλά βοσκοτόπι, 388 στρ. στη θέση Βαρκά-Μετόχι κατέχονταν από τους κατοίκους του γειτονικού Ελευθεροχωρίου και τα 10.800 στρ. ήταν ορεινά, πετρώδη και με αραιό δάσος δρυών. Στο τσιφλίκι υπήρχε και Κούλια-Μετοχίου, μια διώροφη οικία. Η έκταση που απαλλοτριώθηκε περιελάμβανε 7.390 στρ., από τα οποία τα 5.000 στρ. ήταν βοσκήσιμα, τα 2.000 στρ. καλλιεργήσιμα, Επίσης κατείχε 240 στρέμματα  στη θέση Βάρκα.  Στο αγρόκτημα Λιοβούνι υπήρχαν τμήματα με τα ονόματα Παληούρι και Ρόγγια, που ανήκαν στη μονή Προφήτου Ηλιου. Ένα άλλο τμήμα του κτήματος γνωστό με το όνομα Βάλτος Προφήτου Ηλιου ή Βάλτος Καλογήρου είχε έκταση 1.500 στρ., από τα οποία το 1/3 ήτοι 520 στρ. Ήταν καλλιεργήσιμα.

Η πρώην ακμάζουσα Μονή Κορωνησίας ειχε γίνει Μετόχι της Μονής Προφήτου Ηλία

Το Καμπαναριό

Το καμπαναριό απ, ότι γνωρίζω, απο διηγήσεις του προπαππου μου  στα εγγόνια του (τον πατέρα μου και τους θείους μου) καθώς και της γιαγιάς μου, το χρηματοδότισε η οικογένεια Πιτούλη, που είχε χειμαδιά στην κοντινή Ρωμια. Οι Πιτουλαίοι ήταν Αρβανιτόβλαχοι και όχι Σαρακατσαναίοι, όπως τους γράφουν μερικοί. Έλαβαν μέρος στον πρώτο Βαλκανικό πόλεμο και σήμερα κατοικούν στη Ηγουμενίτσα.

Το Καμπαναριό σήμερα

Ο χρόνος αλλάζει τα πάντα

Απο την περίοδο του μεσοπολέμου  και μετά την κατοχή τα περισσότερα κτήματα της Μονής απαλλοτριώθηκαν ενώ μεταπολεμικά η Μονή ξέπεσε. Επί των ημερών του μητροπολίτου Νικοπόλεως και Πρεβέζης κυρού Μελετίου, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η μονή μεταφέρθηκε σε νέο κτιριακό συγκρότημα στο Δημοτικό Διαμέρισμα της Νέας Σινώπης του Δήμου Ζαλόγγου, δίπλα στην κοινότητα Φλάμπουρα, περιοχή με σπάνια φυσική ομορφιά. Εξίσου όμορφο είναι το τοπίο και στο παλαιό μοναστήρι.

Η μονή σήμερα. Φωτογραφία του Χρήστου Καρατζά

Εσωτερικό της Μονή σήμερα. Φωτογραφία του Χρήστου Καρατζά

ΠΡΟΦΗΤΗΣ ΗΛΙΑΣ ΗΛΙΟΒΟΥΝΙΩΝ ΠΡΕΒΕΖΑΣ

Βίντεο του Μπάμπη Ξυλογιάννη

https://www.youtube.com/watch?v=tT96pIByhFY&ab_channel=xybab

Ευχαριστίες

Ευχαριστώ τους αγαπητούς φίλους Νίκο Καράμπελα και το Ίδρυμα Ακτία Νικόπολις, τον Νίκο Πάνου, τον Χρήστο Καρατζά για τις καταπληκτικές και σπάνιες φωτογραφίες καθώς και τον αγαπητό φίλο Μπάμπη Ξυλογιάννη για το βίντεο. 

 

Ο ΛΑΖΑΡΟΣ – ΜΙΑ «ΝΕΚΡΑΝΑΣΤΑΣΗ» ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ

Ο Βασίλης Ντερμάνης του Χρήστου γνωστός και σαν Πλάτωνας γεννήθηκε στην Άρτα το 1794. Στις 20.05.1820 παντρεύτηκε την Βασιλική Μανέγα του Κοσμά. Από τον γάμο αυτό προέκυψαν 2 αγόρια. Τον Χρήστο και τον Κωνσταντίνο. Ο Κωνσταντίνος σε ηλικία 3 ετών αρώστησε βαρειά και πέθανε. Έτσι νόμιζαν όλοι. Το βράδυ και ενώ όλα ήταν έτοιμα για την ταφή και συγγενείς και φίλοι τον ξενυχτούσαν και τον θρηνούσαν ξαφνικά σηκώθηκε. Φανταζόμαστε τον Σοκ όλων.  Απο κείνη τη στιγμή επωνομάσθη Λάζαρος. Μιας και τότε δεν ήταν γνωστό το φαινόμενο τς Νεκροφάνειας, ο κόσμος πίστευε στην νεκρανάσταση. Έθιμο της περιοχής ήταν σε τέτοιες περιπτώσεις τότε να μετονομάζουν τον  ασθενή σε «Λάζαρο». Τι απέγινε όμως ο Λάζαρος; Ο  νυν Λάζαρος και πρώην Κωνσταντίνος τάχθηκε πρφ. στην εκκλησία. Επίσης έθιμο της περιοχής, όπως και αλλού. Στις 6 του Δεκέμβρη του 1850 χειροτονήθηκε πρωτοπρεσβύτερος και έλαβε το όνομα Κωνστάντιος και στις 23 Σεπτέμβρη του 1856 χειροτονήθη Ηγούμενος της ιεράς Μονής Κάτω Παναγιάς. Στις 8 του Σεπτέμβρη του 1876 χειροτονήθηκε και Αρχιμανδρίτης της μονής. Το 1884 τον βρίσκουμε ακόμη σαν Ηγούμενο της μονής Κάτω Παναγιάς

 H προεπαναστατική Άρτα του Ιωσήφ Στεφανίνι

Εικόνα: Απομεινάρια της Κούλιας της Μητρόπολης-Φωτογραφία από το βιβλίο του Γιάννη Τσούτσινου 'Η μάχη της 'Αρτας", 1971

Ο Ιωσήφ Στεφανίνι γεννήθηκε στην Άρτα το 1803. Πότε όμως η οικογένεια του εγκατέλειψε την Άρτα και μετακόμισε στην Πάτρα μας είναι άγνωστο. Σίγουρα πριν την επανάσταση, μιας και αυτή τους βρίσκει στην Πάτρα και σίγουρα έφυγε σε μια ηλικία που γνώριζε καλά την Άρτα. Το βιβλίο του που κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ το 1829 δεν έχει καμία σχέση με την Άρτα του 1829 αλλά με την προεπαναστατική Άρτα.

Έτσι μας δίνει μια περιγραφή της Μητρόπολης.

“Ένα από τα μεγαλύτερα και σπουδαιότερα κτήρια της πόλης είναι το Παλάτι του Δεσπότη που αποτελείται απόπερισσότερα κτήρια. Σε αυτά τα κτήρια φανερώνεται η μαεστρία του αρχιτέκτονα. Απέναντι από το παλάτι του Δεσπότη είναι ο Μητροπολιτικός ναός. Όλα αυτά περιβάλλονται από τείχος ως τις όχθες του ποταμού. Από τους Πύργους η θέα είναι θαυμάσια”

Στην συνέχεια μας λέει πως άλλοσπουδαίο κτήριο της πόλης είναι το Οθωμανικό διοικητήριο όπως και το Σαράι. Εκεί κοντά υπάρχει ένας κυκλικός χώρος, όπου γίνεται το Μχούστ, μια φορά κάθε χρόνο τον μήνα Αύγουστο για δύο βδομάδες. Η διοίκηση της πόλης στήνει παράγκες, όπου οι έμποροι, είναι υποχρεωμένοι να εκθέτουν την πραμάτεια τους και πληρώνουν υψηλό νοίκι γι αυτές τις δύο βδομάδες. Δίπλα βρίσκεται και ο ναός της Παρηγορήτισσας που κανείς δεν ξέρει πότε χτίστηκε , φωτίζεται από 90 παράθυρα και στα κελιά ζουν μοναχές που ζουν από την ελεημοσύνη του κόσμου. Ο ναός περιβάλλεται από αρχαίο τείχος.

Μας μιλά, πως από το Μχούστ ως την γέφυρα είναι όλο κήποι, πανέμορφα λουλούδια και μπαξέδες και πολύ νόστιμα φρούτα. Για το γεφύρι τα συνηθισμένα που γράφουν όλοι. Για το κάστρο μας λέει πως οι Τούρκοι εκαναν προσθέσεις στο τείχος και πως προστατεύεται από 100 κανόνια.

Γεγονός είναι πως οι περισσότερες πληροφορίες αληθεύουν. Υπερβάλει λίγο με τα 100 κανόνια. Όλα τα τα υπόλοιπα επιβεβαιώνονται και από άλλους περιηγητές. Ο David Urquhart που επισκέπτεται την Άρτα το 1830 θα δώσει μια παρόμοια περιγραφή αν και βρίσκει την πόλη στα κακά της χάλια.

Πηγή κειμένου: The Personal Narrative of the Sufferings of J. Stephanini

 Θεόφιλος ο Κορυδαλλεύς (Κορυδαλλέας) – Μητροπολίτης Άρτας - Διαφωτισμός και Νεοαριστοτελισμός στην Άρτα του 17ου αιώνα.

Εικόνα: Γκραβούρες με Ελληνα Μητροπολίτη και τον φιλόσοφο Αριστοτέλη

Ο Θεόφιλος ο Κορυδαλλεύς γεννήθηκε στην Αθήνα  το 1570 και το επώνυμο του ήταν Σκορδαλός αλλά το απέβαλε και προσέλαβε το επώνυμο τον Κορυδαλλέας, μιας και είχε γεννηθεί στον Κορυδαλλό. Σπούδασε στην Ρώμη και στη συνέχεια σπούδασε ιατρική και φιλοσοφία στο περίφημο πανεπιστήμιο της Πάδοβα. Με το πέρας των σπουδών του ονομάστηκε καθηγητής της ελληνικής σχολής στην Βενετία, στο διάστημα 1609-14. Επέστρεψε στην Αθήνα, όπου δίδαξε αστρονομία και φιλοσοφία. Το 1624 διορίστηκε σχολάρχης στην πατριαρχική σχολή αλλά ήρθε σε σύγκρουση με τους συντηρητικούς  της εκκλησίας και για ένα διάστημα πήγε και μόνασε παίρνοντας το όνομα Θεοδόσιος. Επανήλθε στη Σχολή αλλά μιας και οι Αρτινοί τον ζήτησαν σαν Μητροπολίτη διορίστηκε Μιτροπολίτης Ναυπάκτου και Άρτης και στα 1640 έφθασε στην Άρτα.  Λέγεται μάλιστα, πως μια επιτροπή από την Άρτα πήγε στην Κων/πολη και ζήτησε να διορισθεί ο Κορυδαλλέας Μητροπολίτης. Για τον Παρθένιο που ακολούθησε τον Λούκαρι στον Πατριαρχικό θρόνο μπορεί να ήταν και θείο δώρο, μιας και του δινόταν η ευκαιρία να απομακρύνει από την Πόλη τον «επαναστάτη» Κορυδαλλέα. Ο ίδιος ο Παρθένιος γνώριζε καλά τον συντηρητισμό της αρτινής κοινωνίας, στην οποία είχε υπηρετήσει σαν Μητροπολίτης αρκετά χρόνια και προφανώς τα αποτελέσματα να του ήταν γνωστά.  Φυσικά και στην Άρτα δεν θα άργησε  να  έρθει σε ιδεολογική σύγκρουση με τους συντηρητικούς της πόλης, μιας και ο ίδιος διατηρούσε και άριστες σχέσεις με προτεστάντες. Μπορεί μεν κάποιοι προεστοί και έμποροι στην Άρτα να ήταν επηρεασμένοι από τις νέες ιδέες, όμως ο λαός  αλλά και μέρος του κλήρου φαίνεται να μην ήταν έτοιμοι για νέες ιδέες. Την χρονιά που έφτασε στην Άρτα, μεταξύ άλλων δίδασκε στην σχολή της πόλης (Ελληνικό Λύκειο) ο Κεφαλλονίτης λόγιος και πρώην Δάσκαλος του Ευγένιου Γιαννούλη του Αιτωλού, ο Παΐσιος Μεταξάς αλλά ήταν οι τελευταίες του μέρες στην Άρτα καθώς αναχωρούσε για την Κεφαλλονιά. Για το χαρακτήρα του Θεόφιλου  έχουν γραφτεί πολλά: Τον είπαν ύπουλο, φιλάργυρο, ανήρεμο με άστατο χαρακτήρα, μελαγχολικό, θυμώδη, εριστικό κτλ. Ο Μελέτιος λίγα χρόνια αργότερα τον ονομάζει «Άνδρα περιφανή εν αρετή». Κατά τον Π. Αραβαντινό, υπήρξε ο «περικλεής κληρικός», που δεν έμεινε ξένος στη δράση κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Άρτα «ποιμάνας τον εκείσε ευσεβή λαόν»….».Ο Ευγένιος Βούλγαρης τον χαρακτήριζε ως φωτεινό άστρο της φιλοσοφίας. Αλλά γενικά βάλλονται πολλοί εναντίον του και δεν ξέρουμε που είναι το μέτρο. Ήταν πράγματι έτσι ή η ιδεολογία του την οποία πολλοί θεώρησαν αιρετική κατά της Μεγάλης Εκκλησίας ήταν αυτή που του έδωσε όλους αυτούς τους επιθετικούς προσδιορισμούς;  Ένα από τα μεγάλα του έργα στην Άρτα ήταν η προώθηση της Ιατρικής αλλά και έφερε στην Άρτα έναν από τους μεγάλους λόγιους της Εποχής και παιδί του Διαφωτισμού-Νεοαριστοτελισμού τον Ευγένιο Γιαννούλη τον Αιτωλό με αποτέλεσμα να υπάρχει μια συρροή νέων να σπουδάσουν στην αρτινή σχολή. Με τον ερχομό του Ευγένιου Γιαννούλη ο Θεόφιλος προσπάθησε και στην Άρτα, αν και η βαθμιδα του σχολείου ήταν μικρή,  την ανεξαρτητοποίηση της μελέτης της φιλοσοφίας από τη σπουδή της θεολογίας. Ο ίδιος ο Κορυδαλλέας παρ ότι είχε πολλά χαρίσματα φαίνεται να μην το είχε με το οργανωτικό. Και ναι μεν μπορεί να είχε την υποστήριξη από τους Προύχοντες και τους Εμπόρους δεν είχε πρφ την λαϊκή και κληρική υποστήριξη. Παραπέρα δε στην περιοχή της Άρτας έκαναν και την εμφάνιση τους οι Ιησουΐτες, οι οποίοι ήταν ορκισμένοι εχθροί του Διαφωτισμού-Νεοαριστοτελισμού αλλά και στο Πατριαρχείο δεν ήταν πλέον ο Λούκαρις. Και γενικά σαν κληρικός δεν έριξε το κέντρο βάρος πρφ στην Θεολογία αλλά στην Εκπαίδευση με Φιλοσοφία χωρίς θεολογία και Αστρονομία που ήταν και οι αγαπημένες του απασχολήσεις. Είναι λογικό λοιπόν, όταν δεν έχεις το οργανωτικό ταλέντο και την πυγμή να βάλεις τα πράγματα στη θέση τους τότε εύκολα γίνεσαι θύμα των αντιπάλων σου. Έτσι μετά από δυόμιση χρόνια στην Άρτα ζητά μετάθεση στην Αθήνα. Και δω οι απόψεις φαίνεται να αντιφάσκουν. Κάποιοι γράφουν πως τον απέλυσαν ενώ άλλοι γράφουν πως έφυγε από μόνος του. Εν τω  μεταξύ τον είχε εγκαταλείψει και ο φίλος του ο Ευγένιος, ο οποίος αποσύρθηκε στην Πατρίδα του την Αιτωλία.  Ο Θεόφιλος αποσύρθηκε στην Αθήνα, όπου δίδασκε Αριστοτέλη, Αστρονομία, Φιλοσοφία και Ιατρική ως τον θάνατο του το 1645 ή 1646 αντιμετωπίζοντας συνεχώς προβλήματα, λόγω των ιδεών του και του χαρακτήρα του. Πότε ακριβώς έκλεισε η σχολή της Άρτας και για ποιους λόγους δεν το γνωρίζουμε. Όμως στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα θα ανοίξει η σχολή Μανωλάκη, που θα κρατήσει ως το 1821. Δάσκαλοι θα συνεχίσουν να διδάσκουν κατ οίκον, ενώ φαίνεται μαθήματα να γίνονταν και στην Κασσωπίτρα.

Οι ιδέες του αποτέλεσαν βάση της Ελληνικής Παιδεία κατά το υπόλοιπο της Οθωμανοκρατίας

Κείμενο:

Από άρθρο μου για την εφημερίδα "Ταχυδρόμος της Άρτας" με τίτλο  "Η  Άρτα στο πνεύμα του Διαφωτισμού και Νεοαριστοτελισμού - Θεόφιλος ο Κορυδαλλεύς και Ευγένιος Γιαννούλης ο Αιτωλός - Δυο μεγάλες μορφές του 17ου αιώνα στην Άρτα"

 Ο "ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΗΣ ΜΑΛΤΑΣ" ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ - ΠΑΝΑΓΙΑ ΚΑΣΣΩΠΙΤΡΑ

Όποιος σταθεί απέξω από την μικρή εκκλησία της Παναγίας Κασσωπίτρας (Μονοπλιό Άρτας) θα παρατηρήσει μια μαρμάρινη πλάκα που δεν δένει με το υπόλοιπο οικοδόμημα.

Ο ναός ανγέρθηκε αρχές του 18ου αιώνα (1732), φαίνεται όμως να προϋπήρχε άλλος ναός και μάλιστα τον 16^ο αιώνα σύμφωνα με τα Οθωμανικά φορορολογικά κατάστιχα είχε δικό του μαχαλά. Το ναό τον  περιτριγυρίζουν διάφοροι μύθοι. Ο σταυρός αυτός μοιάζει με αυτόν της Μάλτας αλλά γνωρίζουμε καλά πλέον πως τέτοιοι σταυροί ήταν στο Βυζάντιο γνωστοί διακοσμητικοί σταυροί όπως και στην κάτω Ιταλία. Συμβολίζει δε τις 4 αρετές

Σοφία

Δικαιοσύνη

Θάρρος

Μετριοφροσύνη

Αν και η συγκεκριμένη εκκλησία και σταυρός σχετίζονται με τους Κατοίκους της Εύροιας και την φυγή τους σε Κέρκυρα και Κάτω Ιταλία , επιστροφή , ίδρυση πόλης Ρωγών, εγκατάλειψης αυτής και κατόπιν στην Άρτα το βλέπω λίγο χλωμό. Ισως κατα την ανέγερση του ναού να βρέθηκε η πλάκα στα σκαψίματα και να την τοποθέτησαν στο σημείο αυτό. Απ ότο γνωρίζω ο ναός κάποια στιγμή έπεσε θύμα πυρκαγιάς και ανστηλωθηκε πάλι.  Δεν θα πρέπει να αφήσουμε και εκτός το γεγονός, ότι ο σγκεκριμένος σταυρός χρησιμοποιήθηκε και σαν σύμβολο απο τους τέκτονες. Και οι τέκτονες σε κτήρια που αναγείρονταν απο αυτιούς άφηναν την σφραγίδα τους είτε με επιγραφές, είτε με σύμβολα.

 Όμως πέρα απ όλα αυτά για μας σημαντικός είναι ο συμβολισμός του.

 Μήπως ο λεγόμενος νότιος τάφος ήταν ο τάφος του Μιχαήλ Β' Αγγελοκομνηνού Δούκα; Ποιος τον Κατέστρεψε ;;;;

Φωτογραφία: ο Νότιος τάφος στη Βλαχέρνα

Στη δυτική πλευρά του κυρίως ναού στο βόρειο και νότιο τοίχο υπάρχουν δύο ορθογώνιοι τάφοι, οι οποίοι ανήκουν σε μέλη της οικογένειας των Κομνηνοδουκάδων. Δυστυχώς οι τυμβωρύχοι κατέστρεψαν την αρχική γλυπτική διακόσμηση των τάφων. Διασώθηκε μόνο η οριζόντια ενεπίγραφη μαρμάρινη πλάκα του βορείου τάφου και σκόρπια κομμάτια που φυλάσσονται στο μουσείο. Ο λεγόμενος νότιος τάφος, που είναι περισσότερο ογκώδης, διατηρούσε ανάγλυφη διακόσμηση σ’ όλες τις πλευρές του. Δυστυχώς έχουν αποκολληθεί οι μαρμάρινες αυτές γλυπτές παραστάσεις και έχουν αντικατασταθεί με τσιμεντένια επένδυση.

Ποιος όμως τον κατάστρεψε; Στα 1900 o Μητροπολίτης Νικοπόλεως και Πρεβέζης ήταν ο Κοσμάς Ευμορφόπουλος. Την άνοιξη του 1900 είχε κάποιες οικονομικές διαφορές με τα χωριά Βλαχέρνα, Στρεβίνα, Ελευθεροχώρι και Φιλιππιάδα. Μάλιστα έφτασε σε σημείο να θέλει να κλείσει τις εκκλησίες. Αν πιστέψουμε τον τύπο της εποχής. Οι κάτοικοι εξαγριώθηκαν και απείλησαν πως θα στείλουν αναφορά στο Πατριαρχείο. Τότε ο Σεβασμιότατος είχε μια άλλη ιδέα. Γνώριζε για τους τάφους των Βλαχερνών και προφανώς να πίστεψε πως μέσα θα βρει θησαυρούς, έδωσε εντολή να ανοιχτούν οι τάφοι. Παρά τις αντιδράσεις των καλόγερων και ντόπιων ο τάφος ανοίχτηκε αφού τον έσπασαν. Φυσικά μέσα βρήκαν μόνο τα οστά και όχι θησαυρούς

Ο τύπος της εποχής κάνει αναφορά πως εσυλήθη ο τάφος του Μιχαήλ Β΄Κομνηνού Δούκα. Παραπέρα ο τύπος αρχίζει ένα κυνηγητό εναντίον του Μητροπολίτη και ζητά από το Πατριαρχείο να καλέσει τον Μητροπολίτη σε απολογία καθότι κατέστρεψε ένα λαμπρό μνημείο που σεβάστηκαν ακόμη και οι κατακτητές που πέρασαν από δω. Μάλιστα η εφημερίδα “ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ” που ζητά την απολογία του Μητροπολίτη γράφει για την Μητρόπολη Πρέβεζας “ Κρίμα που τα τελευταία 18 χρόνια δεν βρέθηκε στη θέση αυτή ένας άξιος της Θέσεως Μητροπολίτης”. Βέβαια αδίκως. Πέρα από το γεγονός εδώ, όπως και να εξελίχθηκε και για όποιον λόγο και ο ίδιος Ο ευμορφόπουλος ήταν μορφή, με αγνώνες στη Μακεδονία εναντίον της Βουλγάρικης και Ρουμάνικης Προπαγάνδας στην Ήπειρο και Μακεδονία. Όπως και ο προκάτοχος του ήταν μορφή. Μάλιστα ο τύπος φτάνει σε σημείο να τον κατηγορήσει, πως ήρθε στην Πρέβεζα άφραγκος και κοιτά να γεμίσει το πουγγί του. Και αυτό δεν αληθεύει καθότι ο Ευμορφόπουλος ήταν γόνος εύπορης οικογένειας. Ο θυμός ξεπέρασε το συμβάν.

 

 Μονή Κάτω Παναγιάς Άρτας – Σύντομη Ιστορία

Ένα από τα σημαντικά  βυζαντινά μνημεία της Άρτας είναι η μονή Κάτω Παναγιάς, η οποία είναι αφιερωμένη στο  Γενέσιο της Θεοτόκου και το προσωνύμιο της αποδόθηκε σε αντιδιαστολή με τον σχετικά κοντινό βυζαντινό ναό της Παρηγορήτισσας, ο οποίος είναι κτισμένος σε ψηλότερο σημείο στο κέντρο της Άρτας. Χτίστηκε τον 13ο μ.Χ. αιώνα απο τον Μιχαήλ Β΄ Αγγελοκομνηνό Δούκα. Σύμφωνα με τις έρευνες που έχουν γίνει για την δόμηση του ναού χρησιμοποιήθηκε υλικό της αρχαίας Αμβρακίας. Αγιογραφίες θα βρούμε μεταξύ του 13ου και 18ου αιώνα. Στην υστερομεσαιωνική περίοδο φαίνεται η μονή να είχε τεράστια περιουσία τόσο σε λιβάδια όσο και σε ζώα. Σύμφωνα με την παράδοση, την οποία αναφέρει ο Μητροπολίτης Άρτας  Σεραφείμ Ξενόπουλος στο ιστορικό δοκίμιον, όταν η Άρτα πέρασε στα χέρια των Οθωμανών, ο Φαΐκ πασάς απέσπασε πολλά κτήματα της μονής. Στα 1490, όταν ο σουλτάνος Βαγιαζίτ Β επισκέφθηκε τον γραμπρό του Φουάτ πασά που ετοίμαζε πλοία για τον πόλεμο και να χτυπήσουν την Ναύπακτο, τότε ο σουλτάνος φιλοξενήθηκε στην ιερά μονή. Φεύγοντας άφησε ένα πουγγί με χρυσά νομίσματα. Ο Καλόγερος που τα βρήκε  ειδοποίησε τον Ηγούμενο και αυτός με την σειρά του έστειλε κάποιον καλόγερο να βρει τον σουλτάνο και να του τα δώσει λέγοντας  του σουλτάνου, πως του έπεσε το πουγγί στην μονή.  Ο Βαγιαζίτ ενθουσιάστηκε τόσο από αυτή την κίνηση, που έδωσε πίσω στη μονή όλα τα κτήματα και άλλα περισσότερα. 

Στα 1696 η μονή θα δεχτεί την επίθεση του Γερακάρη και των ανδρών του και θα λεηλατηθεί. Ο ηγούμενος Ιωάσαφ θα είναι ένας απ αυτούς που θα διαμαρτυρηθούν στην Δόγη της Βενετίας και θα ζητήσει αποζημίωση. Ο ίδιος ο Ιωάσαφ  θα φροντίσει για την ανακαίνιση των Αγιογραφιών.    Στον 18ο αιώνα η μονή φαίνεται να πρωτοστατεί και στην καλλιέργεια της γλυκόριζας καθώς  και στο χυμό συμπυκνωμένου πορτοκαλιού. Ο Ηγούμενος Χρύσανθος φρόντισε τέλος του 18ου αιώνα να κατασκευασθεί το ασημένιο θυμιατήρι της μονής.   Στα 1810 η μονή θα χτίσει δικό της νερόμυλο.  Καθ΄ όλη το διάστημα της Οθωμανοκρατίας η μονή διατηρούσε δική της σχολή. Στα 1821 κατά την πολιορκία της Άρτας στη μονή βρήκαν καταφύγιο πολλοί επαναστάτες.  Ο Ηγούμενος  Δανιήλ που κατάλαβε τι τον περίμενε , μάζεψε με τους λίγους καλόγηρους όλα τα ζώα και κατέφυγε στην Λεπενού Ακαρνανίας. Οι Αλβανοί που κατέλαβαν την μονή κατέστρεψαν τα κτήρια και το σημαντικότερο έγκλημα την πλούσια σε χειρόγραφα βιβλιοθήκη. Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα ο Κωνστάντιος φρόντισε να οικοδομηθεί παρθεναγωγείο στην Άρτα και η μονή ανέλαβε και τα έξοδα της Δασκάλας. Στην μονή περιήλθε αργότερα και το κτίριο του τελευταίου διοικητή της Άρτας το σημερινό αρχοντικό Τρουβά.  Από το 1953 και μετά  η μονή έγινε γυναικών.

Άρτα 1859 – Φασαρία για το σήμαντρο της εκκλησίας Αγ. Νικολάου Λυσγαρά.

Στα 1859 ο Καίμακάμης Αβδουραχμάν πασάς διέταξε τον Παπαχρήστο Οικονόμου , που ήταν εφημέριος του Αγίου Νικολάου, που βρίσκονταν στο Τουρκοπάζαρο , να κατεβάσει το μεταλλικό σήμαντρο. έκκλησία του Α γ ί ο υ Ν ικ ο λ ά ο υ που ανηγέρθηκε στά 1625 στη συνοικία Τ ο υ ρ κ ο π ά ζ α ρ ο , από τον 'Αρτινό Συμ. Λ υ ζ γ α ρ ά . Κτίστηκε στη θέση πού βρίσκεται σήμερα μικρό εικονοστάσιο κοντά στη νέα έκκλησία. Ο παπάς διαμαρτυρήθηκε και του είπε, πως όλες οι εκκλησίες έχουν σήμαντρα. ο Καϊμακάμης του είπε, πως η εκκλησία είναι κοντά σε μουσουλμανικές γειτονιές και το σήμαντρο ενοχλεί. Του έδωσε μάλιστα και διορία. Τελικά ο Παπαχρήστος με βαριά καρδιά το κατέβασε και αφού κάλεσε και την εκκλησιαστική επιτροπή του συνέστησε ψυχραιμία και να μην δώσουν δικαίωμα για παραπέρα γεγονότα. Ο Παπαχρήστος όμως δεν το έβαλε κάτω. Ήρθε σε επαφή με τα υποπροξενεία της Ρωσίας (υπΠρ. Βαρζέλης) και Αγγλίας (θπΠρ. Μπόρος). Ο Ρώσος Υποπρόξενος έγραψε στον Δενδρινό , που ήταν πρόξενος της Ρωσίας στα Ιωάννινα να επιμεληθεί του θέματος ενώ ο ο Άγγλος υποπρόξενος, ο κύριος Μπόρος υποσχέθηκε στον Παπαχρήστο πως σύντομα θα βρεθεί λύση. Μάλιστα ο Άγγλος πρόξενος των Ιωαννίνων ανέφερε στον Μπόρο, πως κακώς το κατέβασε ο παπάς. Δεν έπρεπε. Αλλά ο παπάς φοβόταν. Μάλιστα οι Ενορίτες του Αγίου Δημητρίου, εξεδήλωσαν στον Άγγλο υποπρόξενο την επιθυμία τους να χτίσουν πέτρινο καμπαναριό. Τα υποπροξενεία συνέστησαν υπομονή και θα μεσολαβούσαν να λυθούν τα θέματα

[1] Απο το υπο έκδοση βιβλίο "Περίπατος στην Άρτα 1449 -1897"

Φωτ. Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου στην Άρτα

Η ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΠΡΟΦΗΤΗ ΗΛΙΑ  ΣΤΟ ΗΛΙΟΒΟΥΝΙ

Τον 17ο αιώνα ιδρύεται η μονή του Προφήτη Ηλία στο Ηλιοβούνι.  Αρχικά ήταν μετόχι της Μονής της Πναγίας του Κάστρου Ρωγών.  Αφού εγκαταλήφθηκε σχεδόν η μονή του Κάστρου αναδείχθηκε η μονή του Προφήτη Ηλία και αντιστράφηκαν οι όροι και έγινε η μονή του Κάστρου Ρωγών μετόχι της μονής του Αη Λιά, όπως λέμε οι ντόπιοι. Σιγά σιγά η μονή θα απομτήσει οικονομική δύναμη. Μετόχι της Μονής θα γίνει η μονή της Κορωνησίας ενώ ως και μετά την απελευθέρωση το 1912 και την αλλαγή του δικαιίου περιουσίας οι δρόμοι του Αγίου Σπυρίδωνα θα ανήκουν στη Μονή. Να φανταστούμε πως η μονή είχε τότε έσοδα γύρω στα 800 000 χιλιάρικα.  Θεωρετικά οι κάτοικοι πλήρωναν κάποιο φόρο για την χρήση των δημόσιων δρόμων. Στα 1853 ο Ηγούμενος της Μονής θα αρχίσει την ανέγερση της γνωστής γέφυρας Κολογήρου (Παπά Κιοπροσιού κατά τον χάρτη του Χαλίλ Ιμπραήμ). Στα χρόνια του Αλή πασά ο Αλής θα έρθει σε σύγκρουση με τη μονή για κάποια κτήματα και θα αρπάξει τον Ηγούμενο Αγάπιο και θα τον πουλήσει σκλάβο.  Απο  το 1854  ως το 1897 θα δεχτει συχνά Οθωμανικές επιθέσεις  καθότι θεωρούνταν άντρο επαναστατών. Στα 1854 ο Ηγούμενος, αν και αναφέρεται Ρψγώ στις πηγές, μαζί με άλλους Μοναχούς ξεσήκωσαν τη Λάκκα Λελόβου και κατέλαβαν την γέφυρα της Πάσαινας (Παντάνασα) με αποτέλσμα να μην μπορει να περάσει ο Οθωμανικός στρατός προς τη Λάκκα και Πρέβεζα  και να φύγουν απο Σαλάωρα για Πρέβεζα. Στα 1870 μια συμμορία Αλβανών ερχόμενη από το Ραδοβίζι θα λεηλατήσει τη μονή. Το 1897 όμως πυρπολήθηκε άσχημα. Το 1912 κάποιοι καλόγεροι έτρεψαν να ενταχθούν στα άτακτα σώματα. Στα 1926 με την μεγάλη ληστεία της Πέτρας κατέφυγαν εδώ οι ληστές και μάλλον ο ηγούμενος συνεργάστκε μαζί τους με αποτέλεσμα να τον συλλάβει η αστυνομία. Ο παπα Γιάννης, όπως ήταν γνωστός με καταγωγή απο την Ποδογορα ειχε χρόνια στη μονή. 

Σύμφωνα με την έρφευνα του Νίκου Πάνου, είχε χρόνια στη Μονή και  μάλιστα με έσοδα της μονής συγκρότησε αντάρτικο σώμα δικό του και έλαβε μέρος στον Αγώνα του Βορειοηπειρωτικού ζητήματος. Μεγάλη καταστροφή έπαθε η μονή στην περίοδο της Κατοχής, όταν βομβαρδίστηκε απο την Γερμανική αεροπορία. Πρέπει να βομβαρδίστκε την ίδια μέρα με την μονή στο Καστρί Ποδογόρας-Ριζοβουνίου  και Λέλοβα *Θεσπρωτικό. Τότε Πυρπολήθηκαν  και τα κτήρια-κοιτώνες της μονής.

Η μονή πέρασε σε παρακμή και αρχες του 1990 μεταφέρθηκε στα Φλάμπουρα.

ΥΓ> Στη μονή υπηρέτησε σαν μοναχός και αδερφός του προππάπου μου. Σε άλλες πηγές φέρεται ως Διονύσιος, όταν ήταν στο Ραδοβίζι και εδω φέρεται σαν Μάξιμος.

Φωτογραφίες: Αρχείο Νικόλαου Πάνου . Πρωτοπαρουσιάστηκαν στο βιβλίο του Νίκου "Οι Ρεντζαίοι" και κατόπιν απο μένα στο βιβλίο "Ιστορική διαδρομή του Κάστρου Ρωγών" Και οι δύο φωτογραφίες στη δεκαετία του 1920.

 Παναγία Ροδιάς - Ροδον το Αμάραντον

Τα χωριά του αρτινού  Κάμπου σήμερα γιορτάζουν την εκκλησία τους στην Πλαγιά του Μαυροβουνίου. Την Παναγία Ροδιάς ή Ρόδον το Αμάραντον

Η Μονή Ροδιάς ή Ροϊδιάς ή Ρόδο το Αμάραντο, αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου, βρίσκεται στους πρόποδες της ΝΔ πλαγιάς του Μαυροβουνίου (υψ.329μ.), πάνω από τη ΒΑ όχθη της λιμνοθάλασσας της Ροδιάς, δυτικά της Άρτας και ανάμεσα στα χωριά Βίγλα – Στρογγυλή. 

Ανεγέρθηκε το 1860 στη θέση παλιότερου βυζαντινού καθολικού, γνωστό στις γραπτές πηγές με την προσωνυμία “Ρόδον το Αμάραντον” λόγω κάποια εικόνας. Ο Βυζαντινός ναός σύμφωνα με τον Σεραφείμ Ξενόπουλο είχε αναγερθεί επι Αυτοκράτωρος Ιωάννη Τσιμισκή και Πατριάρχου Βασιλείου Α΄ στα 970 και μετά.  Σύμφωνα με τις πηγές η αρχική μονή είχε αρκετά μεγάλη περιουσία και μετόχια στην Ράχη και στις Κιρκιζάτες, ‘οπως και όλο τον βιγλιώτικο κάμπο προς Αγιο Σπυρίδωνα. Στα κτήματα αυτά πρέπει να συμπληρώθεί και η Ζαβάκα (Πολύδροσο) όπως και το Παλιοχώρι που δεν υπάρχει πλέον. Πότε ακριβώς  διαλύθηκε η μονή ή ξέπεσε ,να το πω έτσι ,δεν μας είναι γνωστό. Ο πλούτος που είχε απο τα ιχυθοτροφεία του Τσουκαλιού και προφανώς εκτροφή βοειδών εκανε την μονή και στόχο της πειρατείας.  Φυσικά η μονή θα πρέπει  vα έζησε όλο το μπάχαλο με Αλβανούς, Σερβους και τους Τόκκους, που όποιος προλαβαινε άρπαζε αλλά στο τέλος η πειρατεία πρέπει να ήταν αυτή που έδωσε και το οριστικό τέλος. Όταν έφτασε ο Φαΐκ πασάς ενδέχεται η μονή να υπολειτουργούσε ή και να μην λειτουργούσε πλέον. Γεγονός είναι πως η περιουσία της μονής πέρασε ένα μέρος στο Ιμαρέτ και ένα μέρος στο Μεχμέτ-Σουλεϊμάν Τζαμί του κάστρου της Άρτας.  Αργότερα με τα σύνορα του 1881 ενα μέρος δόθηκε στο μουσουλμανικό Τέμενος Σουλεϊμάν Τζαμί Φιλιππιάδας.  Οπως έγραψα η μονή μάλλον υπολειτουργούσε διαφορετικά δεν θα την κατέγραφε στον χάρτη του Αμβρακικού ο Κορονέλι τον 17ο αιώνα. Ο Δημοσθένης ο Δόνος είχε γράψει για την κατάκτηση της Πρέβεζας, πως οι Βενετικοί έκαναν δώρα κάποια λάφυρα στην Παναγία στον Αμβρακικό. Υποθέτει ο Δόνος πως ήταν η Παναγία Καρακονσιάς αλλά δεδομένου, όπως ανάφερα, ο Κορονέλι την χαρτογραφεί, ενδέχεται να ήταν κα η μονή εδώ. Λέγεται πως γκρεμίστηκε εντελώς τον 19ο αιώνα. Πάντως στην Αληπασαλίτικη περίοδο δεν φαίνεται πουθενά. 

Αυτά που γραφουν μερικοί, πως η μονή καταστραφηκε γιατι έλαβε μέρος στην επανάσταση του 21 και σε άλλες επαναστάσεις... εντάξει, καλό θα ήταν καλό να μας πουν για ποιες επαναστάσεις μιλάνε στον κάμπο και πότε και πως πρωτοστάτησε η μονή να τις μάθουμε και μεις. Πέρα απο την παραποίηση είναι και προσβολή. Φαίνεται όμως πουλάει,  Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα η μονή ανεγέρθηκε εκ νέου. Σαμαρινιώτες ζωγράφοι δημιούργησαν ένα κόσμημα στον εσωτερικό χώρο.  Οι παλιοί διηγούνταν στα χωριά, πως γύρναγαν ζωγράφοι και καλόγεροι τα καμποχώρια για αυγά, για τις αγιογραφίες.  Η διανυκτεύρευση παλιότερα των όμορων χωριών  κάθε 14η Αυγούστου ήταν δεδομένη. Ενας χαμός γίνονταν απ ότι έχω ακουστά.

 Η Εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα Άρτας

 

Σήμερα το χωριό μου γιορτάζει τον πολιούχο του. Το χωριό Άγιος Σπυρίδωνας Αρτας, μας είναι ήδη από τις πρώιμες Οθωμανικές φορολογικές καταγραφές γνωστό  σαν Τσαβουσάν και αργότερα σαν Ιμαμ Τσαούς ή Μαμτσαούς. Η πρώτη του εκκλησία, της οποίας το ιερό είναι ενσωματωμένο στην καινούρια εκκλησία ήταν του Αγίου Μάρκου. Πότε όμως καταστράφηκε ο ναός και γιατί δυστυχώς δεν το γνωρίζουμε. Στα τέλη του 18ου αιώνα το Ιμάμ Τσαούς (όπως ονομάζονταν το χωριό τότε) γίνεται τσιφλίκι του Αλή πασά (σχετική περιγραφή κάνει και ο Πουκεβίλ). Θα πρέπει να πούμε, πως η Αληπασαλίκτικη περίοδος έχει να δείξει τις περισσότερες ανεγέρσεις εκκλησιών στην Ήπειρο. Προσωπικά δεν πιστεύω, ότι αυτές αναγέρθηκαν λόγω των δεισιδαιμονιών του Αλή ή επειδή η μητέρα του ήταν κατα πάσα πιθανότητα κρυπτοχριστιανή. Απλά ο Αλή πασάς γνώριζε καλά τους Ελληνες και γνωριζε πως για την πίστη τους θα μπορούσαν να ξεσηκωθούν. Ήταν καθαρά πολιτική κίνηση. Μάλιστα σε αρκετές φαίνεται να έκανε και δωρεές, χωρίς αυτό βέβαια να μας ξεγελά , πως δεν τα έβγαλε τα χρήματα πίσω και ακόμη περισσότερα. Για τα τερτίπια του Αλή, μπορεί να γραφτεί εγκυκλοπαίδεια. Αλλά αυτό είναι άλλο κεφάλαιο. Γεγονός είναι πως στα τέλη του 18ου αιώνα οι Ζαγορίσιοι μέντορες του Αλή οι Καραμπεσίνιδες γνωστοί και σαν Νουτσαίοι έχουν χειμαδιά στον κάμπο μας. Προφανώς και στο Ιμάμ Τσαούς. Ετσι λοιπόν κείνη την περίοδο αρχίζει η ναοδόμηση. Υπολογίζεται μεταξύ 1796 και 1814. Δυστυχώς δεν έχουμε ακριβή χρόνο. Χτισμένη λοιπόν πάνω στα ερείπια του Αγίου Μάρκου. Μια απλή βασιλική χωρίς τρούλο η οποία φαίνεται να έχει επεκταθεί ως τρεις φορές. Την περίοδο εκείνη δρουν στην περιοχήμας Μαστοροχωρίτες απο Ιωάννινα αλλά και Τζουμερκιώτες τεχνίτες και δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι ποιοι ήταν, μιας και δεν έχουμε κάποιες μαρτυρίες. Αυτό που γνωρίζουμε σίγουρα είναι πως το σημερινό τέμπλο είναι έργο του ύστατου 19ου αιώνα , όπως και ο δεσποτικός θρόνος απο Ιωαννίτες Χιοναδίτες τεχνίτες. Οι πρώτες αγιογραφίες , οι οποίες εξαφανίστηκαν αλλά και κάποιες άλλες που υπάρχουν θα μπορούσαν να αποδοθούν σε συνεργεία Κατσανοχωρίτων, που δρούσαν στον αρτινό Κάμπο. Για το όνομα της εκκλησίας υπάρχουν δύο παραδόσεις. Λέγεται, πως στον Πλάτανο, που δεσπόζει δίπλα από την εκκλησία, και όπου ως τα μέσα της δεκαετίας του 70 υπήρχε και πηγάδι βρέθηκε εικόνα του Αγίου Σπυρίδωνα και αυτό στάθηκε σαν σημάδι να μετονομαστεί η εκκλησία. Η άλλη παράδοση λέει πως υπήρχε κειμήλιο στην εκκλησία το δάχτυλο του Αγίου Σπυρίδωνα και το είχε κάνει δώρο κάποιος στην εκκλησία και στάθηκε ο λόγος για να μετονομαστεί η εκκλησία. Η μακαρίτισσα η γιαγιά μου κόρη Ιερέα του χωριού, ισχυριζόνταν πως ο πατέρας της της είχε δείξει το δάχτυλο. Το Καμπαναριό σύμφωνα με παλιότερη κτητορική επιγραφή ήταν έργο του 18ο αιώνα δηλαδή της εκκλησίας του Αγίου Μάρκου ενώ στη σημερινή του μορφή με άλλη κτητορική επιγραφή είναι στα μισά του 19ου αιώνα. Είναι δυτικού τύπου και επειρεασμένο απο τα γειτονικά εφτάνησα. Η  καμπάνα είναι γιαννιώτικης κατασκευής, την οποία μετέφεραν 4 χωριανοί μας από τα Ιωάννινα στο χωριό και χρειάστηκαν 3 ως 4 μέρες. Στον πλάτανο, δίπλα από την εκκλησία υπήρχε πηγάδι με πολύ δροσερό και γλυκό νερό, όπως αναφέρει Ο Σεραφείμ αλλά το προλάβαμε και μεις. Στα 1853 και 1854 έγιναν σε αυτή την εκκλησία  τρεις λειτουργίες με σκοπό εράνου για το γεφύρι Καλογήρου στο Λούρο (σήμερα διασταύρωση Εθνικής Αρτα – Ιωάννινα – Πρέβεζα). Στην αγροτική επανάσταση του 1882 ο ιερέας του χωριού συνέβαλε να μη συλληφθεί κανείς από το χωριό. Στα 1910 λόγω κακής σοδειάς λόγω καιρικών συνθηκών, ο ιερέας του χωριού συνέβαλε στην φοροαπαλλαγή του χωριού έναντι των Οθωμανικών αρχών. Στην ύστατη Οθωμανοκρατία και κατά τη διάρκεια της απελευθέρωσης  η εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα μαζί με την μονή προφήτη Ηλία στο Ηλιοβούνι είχαν αρκετά βακούφικά, όπως και κατά περίεργο τρόπο του άνηκαν οι δημόσιοι και κοινοτικοί δρόμοι και οι δημοσιές. Με την αναδιορθωση της αγροτικής οικονομίας στην Ήπειρο παρέμειναν μόνο τα βακούφικα κτήματα ενώ οι δρόμοι έγιναν κοινοτικοί.

 1805. Ένα έγκλημα στη Μητρόπολη Άρτας

Λείψανα ευρημάτων ίσως οδηγούν στο συμπέρασμα πως ο λόφος της Μητρόπολης είναι κατοικήσιμος από τα αρχαία χρόνια. Στο καιρό του Δεσποτάτου φαίνεται να εγκαταστάθηκε εδώ η επισκοπική έδρα και κατόπιν η μητροπολιτική. Εδώ βρίσκονταν προφανώς ο ιερός ναός/ Μονή της Περιβλέπτου, ο οποίος μετονομάστηκε σε Άγιο Μερκούριο. Η έφορος Αρχαιοτήτων Άρτας Βαρβάρα Παπαδοπούλου στη μελέτη της για την Μονή της Περιβλέπτου γράφει σχετικά για το όνομα: «Η θέση του λόφου δικαιολογεί απόλυτα την επωνυμία της μονής ως Περιβλέπτου. Πρόκειται για ένα χαμηλό φυσικό έξαρμα, σχήματος τραπεζίου, δυτικά του Κάστρου της Άρτας, πολύ κοντά στον ποταμό Άραχθο, που περιβάλλεται στις τρεις πλευρές του από το τείχος της Αμβρακίας, το οποίο σώζεται και σήμερα σε εντυπωσιακό μήκος και ύψος 11 μέτρων. Στην κορυφή του λόφου βρίσκεται ο μεταβυζαντινός ναός Εισοδίων της Θεοτόκου – Αγίου Μερκουρίου…».

Ο λόφος της Μητρόπολης φαίνεται να ήταν ένα δεύτερο Κάστρο. Σύμφωνα με τον αείμνηστο ιστοριοδίφη Γιάννη Τσούτσινο, τα παλιά κτήρια γκρεμίστηκαν στο τέλος του 17ου αιώνα και αρχές του 1700 χτίστηκαν νέα μεγαλοπρεπή κτήρια. Μάλιστα στα 1830 όταν έρχεται εδώ ο διπλωμάτης Αρκιουχάρτ, μας κάνει μια περιγραφή που θυμίζει τον πίνακα του Dodwell στο σπίτι του προεστού, στο Χρυσό.

 

Ο χώρος ως αντικείμενο ζήλιας

Κάποιες φορές ο χώρος έγινε αντικείμενο ζήλιας από τους Οθωμανούς και δη προσωρινούς κατσαπλιάδες που έδιωχναν του ιερείς και τον Μητροπολίτη και καταλάμβαναν τον χώρο. Την καλύτερη περιγραφή την δίνει και πάλι ο Αρκιουχάρτ. Έτσι, και στα 1805, όταν την κοπάνησε ο Ιγνάντιος, ο αργότερα Ουγγροβλαχίας, παρότι στην πόλη υπήρχαν παλάτια, ο Βελή πασάς, γιος του Αλή Τεπελενλή, ήρθε και εγκαταστάθηκε εδώ. Θα δούμε γιατί.

 

Οι Σισμάνιδες ή Σουσμάνηδες

Οι Σισμάνηδες ή Σουσμάνηδες έλκουν την καταγωγή τους από την Βουλγαρία και κατά τον 15ο αιώνα εγκαταστάθηκαν στην Αράχωβα. Διακρίθηκαν σε πολλά και έλαβαν επί τουρκοκρατίας το αρματολίκι των Κραβάρων. Είχαν συνδεθεί φιλικά με τον Κούρτ πασά του Βερατίου, εχθρό του Αλή πασά και όταν ο Αλή ακόμα προσπαθούσε να κλείσει φιλίες με τους αρματολούς αυτοί τον εκδίωξαν από την περιοχή τους. Τα χρόνια περνούσαν και παρότι ο Αλή πασάς είχε γίνει πανίσχυρος βεζύρης δεν τους πείραξε. Μάλιστα σε γάμους των Σισμάνιδων έστελνε και ακριβά δώρα.

 

Η εκδίκηση του Αλή και ο φόνος στην Μητρόπολη Άρτας

Στα 1805 ο Αλή πασάς Τεπελενλής, ισχυρός κύριος του δυτικού Ελλαδικού χώρου και πασάς τριών ιππουρίδων, δηλαδή βεζύρης, αποφάσισε να τελειώνει και με τους παλιούς εχθρούς, τους Σισμάνηδες ή Σουσμάνηδες. Την αποστολή αυτή την ανέθεσε στον γιο του Βελή.

Ο Βελή πασάς ήρθε στην Άρτα και κατέλαβε το χώρο της Μητρόπολης. Εκεί εγκαταστάθηκε με όλο το τσούρμο του. Κάλεσε, όπως μας λέει ο Πουκεβίλ και ο Καρκαβίτσας, τους Σουσμάνηδες να τα βρουν και να θάψουν την παλιά έχθρα. Αν και οι συγγενείς τους συμβούλεψαν να βρουν μια πρόφαση να μην πάνε, από τα τρία αδέρφια, Γεωργούλα, Μήτσο και Γιαννάκη, μόνο ο Γεωργούλας πείστηκε και δεν πήγε.

Όταν έφτασαν οι Σουσμάνηδες στην Άρτα, του έγινε θερμή υποδοχή από τον Βελή. Φιλοξενήθηκαν σε ένα αρχοντικό της πόλης με φαγοπότι και γλέντι. Την άλλη μέρα κίνησαν να βρουν τον Βελή στην Μητρόπολη, όπου τους έλαχε θερμή υποδοχή. Αφού πρώτα έγινε συζήτηση με γέλια και χαρές στο παλάτι της Μητρόπολης και ο Βελή πασάς ορκίστηκε πως θα συμβάλει στον πατέρα του να ξεχαστούν τα παλιά, τους είπε να κατέβουν στο ισόγειο για να ετοιμαστεί ο χώρος πάνω για το συμπόσιο. Πηγαίνοντας οι Σουσμάνηδες στο ισόγειο, αμέσως οι Δήμιοι χωρίς να χάσουν χρόνο, τους έριξαν θηλιές, τους τράβαγαν και τους τυραννούσαν μέχρι που ξεψύχησαν.

Την ίδια ώρα πάνω από το ισόγειο ο Βελή πασάς είχε γύφτους μουσικούς που έπαιζαν και χόρευαν και όπως λέει και ο Πουκεβίλ, όταν του ανήγγειλαν τον θάνατο ξεγυμνώθηκε και ο ίδιος, μπαίνοντας μεθυσμένος στο χορό. Κατόπιν διέταξε να τους κόψουν τα κεφάλια και να τα σερβίρουν σε επίχρυσους δίσκους, όπου άρχισε να φτύνει και να βρίζει τα κεφάλια. Συνένοχος στο έγκλημα ήταν και κάποιος Έλληνας με το όνομα Δέρμας, ο οποίος λιποθύμησε με όλα αυτά. Το γλέντι συνεχίστηκε ώσπου ο Βελή πασάς αποσύρθηκε με τις παλλακίδες του στον οντά του.

Πηγές κειμένου: 1. Ανδρέας Καρκαβίτσας, «Κράβαρα». 2. Πουκεβίλ. «Ταξίδι στην Ελλάδα, Άρτα». 3. Σεραφείμ Ξενόπουλος, «Ιστορικό Δοκίμιο…». 4. Βαρβάρα Παπαδοπούλου, «Η βυζαντινή Μονή Παναγίας Περιβλέπτου». 5. Γιάννης Τσούτσινος, «Ο λόφος της Μητρόπολης». 6. Λαμπρόπουλος, «Απόκαυκος».

 Zαχαρίας Γεργανός: Γόνος ευγενών από την εύµορφον Άρταν

Ο Γεργανός αν και µεγάλη µορφή -δυστυχώς- στην γενέτειρά του παραµένει σχεδόν άγνωστος. Πρωτάκουσα γι’ αυτόν από µια συνάδελφό µου και ιερέα της ευαγγελικής Εκκλησίας και έτσι ασχολήθηκα με την προσωπικότητά του.Μετά διάβασα λίγα λόγια στο Δοκίµιον περί Άρτης και Πρεβέζης του Σεραφείµ Ξενόπουλου και φυσικό ήταν να µου κινήσει περισσότερο την περιέργεια. Τον Ζαχαρία Γεργανό του συναντάµε σε πολλές Γερµανικές πηγές αλλά και στην Ελλάδα άρχισαν πλέον να ασχολούνται µ’ αυτόν.

Στην ιστορία της Ευαγγελικής – Προτεσταντικής εκκλησίας της Ελλάδας θα διαβάσουµε τα παρακάτω: «Οι «εκκλησίες» (;) µας έχουν τις πνευµατικές ρίζες στην Ευαγγελική Μεταρρύθµιση του 16ου αιώνα των Λούθηρου, Καλβίνου και Ζβιγγλίου, ενώ συντάσσεται µε τις θέσεις των Ελλήνων Αναµορφωτών, του µάρτυρα Οικουµενικού Πατριάρχη Κυρίλλου του Λουκάρεως, του µητροπολίτου Ζαχαρία Γεργανού, του Θεόφιλου Κορυδαλλέως, αλλά και των µαρτυρικών αναµορφωτών της Κρήτης του 16ου αιώνος». Ας πάρουµε όµως τα πράγµατα µε τη σειρά.

 

Γέννηση και σπουδές

Πότε ακριβώς γεννήθηκε ο Ζαχαρίας Γεργανός δεν µας είναι γνωστό. Οι µελετητές και οι ιστορικοί υπολογίζουν πάντως το έτος 1590. Ο ίδιος θα γράψει, ότι οι γονείς του ήταν ευγενείς από την όµορρφη Άρτα.

Φαίνεται όµως ότι οι γονείς του, τον έστειλαν νωρίς αλλού για γράµµατα, αφού πρώτα διδάχτηκε κάποια βασικά πράγµατα, ίσως γι’ αυτό δεν πήρε πολλά μαθήματα ελληνικής, όπως ο ίδιος γράφει. Το πιο πιθανόν ήταν να τον έστειλαν σε κάποιο σχολείο της Κέρκυρας. Τελειώνοντας τις εγκύκλιες σπουδές του αποφάσισε να συνεχίσει σπουδές στην Ιταλία. Έτσι, λοιπόν, αποφάσισε να φύγει για σπουδές στη Ρώµη.

 

Στην Σαξωνία

Πως ακριβώς βρέθηκε στην Σαξωνία ο Γεργανός είναι άγνωστο. Ο ίδιος γράφει µόνο πως ήταν η θεία πρόνοια που τον οδήγησε εκεί.

Εδώ γνωρίστηκε µε τον Εκλέκτορα (Kurfürst) τον Johannes Georg I, o οποίος τον προώθησε παραπέρα. Στην Βιττεµβέργη (Wittenberg), όπου σπούδαζε, παρακολούθησε µαθήµατα θεολογίας και φιλοσοφίας, ενώ είχε την τύχη να γνωρίσει µεγάλους θεολόγους Καλβινιστών και Λουθηριανών.

Άνθρωπος ικανότατος και λογιότατος απέκτησε µεγάλες γνωριµίες και µάλιστα του έδωσαν τον τίτλο «Αγίας Θεολογίας διδάσκαλος». Με τον χρόνο ολοκλήρωσε τα τρία του έργα, ήτοι: Καινή ∆ιαθήκη, Κατήχηση και Εξήγηση της Αποκάλυψης, έτσι που τον έκαναν γνωστό σ’ όλους τους θεολογικούς κύκλους και µάλιστα λέγεται πως τον αποκαλούσαν «των Γραικών θεολογώτατον».

Αυτή την περίοδο, βέβαια, όπως όλη η κεντρική Ευρώπη έτσι και η Σαξωνία, υποφέρει από τον αργότερα ονοµαζόµενο «τριακονταετή πόλεµο». Έτσι, λοιπόν, το 1626 αποφασίζει να εγκαταλείψει την Σαξωνία και να επιστρέψει στην Οθωµανική Αυτοκρατορία και συγκεκριµένα στην Κωνσταντινούπολη.

 

Από την Κωνσταντινούπολη στην Άρτα

Το 1626 πατριάρχης είναι ξανά ο Κύριλλος Λούκαρις, του οποίου οι καθολικοί έχουν κηρύξει τον πόλεµο.

Ο Γεργανός έρχεται να βοηθήσει τον Λούκαρι στο έργο του. Εδώ φαίνεται ότι µαζί µε τον λόγιο Νικόδηµο Μεταξά, επιµελήθηκαν το τυπογραφείο, το οποίο εξέδωσε αντικαθολικές µελέτες και έργα. Φαίνεται πως οι καθολικοί απεσταλµένοι στην Πύλη είχαν δύναµη και κατάφεραν να πείσουν τις Οθωµανικές αρχές να κλείσουν το τυπογραφείο.

Ο Γεργανός στην Πόλη έµεινε πιστός στον Λούκαρι, ενώ κατά τον ιστορικό Σάθα χρίστηκε Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Άρτης. Το ίδιο µας λέει και ο Σεραφείµ Ξενόπουλος . Οι Γερµανικές πηγές όµως το αµφισβητούν και γράφουν πως µάλλον επίσκοπος χρίστηκε σε µια από τις πέντε επισκοπές της Μητρόπολης, ενώ κάποιες Γερµανικές πηγές τον αναφέρουν ως Μητροπολίτη Ιωαννίνων, γεγονός που δεν είναι αληθές.

Άλλες Γερµανικές πηγές πάλι συµφωνούν µε τον µητροπολιτικό κατάλογο της Ιεράς Μητρόπολης Ναυπάκτου και Άρτης και δεν τον συµπεριλαµβάνουν σαν µητροπολίτη. Ο Σεραφείµ Ξενόπουλος µας δίνει την παρακάτω περιγραφή: «Ζαχαρίας ο επιλεγόµενος Γωργάνος η Γεργανός εν έτει 1632, υιός περιφανών γονέων εξ Άρτης, επί της Βασιλείας Αµουράδ ∆΄ και Πατριάρχου Κυρίλλου Α΄, του Λουκάρεως. Ούτος περιηγηθείς την Γερµανίαν εποτίσθη µε τα νάµατα της Λουθηροκαλβινικής αιρέσεως. Εν γαρ Ουτεµβέργη διατρίβων εν έτει 1619 και σπουδάζων εν τω Πανεπιστηµιω αυτής την Θεολογίαν, δαπάνη του ηγεµόνος της Σαξωνίας, ως αυτός λέγει, συνέταξεν βιβλίον κληθείσαν «Χριστιανική Κατήχησις»,ήτις εξεδόθη εν Ουτεµβέργη, κατά το έτος 1622-ωσαύτως εξεδόθη αυτόθι και η Καινή ∆ιαθήκη. Αλλά επειδή η Κατήχησις, και τοι κατά του Παπικού ∆όγµατος ούσα, περιείχε όµως Λουθηρανικά ∆όγµατα, ανέτρεψεν δια µακρών ο Λατινόφρων Ιωάννης Ματθαίος ο Καρυόφυλλος. Τούτου έν έτος Αρχιερατεύσαντος και αποβληθέντος διάδοχος εγένετο ο Μητροπολίτης ∆ιδυµοτείχου».

Γεγονός είναι ότι ο Γεργανός επανήλθε στην Άρτα, άσχετο µε ποιο βαθµό. Όµως φαίνεται να συγκρούστηκε και εδώ θεολογικά µε ντόπιους, ενώ οι καθολικοί παραµόνευαν να βρουν ευκαιρία να τον εκδικηθούν.

 

Η Άρτα του Γεργανού

Η Άρτα την εποχή που φτάνει εδώ ο Γεργανός είναι µεν µια γωνία της τεράστιας Οθωµανικής Αυτοκρατορίας, αλλά ευδοκιµεί το εµπόριο.

Ο τριακονταετής πόλεµος βοηθά την Άρτα να πλουτίσει, αφού οι εξαγωγές από τις σκάλες της δεν έχουν τελειωµό. Τουλάχιστον 14 άτυπα προξενεία δρουν εµπορικά στην πόλη. Αν υπάρχει κάποια πνευµατική ζωή δεν µας είναι γνωστή, σίγουρα όµως αυτή θα υπήρχε σε κλειστούς κύκλους, στο πλαίσιο των πολλών µονών της περιοχής.

Το εµπόριο της Άρτας, όµως, είχε να κάνει πιο πολύ µε τις καθολικές χώρες. Άρα και οι ειδήσεις που έφταναν εδώ, φαντάζοµαι πως δεν θα ήταν οι καλύτερες για τους µεταρρυθµιστές. Ο λαός της Άρτας και περιοχής, στο µεγαλύτερο ποσοστό του, ήταν αµόρφωτος. Τι τύχη θα µπορούσε, λοιπόν, να έχει ένας τέτοιος λόγιος στην Άρτα;

 

Η αποβολή του και ο θάνατος του

Αν λάβω υπόψη το Δοκίµιον περί Άρτης… του Σεραφείµ Ξενόπουλου, κάνει αναφορά για το δηλητηριασµένο κήρυγµα του Γεργανού, το οποίο ήταν ποτισµένο από την Λουθηρανή κατήχηση.

Αυτό µας αφήνει να καταλάβουµε πως ο Γεργανός έκανε κάποια κηρύγµατα, όπως αυτός τα θεωρούσε σωστά, αλλά δεν ήταν εκείνα που προφανώς ήθελε να ακούσει ο Αρτινός λαός.

Θα υποθέσω ότι ο Γεργανός πρέπει να έµεινε στην Άρτα κάπου στα 5 με 6 χρόνια. Μέχρι δηλαδή την καθαίρεση και εκτέλεση του Λούκαρι. Άρα τότε οι αντίπαλοι µπορούσαν να βρουν την ευκαιρία να ξεκαθαρίσουν τους λογαριασµούς µαζί του.

Ο εκπρόσωπος της Πρεσβείας, ∆ηµήτρης Αθανασίου, που έχει εκδώσει ένα πόνηµα για τον Γεργανό µε τίτλο «Ο εξ Άρτης κληρικός Ζαχαρίας Γεργανός (Ή Γεργάνος) – Πρόσκληση για γνωριµία µε µια άγνωστη εκκλησιαστική προσωπικότητα του ΙΖ αιώνα», µας λέει τα εξής: «Όσον αφορά την αποβολή του ή την καθαίρεσή του, πιθανόν να έγινε από τις συκοφαντίες των άσπονδων εχθρών των καθολικών, που τον κατηγορούσαν ότι ποτίστηκε από τα νάµατα της Λουθηροκαλβινικής αίρεσης, µια και ο Γεργάνος ήταν από τους λίγους «Λατινοµάστιγας»! Οι Γερµανικές πηγές πάλι θέλουν να τον έχουν διαβάλλει οι καθολικοί στους Οθωµανούς κι αυτοί να τον εξόρισαν από την πόλη. Που ακριβώς απεβίωσε ο Γεργανός µάς είναι άγνωστο.

 

Πηγές: Καινή ∆ιαθήκη Zαχαρία Γεργανού, Σεραφείµ Ξενόπουλος του Βυζαντίου, Ιστορικό ∆οκίµιον περί Άρτης και Πρεβέζης, Ιστορία της Ευαγγελικής εκκλησίας της Ελλάδος, Griechische Theologie in der Zeit der Türkenherrschaft, Σάθας, Έλληνες λόγιοι στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, Gerhard Podskalsky, Z. Gerganos, Φώτης Βράκας, Το Αρτινό εµπόριο και το εµπόριο της κάπας, Δ. Αθανασίου, «Ο εξ Άρτης κληρικός Ζαχαρίας Γεργανός (Ή Γεργάνος) – Πρόσκληση για γνωριµία µε µια άγνωστη εκκλησιαστική προσωπικότητα του ΙΖ αιώνα», Γεώργιος Χατζηαντωνίου, Ζαχαρίας Γεργανός, Φώτης Βράκας, Πέντε λησμονημένοι Αρτινοί.