Νεώτερα περι της Καστροπολιτείας των Ρωγών. Πότε τελικά ερημώθηκε η πόλη των Ρωγών;

Κάστρο Ρωγών, Πίνακας Κώστα Μαλάμαου, 1970

Για το κάστρο των Ρωγών έχω γράψει κάποιες φορές, όπως έχω εκδόσει και το βιβλίο  «Από το Βουχέτιο στους Ρωγούς».....Δυστυχώς όταν έγραφα το βιβλίο των Ρωγών δεν είχα όλες τις πληροφορίες που έχω τώρα. Μέσα ααπό Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 1530, 1551, 1564, 1585 και 1640 διαπιστώνουμε πως  αυτή η καστροπολιτεία  άρχισε να ξεπέφτει μεταξύ 1564 και 1640.  Δηλαδή είχε την τύχη των Βομπλιανών. Έτσι λοιπόν σύμφωνα με τα κατάστιχα του 1530  και τον φόρο που πλήρωναν οι κάτοικοι πιστεύουμε πως η πολιτεία θα μετρούσε γύρω στις 800 ψυχές.  Εδώ μαρτυρείται και Οθωμανική δύναμη της τάξης των 25 στρατιωτών , ένασ φρούραρχος (ντιστάρης) και Ιμάμης, που μπορει να μην υπήρχε τζαμί αλλά σίγουρα μετζίτι (χώρος προσευχής). Ενδιαφέρον είναι πως ο Ιμάμης των Ρωγών είχε  πρόσοδα από το χωριό Πασχαλιάδα το αργότερα Ζερβό-Μπουλμέτ σημερα Γαλατάς Λάκκας. Επίσης την ίδια εποχή φαίνεται να λειτουργούν καμίνια που κατασκευάζουν κεραμικά, αλλά μελετώντας την τέχνη τους ίσως να ήταν  αρτινοί. Στα 1585  κάποιος ιερέας Παπα Χρήστος  λειτουργεί στο όμορο χωριό Τσαβουσάν/Τσαουσάν, σημερινό Άγιο Σπυρίδωνα Άρτας.  Στα 1551 φαίνεται ο πληθυσμός να μειώνεται.  Αλλα θα τους υπολογίσουμε γύρω στους 500 κατοίκους. Στα 1564  πρέπει κάποιοι να μετακόμισαν στην Άρτα όπου ίδρυσαν την συνοικία Ρωγών. Αργότερα αφομοιώθηκε με άλλη συνοικία γιατί εξαφανίζεται και από τα αρχεία της Άρτας. Στα 1585 φαίνεται ο πληθυσμός να μειώνεται γύρω στους 250-300 κατοίκους. Καταγράφεται η πόλη με έναν μαχαλά. Ο 17^ος αιώνας δίνει το τελικό χτύπημα. Παρότι η πόλη αρχίζει να εξαφανίζεται συνεχίζει να είναι ακόμη έδρα ενός τεράστιου Νιχαγιέ-Δήμου, ο οποίος συμπεριλαμβάνει τα σημερινά γεωγραφικά όρια του Δήμου Ζηρού. Στην τελευταία απογραφή αρχές 1640 η πόλη των Ρωγών σημειώνει ίδιο πληθυσμό όπως το Ιμάμ Τσαούς και η όμορη Πέτρα. Όταν στα 1670 θα περάσει ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγια Τσελεμπί θα συναντήσει μόνο μερικούς μελαμψούς αγρότες και κάτι καλόγηρους στην εκκλησία της Παναγίας. Τι ακριβώς απέγινε με τον κεντρικό ναό της πόλης , ο οποίος είχε το σκήνωμα του Αγίου Λουκά και την κάρα της Αγίας Άννας και  για τον οποίο κάνει λόγο ο Κυριάκος ο Αγκωνίτης δεν μας είναι γνωστό, ούτε υπάρχουν προς το παρόν κάποιες πληροφορίες. Το μόνο που γνωρίζουμε είναι πως τον καιρό της παράδοσης της πόλης το σκήνωμα μεταφέρθηκε στο Σμεντέροβο της Σερβίας.  Ποιoi ήταν οι λόγοι που οι Ρώγιοι εγκατέλειψαν την πόλη τους και αυτό είναι άγνωστο. Σίγουρα δεν ισχύει αυτό που γράφει  ο Μελέτιος o Γεωγράφος και κατ επέκτασιν ο Αραβαντινός και ο Σεραφείμ Ξενόπουλος πως οι Οθωμανοί γκρέμισαν το κάστρο για να μην οχυρωθεί εκεί ο οίκος των Τόκκο και κινήσουν επανάσταση. Οι Οθωμανοί καθάρισαν με τον συγκεκριμένο οίκο στα 1479. Από την μία η απροθυμία των Οθωμανών να συντηρήσουν το κάστρο και ίσως η ληστεία και η πειρατεία ήταν ακόμη οι λόγοι, για τους οποίους οι κάτοικοι

Φωτογραφία από την διδακτορική μελέτη της Μυρτώ Βέϊκου με τίτλο "Οικιστικές θέσεις στην βυζαντινή Ηπειρο, 7ος -12ος αιώνας"

  Οι Ρωγοί στα χαρτιά συνέχισαν να υπάρχουν σαν Δήμος και σαν επισκοπή. Σαν Δήμο τον βρίσκουμε τυπικά ως τα χρόνια του Αλή πασά. Σαν επισκοπή κλείνει τον κύκλο της με τον Ιωσήφ που έπεσε στο Μεσολόγγι αν και από τον 20^ο αιώνα υπάρχει ως και σήμερα τιτουλάριος επίσκοπος Ρωγών.

 1687. Τα χωριά των Ρωγών αρνούνται να πληρώσουν φόρο προστασίας στους Βενετούς και αυτοί λεηλατούν Λάμαρη και αρτινό κάμπο.

Μπορεί  η καστρόπολη των Ρωγών στα 1687 να είναι ενα μικρο χωριουδάκι, τα χωριά  του άλλωτε Δήμου των Ρωγών όμως εχουν παραμείνει όπως ήταν. Βέβαια από τον 17ο αιώνα έχουμε ενα κενό στον πληθυσμό δηλ μας λείπουν στοιχεία μιας και οι Οθωμανοί σταμάτησαν τα τεφτέρια τους στην περιοχή. Με την είσοδο του συστήματος των τσιφλικιών άλλαξε και το φορολογικό σύστημα.  Από τα 1684, με την κατάληψη της Πρέβεζας και μετά σχεδόν όλα τα χωριά πληρώνουν (εκτός απο τους φόρους στους Οθωμανούς) και  φόρο προστασίας κατά ληστών και πειρατών στους Βενετούς που ελέγχουν το στόμιο του Κόλπου. Στις 01.05.1687 ο Βενετός Γενικός Προβλεπτής της Θάλασσας απο την Λευκάδα έστειλε μια επιστολή σταν Δόγη της Βενετία, όπου αναφέρει ενα περίεργο γεγονός.

Κάποια χωριά από την περιοχή των Ρωγών (Αρματοίκι Λούρου) αρνήθηκαν να πληρώσουν φόρο προστασία στους Βενετούς. Την άποψη αυτών την στήριξαν και κάποιοι Τούρκοι άτακτοι. Βέβαια αυτοί είχαν άλλους λόγους. Δεν ήθελαν να φεύγει χρήμα σε τρίτους. Την ίδια σκέψη όμως ειχαν και οι Βενετοό, που σε άλλη επιστολή αναφέρουν, πως οι Τούρκοι παίρνουν πολλά απο τους Ελληνες και είναι καιρός να πάρουν το μεριδιο τους.

Έλληνες χωρικοί-αγρότες και άτακτοι Τούρκοι λοιπόν οπλισμένοι έφτασαν στα σύνορα της Πρέβεζας (Terretorio di Preveza) κάνοντας καταστροφές και αιχμαλώτισαν τον Βενετό σημαιοφόρο και κάποιους στρατιώτες. Αμέσως οι Βενετοί με κάποιους ντόπιους (υπήρχε ενα είδος πολιτοφυλακής απο Έλληνες και Βενετσάνους) άρπαξαν και αυτοί τα όπλα και τους κυνήγησαν ως την Άρτα. Οι Βενετοί ζήτησαν την απελευθέρωση του Σημαιοφόρου και των Στρατιωτών αλλά οι Τούρκοι τον έβλεπαν ως λάφυρο και δεν ήθελαν να τον δώσουν χωρίς να τους δοθούν υψηλά ποσά. Αφού οι Βενετοί είχαν στριμώξει τους Τούρκους στην Άρτα άρχισαν να λεηλατούν τα χωριά του Κάμπου. Δεν άφησαν τίποτα όρθιο. Οι λεγόμενοι παρτιζάνοι (ληστρικά άτακτα σώματα) των Βενετών, εκλεψαν, σκότωσαν, βίασαν. Τα κλασικά τέτοιων επιδρομών. Εκλεισαν και τον δρόμο προς Σαλαώρα και Λάμαρη και λήστευαν τους εμπόρους. Κάτοικοι χωριών που είχαν αρνηθεί να πληρώσουν φόρο προστασίας πάρθηκαν σαν όμηροι. Αφού λεηλατήθηκαν τα χωριά όλα μέχρι εσχάτων, υποχρέωσαν όλους να πληρώσουν τους καθηστερημένους φόρους προστασίας. Οπως γράφει ο προβλεπτής, ο ίδιος λυπήθηκε τους κατοίκους και έδωσε κάποια πράγματα απο τη λεία πίσω. Για άλλη μια φορά την πλήρωσαν οι πιο φτωχοί των φτωχών. Είναι γεγονός, πως η Βενετία θα μπορούσε, μετά την κατάληψη της Άρτας το 1684 να την κρατήσει αλλά θα βρισκόνταν σε μια συνεχή αντιπαλότητα με τους Οθωμανούς ενώ έτσι χωρίς να κοστίζει τίποτα έπαιρναν το μερίδιο τους και μάλιστα με την ευχή των Οθωμανών.

Πηγη κειμένου. Βενετικά αρχεία ASV Busta 867

 Περί Ρωγών…..Από το ημερολόγιο ενός Άγγλου αξιωματικού στα 1835

Στα 1835 το αγγλικό πολεμικό ναυτικό χαρτογράφησε τον Αμβρακικό κόλπο. Για τον λόγο αυτό έστειλε τους χαρτογράφους του στην περιοχή. Κάποιοι απ αυτούς έκαναν και περιήγηση στην ενδοχώρα.

Εδώ ένα μικρό απόσπασμα για τους Ρωγούς. Πριν κάποιους μήνες κατάφερα να βρω δυο πιστά αντίγραφα του χάρτη, από τα οποία κράτησα ένα εγώ και το άλλο προορίζεται για το Σχολείο – Κοινότητα του χωριού μου μιας και αναφέρεται και στο κείμενο και στον χάρτη. Το λάθος του Άγγλου είναι, πως δεν πρόκειται για την Χάραδρο αλλά για το Βουχέτιο. Η Χάραδρος είναι στην Φιλιππιάδα.

“7 Μίλια δυτικά της Άρτας στο δρόμο για Πρέβεζα βρίσκεται το τσιφλίκι του Ιμάμ Τσαούς. Μισό μίλι βορειοδυτικά, σύμφωνα με τον Ιππόλυτο, είναι τα ερείπια της αρχαίας Χάραδρου, που τώρα όλοι αποκαλούν Ρωγούς. Τα ερείπια αυτά δεσπόζουν σε ένα λόφο κάπου 30 μέτρα ύψος. Το ύψος των τειχών είναι ανάλογα σε ποια θέση βρίσκεται κανείς μεταξύ 12 και 14 ποδιών. Τα ερείπια αυτά περιβάλλονται από πυκνή βλάστηση και θα ήταν δύσκολο να ανέβει κανείς αν τα πόδια πιστών δεν είχαν φτιάξει έναν δρόμο προς μια νέα εκκλησία που αγιάζει την κορυφή του κάστρου. Λίγο πιο πέρα βλέπουμε τείχη ελληνορωμαϊκής και φράγκικης περιόδου ενώ η βάση τους είναι κυκλώπεια τείχη. Στον ναό βλέπουμε στοιχεία από αρχαίους χρόνους ενώ τα θεμέλια του και η σκάλα πρέπει να είναι αρχαία. Η περιοχή γύρω από τους Ρωγούς είναι πολύ όμορφη και πλούσια σε ελαιόδενδρα. Ο κάμπος λήγει στο βόρειο μέρος του Μαυροβούνι. Παλιά στον ποταμό υπήρχε γέφυρα , η οποία έχει παρασυρθεί από το ρεύμα και η διέλευση γίνετε μόνο με κανό ή μονόξυλα, όπως τα αποκαλούν οι εγχώριοι”.

 Η σύγκρουση του Φίλιππα Ανζού και του Ηπειρώτη Δεσπότη Θωμά στους Ρωγούς – Η αιτία και αρχή  του πολέμου

Φίλιππας των Ανζού σε μια  μάχη (αριστερά ιππέας με την ασπίδα) -. Nuova Cronica - ms. Chigiano L VIII 296 - Biblioteca Vaticana

Ενώ ο 13ος αιώνας με την ίδρυση του Δεσποτάτου φαίνεται να έφερε κάποια ειρήνη στην ευρύτερη περιοχή Άρτας. Όμως ο 14ος αιώνας θα φέρνει σε τακτά χρονικά διαστήματα πολέμους. Έτσι αρχές κιόλας του 14ου αιώνα στα 1304 μ. Χ. έχουμε την σύγκρουση του Δεσπότη Θωμά και Άννας Παλαιολογίνας με τον Φίλιππα απο τον Τάραντα της Ιταλίας στην περιοχής της Άρτας και Ρωγών . Ο Δεσπότης Νικηφόρος ο Α΄ σύζυγος της Άννας Παλαιολογίνας Κατακουζινής είχε παντρέψει την κόρη του (Ι)Θαμάρ  με τον γιο του Κάρολου Β΄ του Χωλού, τον Φίλιππο Α΄ του Τάραντα , η οποία  πήρε ως προίκα και πολλά παραλιακά κάστρα της Ηπείρου. Πέρα από την προίκα διάδοχος του Δεσποτάτου θα γίνονταν ο Φίλιππος. Όμως ο Νικηφόρος είχε και ένα γιο τον Θωμά. Για τον οποίο η μητέρα του είχε άλλα σχέδια. Ένας όρος στο προικοσύμφωνο βέβαια ήταν η Θαμάρ να μην αλλάξει δόγμα και τα κάστρα θα παραμείνουν ορθόδοξα. Ο Φίλιππος αθέτησε όλες τις συμφωνίες. Στην Ναύπακτο τοποθέτησε καθολικό κληρικό με αποτέλεσμα ο ορθόδοξος μητροπολίτης να φύγει στα Ιωάννινα και ανάγκασε και την Θαμάρ να ασπαστεί τον καθολικισμό.  Με τον θάνατο του Δεσπότη Νικηφόρου Α΄ η Άννα που είχε σχέδια για τον γιο της , όταν ο Κάρολος Β΄ ο Ανδεγαυός της ζήτησε να εκπληρώσει την συμφωνία και να παραδώσει το Δεσποτάτο στον Φίλιππο ή ο Θωμάς να γίνει υποτελής του  Φίλιππου αυτή του είπε  πως αυτό δεν μπορεί να γίνει, ένας στην καταγωγή Παλαιολόγος να γίνει υποτελής του Φίλιππα.  Θεώρησε  σωστό να κρατήσει ο Φίλιππος τα κάστρα τους και να του δώσει και 100 000 χρυσά υπέρπυρα. Ένα τεράστιο ποσό. Οι Ανδεγαυοί (Ανζού ή Αντζοβίνοι) ετοίμασαν στρατό και με επικεφαλής τον στρατάρχη Raymond de Candole  έφτασαν στη Βόνιτσα.  Σύμφωνα με τα χρονικά κάπου 900  ιππείς. Τα πλοία του ανεφοδιασμού  άραξαν στη Σαλαώρα ενώ οι ίδιοι αποβιβάστηκαν στην Κόπραινα.  Στην Άρτα άρχισε η πολιορκία. Ο Θωμάς και η Άννα μάλλον είχαν οχυρωθεί στην Βλαχέρνα.  Ο καιρός περνούσε και η Άρτα δεν έπεφτε. Όταν τελείωσαν τα τρόφιμα ο Raymond de Candole και ο Ιωάννης Ορσίνι πήγαν στην Σαλαώρα . Εδώ είχαν την ιδέα να  χτυπήσουν τους Ρωγούς.

Η επιχείρηση για την κατάληψη των Ρωγών

Απο την Σαλαώρα λοιπόν ξεκίνησε το λεφούσι των Φράγκων με 300 ιππείς να καταλάβει τους Ρωγούς. Το θεώρησαν παιχνιδάκι. Όμως οι Ρωγοί ήταν καλά φαίνεται οργανωμένοι. Όταν έφτασαν απέναντι από το κάστρο έπρεπε να περάσουν τον Λούρο. Φτάνοντας όμως απέναντι απο το κάστρο είδαν τις πρώτες δυσκολίες. Το κάστρο βρίσκονταν σε μια νησίδα και ο ποταμός δεν ήταν διαβατέος. Μιας και η περιοχή ήταν γεμάτη βελανιδιές  o Raymond de Candole διέταξε να κόψουν δένδρα και έφτιαξε γέφυρα  για να περάσουν απέναντι. Ο Johannes Koder & o Peter Soustal  αναφέρουν πως πέρασαν την γέφυρα. Αφού είδαν πως o λόφος καλύπτεται από δένδρα σκέφτηκαν να κρυφτούνε στο δάσος και να κάνουν ξαφνική επίθεση. Αφού οι Φράγκοι πέρασαν το ποτάμι κουρασμένοι όπως ήταν έπεσαν να κοιμηθούν κρυμμένοι στο δάσος.  Οι Ρώγιοι όμως παρακολουθούσαν τις κινήσεις τους. Το βράδυ Ρώγιοι ιππείς και πεζικάριοι κάνουν έξοδο – έφοδο από τον βραχίωνα του ποταμού που ήταν διαβατέος κυκλώνουν τους Φράγκους και άρχισε το σφάξιμο . 80 Φράγκοι ιππείς νεκροί και 20 πνίγηκαν στον ποταμό Λούρο. Τους κυνήγησαν αλλά πρόλαβαν να φύγουν. Η Νίλα ήταν μεγάλη. Το 1/3 της δύναμης χάθηκε.  Επιστρέφοντας στην Άρτα υπεύθυνοι της καταστροφής θεωρήθηκε ο στρατάρχης Raymond de Candole και ο Κεφαλλονίτης Ιωάννης Ορσίνι , ο οποίος υποτίθεται πως γνώριζε το μέρος. Μετά από λίγες μέρες οι Φράγκοι αφού κατάλαβαν πως δεν μπορούν να κάνουν τίποτα στην περιοχή έφυγαν.

Πηγή κειμένου: Απόσπασμα από το βιβλίο "Ιστορική διαδρομή του κάστρου των Ρωγών", Φώτης Βράκας, 2024, Εκδόσεις Εντώπωσις, σελ. 82

 

Ιωσήφ των Ρωγών

Ποιος ήταν όμως ο Ιωσήφ, που ήταν επίσκοπος μιας μόνο στα χαρτιά πλέον επισκοπής;

Ο Ιωσήφ υπήρξε μια από τις ηγετικές μορφές του αγώνος των πολιορκημένων του Μεσολογγίου. Θεσσαλικής Καταγωγής και σύμφωνα με τον Κώστα Σπανό, εκδότη του Θεσσαλικού ημερολογίου που μελέτησε τον Κων/νο Οικονόμου σύγχρονο και συμπατριώτη του Ιωσήφ, γεννήθηκε στην Τσιαριτσάνη . Πατέρας του ο Παρασκευάς και η μητέρα του μάλλον Τριανταφυλλιά και όχι Αικατερίνη όπως λέγονταν.

Τα πρώτα γράμματα τα διδάσκεται από τον ιερέα των Τρικάλων Πολυζώη. Γίνεται μαθητής του δασκάλου του Γένους ιεροδιακόνου Γρηγορίου Κωνσταντά και στην Τσαρίτσανη του Κωνσταντίνου Κούμα. Σε ηλικία 22 ετών, το 1798, χειροτονείται εφημέριος στην Τσαρίτσανη.Μόνασε και χειροτονήθηκε διάκονος στην μονή Αναλήψεως στις Συκιές και όταν ο Πορφύριος έγινε μητροπολίτης Άρτας το 1813 ακολούθησε αυτόν στην εκκλησιαστική του περιφέρεια στην Άρτα. Χειροτονείται αρχιμανδρίτης και γνωρίζεται φιλικά με τον επίσκοπο Ρωγών και Κοζύλης Μακάριο, οποίος, πριν φύγει για την Κέρκυρα για να γλυτώσει το θάνατο από τον Αλή Πάσα, τον μυεί στη Φιλική Εταιρεία και ο Ιωσήφ τον διαδέχεται στον επισκοπικό θρόνο το 1820. Τότε χειροτονήθηκε επίσκοπος Ρωγών . Άρα ή άποψη ότι ήταν επίσκοπος Ρωγών(Ρογών) Αχαΐας είναι λάθος. Με την κήρυξη της επανάστασης λέγεται ότι φυλακίστηκε, πράγμα που κατά πάσα μπορεί να αληθεύει, αν παρακολουθήσουμε τον Μακρυγιάννη και την συνήθεια των Οθωμανών να συλλαμβάνουν πρώτα τους Προκρίτους και κληρικούς σαν υπεύθυνους. Η παράδοση θέλει να απελευθερώθηκε, όταν οι Έλληνες κατέλαβαν την Άρτα. Αυτό το βλέπω λίγο δύσκολο, καθότι οι Έλληνες κατέλαβαν την Άρτα αλλά όχι το φρούριο που αντιστάθηκε . Απλώς πιστεύω, όπως απελευθερώθηκε ο Μακρυγιάννης έτσι και αυτός. Κάποια στιγμή πριν την κατάληψη της Άρτας οι Οθωμανοί άφησαν σχεδόν όλους τους κρατούμενους ελεύθερους. Σαφώς και θέλω να πιστεύω ότι θα είχε επισκεφθεί την επισκοπή του αν και γνωρίζουμε, ότι από το τέλους του 17ου αιώνα οι επίσκοποι Ρωγών διέμεναν στην Άρτα. Με την επανάσταση ο Ιωσήφ έφυγε στο Μεσολόγγι το 1822, όπου εδώ βρήκε και τον Πορφύριο. Πρωτοστάτησε μαζί με τον Πορφύριο στην κηδεία του Μάρκου Μπότσαρη και Μπάιρον. Συνέβαλλε αποφασιστικά στο σχέδιο της εξόδου αλλά ήταν σε αυτούς που γύρισαν πίσω. Αντιτάχθηκε στην πρόταση του πυροβολητή Γουρνάρα να θανατωθούν τα γυναικόπαιδα προκειμένου να μην πέσουν στα χέρια των εχθρών .Ο Ρωγών Ιωσήφ με δάκρυα στα μάτια είπε ότι τα παιδιά και οι γυναίκες ανήκουν στον Θεό και εκείνος θα φρόντιζε για την τύχη τους: «Εν ονόματι της Αγίας Τριάδος, είμαι Αρχιερεύς! Αν τολμήσετε να πράξετε τούτο, πρώτον θυσιάσετε εμένα. Και σας αφήνω την κατάραν του Θεού και της Παναγίας και όλων των Αγίων. Και το αίμα των αθώων να πέση εις τα κεφάλια σας».Αντιστάθηκε τρεις μέρες στο νησάκι του Ανεμόμυλου και όταν οι Οθωμανοί εισήλθαν στον χώρο του έβαλε φωτιά στην πυριτιδαποθήκη και ανατινάχτηκαν όλοι μαζί.