Τα Ελληνικά γράμματα στα χρόνια της Οθωμανοκρατίας και το πρώτο Σχολείο στο Ιμάμ Τσαούς

Το κοτσέκι του χωριού και στο βάθος ο πλάτανος και το παλιό σχολείο. Χαρακτικό προσωπικής συλλογής

Εισαγωγή

1. Η Άρτα Τουρκεύει !

24.03.1449[1] ! Η Άρτα και η περιοχή της ως τέλος του Απρίλη του 1449 θα προσαρτηθεί στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αυτό δεν σημαίνει πως η Ελληνική παιδεία σταμάτησε ξαφνικά. Στην πόλη της Άρτας θα λειτουργεί για δύο αιώνες ακόμη το Ελληνικό Φροντιστήριο[2], το οποίο θα αντικατασταθεί από τη Σχολή Μανωλάκη[3] στην Εκκλησία του Αγίου Βασιλείου της πόλης. Τα ελληνικά γράμματα ήταν αναγκαία και για τους Οθωμανούς γιατί χρειάζονταν στο εμπόριο αλλά και στην αλληλογραφία με τις δυτικές χώρες. Ακόμη οι ίδιοι οι Σουλτάνοι, τι επιστολές που έστελναν προς τους Ηγεμόνες της Δύσης ήταν στα Ελληνικά γραμμένες. Τόσο στην πόλη της Άρτας και των Ιωαννίνων αλλά και σε άλλες περιοχές υπήρχαν λοιπόν σχολεία. Επίσης οι κοντινές μονές δίδασκαν και αυτές γράμματα, μόνο που αυτές ασχολούνταν περισσότερο με την ανάγνωση και γραφή, προκειμένου να διδαχτούν τα ψαλτήρια. Αυτά στις πόλεις.

Εκπαιδευτήριο σε πόλη τον 16ο αιώνα

2. Η εκπαίδευση στα χωριά του αρτινού Κάμπου

Πως και αν υπήρχε εκπαίδευση στα χωριά του Κάμπου (Δήμος Τοπόλιανης ή Τοπόλγιαννης) πριν την Τουρκοκρατία δεν μας είναι γνωστό. Τουλάχιστον δεν το φανερώνει καμιά πηγή. Το ίδιο και στα χρόνια των Οθωμανών. Η εκπαίδευση ήταν θέμα των κοινοτήτων[4]. Αν η κοινότητα μπορούσε να έχει κάποια έσοδα και να πληρώσει κάποιον δάσκαλο, θα μπορούσε με σχετική άδεια να έχει σχολείο. Διαφορετικά αν βρίσκονταν κάποιος κληρικός, που γνώριζε κάποια γράμματα και είχε και την θέληση μπορούσε να μάθει στα παιδιά το αλφαβητάρι και το ψαλτήρι.

Ο ιερέας διδάσκει κάποιον μαθητή

3. Ήταν το σχολείο κρυφό;

Είναι λίγο δύσκολο να πούμε αν τα παιδιά μάθαιναν τα λιγοστά αυτά γράμματα κρυφά ή το βράδυ[5]. Πολλές φορές επειδή τα σχολεία έπρεπε να δηλωθούν στις αρχές και φυσικά να πληρωθεί και κάποιος φόρος, σε περίπτωση δασκάλου , οι κοινότητες το απέφευγαν και ίσως να ήταν αυτό που λέμε το κρυφό σχολειό. Αν πάλι το μάθημα γίνονταν από ιερείς αυτό έριχνε στάχτη στα μάτια των κατακτητών μιας και δικαιολογούσαν, πως και οι χριστιανοί, όπως και οι Μουσουλμάνοι και οι Εβραίοι έπρεπε να γνωρίζουν γράμματα, προκειμένου να διαβάζουν τις γραφές. Τα λιγοστά παιδιά που μαζεύονταν για μάθημα, μαζεύονταν σίγουρα μετά τη δύση του Ηλίου, δεδομένου, πως τα ίδια τα παιδιά εργάζονταν με τους γονείς στα τιμάρια και τα τσιφλίκια. Πολλές φορές μάλιστα η κοινότητα οργάνωνε άτομα που να φρουρούν τον χώρο και να προστατεύονται τα παιδιά, από ληστές, μουσουλμάνους άρπαγες παιδιών ακόμη και από άγρια ζώα[6].

Κέρινα ομοιόματα Βρέλη Ιωάννινα. Αναπαράσταση κρυφού σχολειού

Τσα(β)ουσάν ή Ιμάμ Τσα(β)ούς – Άγιος Σπυρίδωνας

1. Η κατάσταση

Ο σημερινός οικισμός του Αγίου Σπυρίδωνα μας είναι γνωστός αρχικά σαν Τσαβουσάν[7] ή Τσαουσάν και αργότερα σαν Ιμάμ Τσαούς. Ο οικισμός αυτός άνηκε στον Δήμο της Τοπόλιανης[8] ή Τοπόλγιανης, που σημαίνει πρφ. “Τόπος μέ Λεύκες” και ήταν ένας καθαρά αγροτικός οικισμός. Στους τελευταίους μεσαιωνικούς χρόνους και ίσως ως τα μισά του 16ου αιώνα αν κάποιος γονιός είχε την δυνατότητα να στείλει το παιδί του για γράμματα θα το έστελνε σίγουρα στην όμορη καστρόπολη των Ρωγών ή σε κάποια παρακείμενη Μονή της περιοχής. Μετά την εγκατάλειψη της πόλης των Ρωγών[9] από τους κατοίκους της, την διάλυση της γειτονικής Μονής Παναγίας Ροδιάς (Ρόδον το Αμάραντον) ως τον καιρό του περιβόητου Αλή πασά, είναι δύσκολο να πούμε, πως και αν μάθαιναν τα παιδιά γράμματα.

Πίνακας του κάμπου του χωριού και στο βάθος το Ηλιοβούνι. Πίνακας του Edward Lear, 1849

2. Εφτανησιώτες Εργάτες φέρνουν και τα γράμματα

Όλα τα χωριά του αρτινού κάμπου είχαν την τύχη να φιλοξενούν εργάτες από τα γειτονικά Εφτάνησα[10] ειδικά μετά τον 17ο αιώνα, προκειμένου να βγάλουν τα προς το ζην. Μάλλιστα στα μισά του 18ου αιώνα, όταν με συμφωνία δεν φορολογούνταν πλέον οι Εφτανησιοι άρχισαν να πληθαίνουν στην περιοχή. Πολλοί απ αυτούς είχαν διδαχτεί κάποια γράμματα στον τόπο τους και έτσι κάποιοι απ αυτούς τα μετέφεραν και στους τόπους που εργάζονταν στον αρτινό κάμπο. Επίσης κάποιοι δάσκαλοι πότε κυνηγημένοι απο τους Βενετούς, πότε ψάχνοντας και αυτοί για πόρους ζωής έφταναν εδώ και ενδέχεται να ήταν πρωτοπόροι. Βέβαια όλα σε μια ανοργάνωτη κατάσταση. Γιαυτό όταν θα περάσει απο την περιοχή ο πάτερ Κοσμάς και θα δει τα πάντα θα παροτρύνει τους κατοίκους να οργανωθούν και να ανοίξουν σχολεία, προκειμένου να διδαχθούν οι γραφές.

Δυο κόσμοι. Λευκαδίτες και Ηπειρώτες

3. Το πρώτο σχολείο στο Τσιφλίκι Ιμάμ Τσαούς

Θα μπορούσαμε να το πούμε και σχολείο. Στα 1806 , περίοδος του Αλή πασά, κεχαγιάμπεης (οικονομικικός διαχειριστής) του χωριού - Τσιφλικιού Ιμάμ Τσαούς ή Μαμτζαούς, όπως γράφεται πολλές φορές είναι κάποιος Γιάννης Νούτσος ή Νούτζος, Το Ιμάμ Τζαούς, όπως αναφέρει και ο Πουκεβίλ, ο Αραβαντινός αλλά και ο Αυγερινός Ανδρέου είναι ένα από τα πλουσιότερα και εύφορα τσιφλίκια που ανήκουν στον ίδιο τον Αλή πασά Τεπελενλή. Ο Αλής έχει δώσει τα βοσκοτόπια στους μέντορες τους τους Ζαγορίτες Νουτσαίους[11]. Αυτό θα είναι καλό για το χωριό. Η κοινότητα θα χτίσει στα ερείπια της παλιάς εκκλησίας του Αγίου Μάρκου την νέα εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα, θα ανανεωθεί το καμπαναριό, το οποίο την τελική μορφή θα την πάρει στα 1846 αλλά τα παιδια του χωριού μια φορά τη βδομάδα θα διδάσκονται και το αλφαβητάρι. Όταν στα 1806 θα φιλοξενηθεί στο χωριό ο γραμματέας του Γάλλου πρόξενου[12] της Άρτας πηγαίνοντας για κυνήγι θα γράψει, πως υπάρχει ένας χώρος, όπου μια φορά τη βδομάδα έρχεται ένας καλόγερος και διδάσκει την ελληνική γλώσσα και το ευαγγέλιο στα παιδιά. Οι κάτοικοι του δίνουν, ότι έχουν για να τον ευχαριστήσουν. Ίσως ο καλόγερος να εξυπηρετούσε και άλλα χωριά. Έτσι θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι η πρώτη γραπτή αναφορά σε σχολείο στο Ιμάμ Τσαούς.

Καλόγηρος που διδάσκει. Πίνακας του Γύζη με τίτλο "Τα πρώτα γράμματα"

4. Το Μουατζέλι Ιμάμ Τσαούς και το Τανζιμάτ – Τα σχολεία

Μετά την πτώση του Αλή πασά Τεπελενλή η οθωμανική κυβέρνηση εκποίησε τα τσιφλίκια και μερικά τα κράτησε το ίδιο το κράτος και έγιναν Ιμλάκια, μερικά πέρασαν σε ιδιωτικά χέρια και λίγα χωριά έγιναν μουατζέλια δηλαδή θέλησαν να γίνουν ελεύθερα και να πληρώσουν με ρυθμιζόμενες δόσεις την εξαγορά στο κράτος. Ένα από τα λίγα αυτά χωριά ήταν και το Μαμτζαούσι[13] (Ιμαμ Τσαούς). Λίγο αργότερα με το τέλος της επανάστασης ήρθε και το Τανζιμάτ δηλαδή μεταρρύθμιση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε ισοπολιτεία. Τότε άρχισαν να ανοίγουν παντού σχολεία. Εδώ φαίνεται να έχουμε πλέον και το πρώτο επίσημο σχολείο του χωριού. Γύρω στα 1845. Δυστυχώς η κοινότητα δεν κατάφερε να εξαγοράσει το χωριό και έτσι ο οικισμός από μουατζέλι έγινε και πάλι Τσιφλίκι του Ναϊλή πασά[14] και κατόπιν του Καραπάνου. Το σχολείο όμως καθιερώθηκε. Πως λειτουργούσε μας είναι άγνωστο.

Μαθητική παρέλαση στον Άγιο Σπυρίδωνα το 1970 με φόντο το παλιό σχολείο

5. 1860[15] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Στον οικισμό Ιμάμ Τσαούς αναφέρεται σχολείο με έναν δάσκαλο, ο οποίος συντηρείται με δαπάνες της κοινότητας

6. 1872[16] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Με βάση τους καταλόγους που έχουμε απο την Ηπειρωτικό Φιλεκπαιδευτικό σύλλογο Κων/πολης στα 1872/1873 στο Ιμάμ Τσαούς έχουμε σχολείο με έναν δάσκαλο και για το οποίο σχολείο δαπανούνταν 700 γρόσια

7. 1884[17] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Στο σχολείο υπάρχουν 40 μαθητές, 1 δάσκαλος , μέθοδος αλληλοδιδακτικής, που θα κρατήσει χρόνια. Το σχολείο στεγάζεται στο γνωστό βακούφικο κτήριο, που γκρεμίστηκε στην δεκαετία του 1970

8. 1898/1899[18] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Το σχολείο έχει 70 μαθητές και για τις δαπάνες του σχολείου η Μητρόπολη Πρεβέζης παρέχει 250 δραχμές

9. 1900[19] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Σε γαλλικό χάρτη και πίνακα με τίτλο Villayet de Janina – Tableau Statiques de Ecoles το Ιμάμ Τσαούς είναι ένα από τα 36 χωριά του Οθωμανικού νομού Λούρου-Φιλιππιάδας με εκκλησία και σχολείο

10. 1910[20] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Το σχολείο του Ιμάμ Τσαούς φιλοξενεί 100 μαθητές μεταξύ αυτών και παιδιά Βλαχοποιμένων της Αγίας Κυριακής, 2 δασκάλους και μέθοδος αλληλοδιδακτικής.

11. Περί σχολείων[21]

Για τα σχολεία στην Ήπειρο σε παλιότερο κείμενο που παρουσίασε το περιοδικό Ηπειρωτικά Γράμματα θα διαβάσουμε τα εξής:

«εις την Ήπειρον νέους και νεανίδας αρτίως μορφωμένους και αυστηροτάτων ηθικών αρχών εμφορουμένους, οτρηρούς σκαπανείς της δημοτικής εκπαιδεύσεως και αγωγής, εισάγοντας ήδη τα ελληνικά γράμματα εκεί, όπου αι ελληνικαί λεξεις εκινδύνευον να εξαφανισθώσι, και μεταφέροντας καθ’ εκάστην την φαντασίαν των μικρών ελληνοπαίδω από του αποτόμου βράχου των φοβερών φαράγγων της Ηπείρου εις τον γλυκύν αττικόν ουρανόν, εκεί, όπου τρέφεται ο υπό θεσπεσίας αίγλης περιβαλλόμενος βράχος της Ακροπολεως»

Η εκκλησία και το σχολείο σήμερα. Λήψη drone του Ευριπίδη Τσιάτσου

Πηγές κειμένου:

---

[1] Σεραφείμ Ξενόπουλος: Ιστορικό Δοκίμιο Αρτας; Φώτης Βράκας: Ιμαρέτ – αναφορά στο Κουλιγιέ της Άρτας;Φώτης Βράκας: Αρτα – Απο την Οθωμανοκρατία ως την απελευθέρωση και τον πόλεμο του 1897

[2] Τρύφων Ευαγγελίδης, περι σχολείων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία

[3][3] Σεραφείμ Ξενόπουλος, ιστορικό Δοκίμιο; Γρηγόριος Σταυρόπουλος: Νεοελληνική επιστολογραφία 17ος - 19ος αιώνας; Φώτης Βράκας: Αρτα – Απο την Οθωμανοκρατία ως την απελευθέρωση και τον πόλεμο του 1897

[4] Σάθας; Τουρκοκρατούμενη Ελλάς; Παπαρηγόπουλος: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους: Γρηγόριος Σταυρόπουλος: Νεοελληνική επιστολογραφία 17ος - 19ος αιώνας; Λάππας, Κώστας (2003). «Η Εκπαίδευση. Οργάνωση και λειτουργία των σχολείων 1770-1821». Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, 1770-2000.

[5] Θέμης Βαρέμης: Περί παιδείας και σχολείων (συνέντευξη); Τερζής, Νίκος (2007). «Σκέψεις για την ελληνική εκπαίδευση κατά την Οθωμανική περίοδο, με έμφαση στον ανώτερο κύκλο σπουδών της Πατριαρχικής Σχολής Κωνσταντινουπόλεως (1759-1821). Μια νέα σκοπιά σε παλαιό ζήτημα»

[6] Χατζόπουλος, Κωνσταντίνος Κ. (1991). Ελληνικά σχολεία στην περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας (1453-1821

[7] Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα, πρωθυπουργικά αρχεία έτος 1520/1530

[8] Τόπολ/α σλαβική λέξη για Λεύκα

[9] Φώτης Βράκας: Ιστορική διαδρομή του κάστρου των Ρωγών

[10] Αναφορές των περιηγητών Χιούζ και Χόλλαντ

[11] Αναστάσιος Παπασταύρου: Αλή Πασάς; Προφορικές παραδόσεις;Σπύρος Αραβαντινός: Αλή πασάς; Παν. Αραβαντινός: Χρονογραφία Ηπείρου

[12] Sir Charles Robert: Συλλογές Hugues Pouqueville, Λονδίδο 1840

[13] Παναγιώτης Αραβαντινός: Χρονογραφία Ηπείρου Τ2

[14] Αρχείο Καραπάνου, Μ/Φ Σύλλογος Σκουφάς

[15] Αρχείο Καραπάνου ση, Ιμάμ Τσαούς πέτρινο σχολείο

[16] Ηπειρωτικός Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος Κων/πολης, 1873

[17] Σεραφείμ Ξενόπουλος: Ιστορικό Δοκίμιο

[18] Φώτης Βράκας: Φιλιππιάδα – ο χώρος, ο οικισμός, ο καζάς (με τις σχετικές αναφορές)

[19] Ζωσιμαία Ακαδημία: Villayet de Janina – Tableau Statiques de Ecoles

[20] Προφορικές Διηγήσεις Δασκάλου Αθανασίου Στράτου; Γενική Διοίκηση Ηπείρου 1913

[21] Μιχαήλ Δ. Μαγείρας: «Η Εκπαιδευτική Ηγεσία στην Ήπειρο από το 1870 έως το 1913 και η επίδρασή της στα πολιτικά δρώμενα της περιοχής» ; Ηπειρωτικά Γράμματα, Φεβρουάριος 2004, Περίοδος Β’, Έτος Γ΄

 Θεόφιλος ο Κορυδαλλεύς (Κορυδαλλέας) – Μητροπολίτης Άρτας - Διαφωτισμός και Νεοαριστοτελισμός στην Άρτα του 17ου αιώνα.

Εικόνα: Γκραβούρες με Ελληνα Μητροπολίτη και τον φιλόσοφο Αριστοτέλη

Ο Θεόφιλος ο Κορυδαλλεύς γεννήθηκε στην Αθήνα  το 1570 και το επώνυμο του ήταν Σκορδαλός αλλά το απέβαλε και προσέλαβε το επώνυμο τον Κορυδαλλέας, μιας και είχε γεννηθεί στον Κορυδαλλό. Σπούδασε στην Ρώμη και στη συνέχεια σπούδασε ιατρική και φιλοσοφία στο περίφημο πανεπιστήμιο της Πάδοβα. Με το πέρας των σπουδών του ονομάστηκε καθηγητής της ελληνικής σχολής στην Βενετία, στο διάστημα 1609-14. Επέστρεψε στην Αθήνα, όπου δίδαξε αστρονομία και φιλοσοφία. Το 1624 διορίστηκε σχολάρχης στην πατριαρχική σχολή αλλά ήρθε σε σύγκρουση με τους συντηρητικούς  της εκκλησίας και για ένα διάστημα πήγε και μόνασε παίρνοντας το όνομα Θεοδόσιος. Επανήλθε στη Σχολή αλλά μιας και οι Αρτινοί τον ζήτησαν σαν Μητροπολίτη διορίστηκε Μιτροπολίτης Ναυπάκτου και Άρτης και στα 1640 έφθασε στην Άρτα.  Λέγεται μάλιστα, πως μια επιτροπή από την Άρτα πήγε στην Κων/πολη και ζήτησε να διορισθεί ο Κορυδαλλέας Μητροπολίτης. Για τον Παρθένιο που ακολούθησε τον Λούκαρι στον Πατριαρχικό θρόνο μπορεί να ήταν και θείο δώρο, μιας και του δινόταν η ευκαιρία να απομακρύνει από την Πόλη τον «επαναστάτη» Κορυδαλλέα. Ο ίδιος ο Παρθένιος γνώριζε καλά τον συντηρητισμό της αρτινής κοινωνίας, στην οποία είχε υπηρετήσει σαν Μητροπολίτης αρκετά χρόνια και προφανώς τα αποτελέσματα να του ήταν γνωστά.  Φυσικά και στην Άρτα δεν θα άργησε  να  έρθει σε ιδεολογική σύγκρουση με τους συντηρητικούς της πόλης, μιας και ο ίδιος διατηρούσε και άριστες σχέσεις με προτεστάντες. Μπορεί μεν κάποιοι προεστοί και έμποροι στην Άρτα να ήταν επηρεασμένοι από τις νέες ιδέες, όμως ο λαός  αλλά και μέρος του κλήρου φαίνεται να μην ήταν έτοιμοι για νέες ιδέες. Την χρονιά που έφτασε στην Άρτα, μεταξύ άλλων δίδασκε στην σχολή της πόλης (Ελληνικό Λύκειο) ο Κεφαλλονίτης λόγιος και πρώην Δάσκαλος του Ευγένιου Γιαννούλη του Αιτωλού, ο Παΐσιος Μεταξάς αλλά ήταν οι τελευταίες του μέρες στην Άρτα καθώς αναχωρούσε για την Κεφαλλονιά. Για το χαρακτήρα του Θεόφιλου  έχουν γραφτεί πολλά: Τον είπαν ύπουλο, φιλάργυρο, ανήρεμο με άστατο χαρακτήρα, μελαγχολικό, θυμώδη, εριστικό κτλ. Ο Μελέτιος λίγα χρόνια αργότερα τον ονομάζει «Άνδρα περιφανή εν αρετή». Κατά τον Π. Αραβαντινό, υπήρξε ο «περικλεής κληρικός», που δεν έμεινε ξένος στη δράση κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Άρτα «ποιμάνας τον εκείσε ευσεβή λαόν»….».Ο Ευγένιος Βούλγαρης τον χαρακτήριζε ως φωτεινό άστρο της φιλοσοφίας. Αλλά γενικά βάλλονται πολλοί εναντίον του και δεν ξέρουμε που είναι το μέτρο. Ήταν πράγματι έτσι ή η ιδεολογία του την οποία πολλοί θεώρησαν αιρετική κατά της Μεγάλης Εκκλησίας ήταν αυτή που του έδωσε όλους αυτούς τους επιθετικούς προσδιορισμούς;  Ένα από τα μεγάλα του έργα στην Άρτα ήταν η προώθηση της Ιατρικής αλλά και έφερε στην Άρτα έναν από τους μεγάλους λόγιους της Εποχής και παιδί του Διαφωτισμού-Νεοαριστοτελισμού τον Ευγένιο Γιαννούλη τον Αιτωλό με αποτέλεσμα να υπάρχει μια συρροή νέων να σπουδάσουν στην αρτινή σχολή. Με τον ερχομό του Ευγένιου Γιαννούλη ο Θεόφιλος προσπάθησε και στην Άρτα, αν και η βαθμιδα του σχολείου ήταν μικρή,  την ανεξαρτητοποίηση της μελέτης της φιλοσοφίας από τη σπουδή της θεολογίας. Ο ίδιος ο Κορυδαλλέας παρ ότι είχε πολλά χαρίσματα φαίνεται να μην το είχε με το οργανωτικό. Και ναι μεν μπορεί να είχε την υποστήριξη από τους Προύχοντες και τους Εμπόρους δεν είχε πρφ την λαϊκή και κληρική υποστήριξη. Παραπέρα δε στην περιοχή της Άρτας έκαναν και την εμφάνιση τους οι Ιησουΐτες, οι οποίοι ήταν ορκισμένοι εχθροί του Διαφωτισμού-Νεοαριστοτελισμού αλλά και στο Πατριαρχείο δεν ήταν πλέον ο Λούκαρις. Και γενικά σαν κληρικός δεν έριξε το κέντρο βάρος πρφ στην Θεολογία αλλά στην Εκπαίδευση με Φιλοσοφία χωρίς θεολογία και Αστρονομία που ήταν και οι αγαπημένες του απασχολήσεις. Είναι λογικό λοιπόν, όταν δεν έχεις το οργανωτικό ταλέντο και την πυγμή να βάλεις τα πράγματα στη θέση τους τότε εύκολα γίνεσαι θύμα των αντιπάλων σου. Έτσι μετά από δυόμιση χρόνια στην Άρτα ζητά μετάθεση στην Αθήνα. Και δω οι απόψεις φαίνεται να αντιφάσκουν. Κάποιοι γράφουν πως τον απέλυσαν ενώ άλλοι γράφουν πως έφυγε από μόνος του. Εν τω  μεταξύ τον είχε εγκαταλείψει και ο φίλος του ο Ευγένιος, ο οποίος αποσύρθηκε στην Πατρίδα του την Αιτωλία.  Ο Θεόφιλος αποσύρθηκε στην Αθήνα, όπου δίδασκε Αριστοτέλη, Αστρονομία, Φιλοσοφία και Ιατρική ως τον θάνατο του το 1645 ή 1646 αντιμετωπίζοντας συνεχώς προβλήματα, λόγω των ιδεών του και του χαρακτήρα του. Πότε ακριβώς έκλεισε η σχολή της Άρτας και για ποιους λόγους δεν το γνωρίζουμε. Όμως στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα θα ανοίξει η σχολή Μανωλάκη, που θα κρατήσει ως το 1821. Δάσκαλοι θα συνεχίσουν να διδάσκουν κατ οίκον, ενώ φαίνεται μαθήματα να γίνονταν και στην Κασσωπίτρα.

Οι ιδέες του αποτέλεσαν βάση της Ελληνικής Παιδεία κατά το υπόλοιπο της Οθωμανοκρατίας

Κείμενο:

Από άρθρο μου για την εφημερίδα "Ταχυδρόμος της Άρτας" με τίτλο  "Η  Άρτα στο πνεύμα του Διαφωτισμού και Νεοαριστοτελισμού - Θεόφιλος ο Κορυδαλλεύς και Ευγένιος Γιαννούλης ο Αιτωλός - Δυο μεγάλες μορφές του 17ου αιώνα στην Άρτα"

 ΙSHAK EFENDI

Ένας αρτινός Εβραίος εξισλαμίζεται και κάνει καριέρα. Μεταρρυθμιστής των θετικών επιστημών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία

O İshak Efendi, Οθωμανός φυσικός, μαθηματικός και μηχανικός. Γεννήθηκε στην Άρτα το 1774 και πέθανε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία το 1836. Ήταν γιος μιας Εβραϊκής οικογένειας της Άρτας, που τότε ονομάζονταν Νάρντα. Ο ίδιος αλλαξοπίστησε και δέχθηκε το Ισλάμ. Μετά τον θάνατο του πατέρα του ταξίδεψε στην Κων/πολη για σπουδές και όπως φαίνεται πρέπει να δέχθηκε μαθήματα θρησκείας σε κάποιον μεντρεσέ,αν και δω λέγεται, πως είχε περάσει ήδη από τον μεντρεσέ της Άρτας, όπου παράληλα σπούδασε και μαθηματικά. Μιλούσε λατινικά, Ελληνικά, Εβραϊκά, τουρκικά, αράβικα και Περσικά. Από το 1806 ως το 1815 θα επισκεφθεί την στρατιωτική σχολή μηχανικών και θα γίνει βοηθός του καθηγητή Hüseyin Rıfkı Tamânî, με τον οποία ταξίδεψε μαζί στην Μεδίνα, προκειμένου να αναπαλαιώσουν ιερά μνημεία. Το 1824 τον κάλεσε ο σουλτάνος Μαχμούτ στην αυλή του. Σαν μεταφραστής στον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1828/1829 ανέλαβε να επισκευάσει κατεστραμμένα στρατιωτικά φρούρια στην Βαλκανική. Επιστρέφοντας στην Κων/πολη αρχίζει διαλέξεις στην σχολή μηχανικών, από την οποία είχε αποφοιτήσει, και σύντομα έγινε διευθυντής της σχολής (Başhoca) . Δεν απέκτησε μόνο φίλους αλλά και εχθρούς. Μεταξλυ αυτών και ο Seyyid Ali Pascha. Ο İshak Efendi προσπάθησε να κάνει μεταρρυθμίσεις στην σχολή αλλά οι εχθροί του δεν τις είδαν με καλό μάτι. Ο Seyyid Ali Pascha, που είχε μεγάλη επιρροή κατάφερε να τον απομακρύνει από την σχολή στέλνοντας αυτόν στην Μεδίνα, με το δικαιολογητικό να αναπαλαιώσει λοιπόν παλιά ιερά κτήρια εκει τον έστειλε σαν προσκυνητή. Πέθανε ξαφνικά στην επιστροφή από το ταξίδι στα 1836. Στο τετράτομο έργο του Mecmua-i Uhum-i Riyaziye ασχολείται αποκλειστικά με αριθμητική, Άλγεβρα, Γεωμετρία, τριγωνομετρία, αφαιρετική κτλ με το οποίο εργο του μεταρρυθμίζει το οθωμανικό μαθηματικό κύκλο. Παραπέρα έχει πλούσιο έργο σε φυσική, χημεία, μηχανική , ηλεκτρική καθώς και την κατασκευή κανονιών.

 Περί παιδείας στην Ήπειρο της Οθωμανοκρατίας

Για την παιδεία της Οθωμανικής περιόδου έχουν ειπωθεί και γραφτεί πάρα πολλά. Από κρυφά σχολειά έως μεγάλες σχολές που άνθησαν και έγιναν πύργοι της γνώσης.

Μέσα από την έρευνα που ασχολούμαι πολλά χρόνια τώρα, πολλοί φαντάζονται μια παιδεία σημερινών χρόνων. Πρόγραμμα διδασκαλίας, μισθωτούς δασκάλους κτλ. Φυσικά όλα αυτά δεν υπήρχαν όπως τα φαντάζονται πολλοί σήμερα. Έχει επικρατήσει η άποψη πως στην περίοδο της Οθωμανοκρατίας υπήρχαν μόνο κρυφά σχολειά και τέρμα.

Αρκετοί είναι αυτοί που δεν δέχονται τις Σχολές που υπήρχαν ή αναπτύσσουν κάποια θεωρία πάνω σ’ αυτό πέραν κάθε λογικής. Δυστυχώς, η παιδεία στην περίοδο της Οθωμανοκρατίας εξελίχθηκε από τόπο σε τόπο διαφορετικά. Για να καταλάβουμε πώς ακριβώς εξελίχθηκε η παιδεία στην περιοχή της Ηπείρου, πρέπει να γυρίσουμε λίγο πίσω.

Για τους βυζαντινούς χρόνους γνωρίζουμε πως η παιδεία εξελίχθηκε μόνο στα μεγάλα αστικά κέντρα της Αυτοκρατορίας. Για την Ήπειρο έως την ίδρυση του Δεσποτάτου, δεν υπάρχουν ιδιαίτερες αναφορές, με εξαίρεση και υπόθεση την Νικόπολη. Με την ίδρυση του Δεσποτάτου, μάς είναι γνωστό πως στα Ιωάννινα άνοιξε η Σχολή Σπανού -Φιλανθρωπινών στο Νησί, ενώ στην Άρτα δίδαξε κάποιος λόγιος της εποχής, ο Κωνσταντίνος Ερμονιακός.

Πλέον αυτού, γνωρίζουμε πως οι Μονές ήταν αυτές που διατηρούσαν την μόρφωση και παιδεία. Αυτά διατηρήθηκαν και στην περίοδο των ξένων ηγεμόνων του Δεσποτάτου.

Επί Τόκκων, μάλιστα, η Άρτα πρέπει να είχε το Ελληνικό Λύκειο, το οποίο διατηρήθηκε και επί των Οθωμανών έως την καταστροφή του και την αντικατάσταση αυτού από την Σχολή Φιλίππου Μανωλάκη. Αρχές του 1700, ο Αναστάσιος Μιχαήλ από την Νάουσα αλλά και ο Λαρισαίος Αλέξανδρος της Ελλάδος, θα κάνουν λόγο για σχολεία στην Ήπειρο.

Στα μισά του 18ου αιώνα, ο Ηπειρώτης με καταγωγή από το Ζαγόρι Γεώργιος του Κωνσταντίνου, θα είναι από τους πρώτους που θα συντάξει κατάλογο με αναφορά ποιές πόλεις του Ελληνισμού είχαν κοινά σχολεία και σπουδαστήρια. Δεν συμπεριλαμβάνει τις Μονές. Έτσι, λοιπόν, φαίνεται πως στα Ιωάννινα υπάρχουν τρία κοινά σχολεία, στην Άρτα ένα ή δυο, ενώ δεν καταγράφει για άγνωστους λόγους της Παραμυθιάς, όπου στα 1681 ιδρύθηκε το ανώτερο ίδρυμα της Ελληνικής Δημόσιας Σχολής Παραμυθιάς.

Σχολεία υπήρχαν ακόμα σε Ζίτσα, Κόνιτσα, Μέτσοβο, Ανήλιο, Συρράκο, Καλαρρύτες. Στην Βενετοκρατούμενη Πάργα δεν υπάρχει σχολείο. Παραδίδονταν μόνο μαθήματα κατ’ οίκον. Το δε Ζαγόρι, λόγω των προνομίων με την συνθήκη του Βοΐνικου, είχε σχεδόν σε κάθε χωριό και σχολείο. Σχετικά λίγες είναι οι πληροφορίες μας για το Σούλι, αν υπήρχαν δηλαδή σχολεία.

Επίσης, στα κοντινά Τζουμέρκα, μια σειρά Μονών διατηρούσαν κοινά σχολεία (λέγονταν και σχολεία των ιερών γραμμάτων, επειδή εκεί δινόταν βάση στην θρησκευτική εκπαίδευση και τα παιδιά μάθαιναν γράμματα από εκκλησιαστικά βιβλία). Αυτά συναντιούνται στις Μονές Βολίζης, Κηπίνας, Μελισσουργών, Σχορέτσιανα (Καταρράκτης), Ραφταναίους, Γουργιανά, Βουργαρέλι και φυσικά γράμματα μπορούσε να διδαχθεί κανείς και στη Μονή Κάτω Παναγιάς.

Στην περιοχή της Λάκκας, πριν το τανζιμάτ, δεν μας είναι γνωστά κάποια σχολεία όπου εξαίρεση αποτελούν εδώ οι Παπαδάτες, που σύμφωνα με την παράδοση άνοιξαν σχολείο αφού τους προέτρεψε ο πάτερ Κοσμάς ο Αιτωλός. Σχολείο είχε και το Λέλοβο όπως και το Ιμάμ Τσαούς στον κάμπο (Άγιος Σπυρίδωνας), το οποίο οφείλεται μάλλον στους Ζαγορίσιους Νουτσαίους (μέντορες του Αλή), που είχαν βοσκοτόπια εκεί. Αν αναρωτηθούμε τι γίνεται στα υπόλοιπα χωριά, τότε θα πρέπει να δούμε τι είναι αυτοί οι οικισμοί και τι κατάσταση επικρατούσε.

Αμφισβητούμε τα λεγόμενα κρυφά σχολειά; Φυσικά όχι. Αν και δεν έχουμε αποδείξεις για τον τόπο μας, όμως κάλλιστα μπορούμε να φανταστούμε σε κάποιες χρονικές περιόδους ότι μικροί, κακοί και αμόρφωτοι ηγεμονίσκοι, απαγόρευαν τα σχολεία. Επειδή έχει συμβεί σ’ άλλες περιοχές, δεν μπορούμε να αποκλείσουμε ότι δεν έγινε και στην εξεταζόμενη περιοχή. Δεν ήταν, όμως, ο γενικός κανόνας.

Φεύγουμε από τις πόλεις και μεγάλα κεφαλοχώρια και πάμε στην επαρχία. Οι οικισμοί είναι είτε αγροτικοί είτε κτηνοτροφικοί. Τα παιδιά ήταν η εργατική δύναμη που δεν μπορούσαν να λείπουν από την παραγωγή. Ακόμα και στο ελεύθερο Ελληνικό κράτος έως τις ημέρες μας έφτασε αυτό το φαινόμενο. Για λόγους Χ Ψ, οι γονείς δεν έστελναν τα παιδιά σχολείο. Πόσες ταυτότητες είχαμε με το ΑΓΡΑΜΜΑΤΟΣ; Αν μελετήσει κανείς το αρχείο της Ορκωμοσίας Πολιτών Άρτας του 1881 ακόμα και στους έως 40 ετών θα δει να υπογράφουν σαν αγράμματοι. Παρότι που στην Άρτα υπήρχαν σχολεία από το 1838 και μετά. Δουλειές, όμως, ανάγκαζαν τους γονείς να κρατούν τα παιδιά μακριά από το σχολείο.

Και να ξανάρθουμε πίσω, τα ολιγοστά γράμματα, τα οποία θα μπορούσαν να μάθουν τα παιδιά θα ήταν κατά τις απογευματινές ώρες σε κάποιο χώρο και πολλές φορές από τον ιερέα του χωριού. Πού να βρίσκονταν χρήματα για να πληρωθεί δάσκαλος! Ειδικά οι γεωργοί με το ζόρι έβγαζαν τα προς το ζην.

Ταυτόχρονα, οι οικισμοί της υπαίθρου ήταν ευάλωτοι. Λη-στές, άγρια ζώα που έμπαιναν στα χωριά, αλλά και αλιτήριοι φανατικοί μουσουλμάνοι που επιδίδονταν στην αρπαγή χριστιανοπαίδων, προκειμένου να τα πουλήσουν ή να τα εξισλαμίσουν, ανάγκαζαν τους χωρικούς να βρουν ένα ασφαλές καταφύγιο – οίκημα, όπου θα γίνονταν το λεγόμενο μάθημα.

Προφανώς εκεί κρατούσαν και κάποιοι καραούλι για την ασφάλεια των παιδιών. Περισσότερο βλέπω αυτό σαν κρυφό σχολειό παρά τις συνήθεις ιστορίες ότι απαγορεύονταν να διδαχθούν Ελληνικά με σκοπό να ξεχάσουν την μητρική τους και την πίστη. Ένας απόλυτος εξισλαμισμός των οικισμών σήμαινε αυτόματα και λιγότερους φόρου, κάτι που δεν θα συνέφερνε την Αυτοκρατορία.

Στα μισά του 17ου αιώνα όταν τα ταμεία άρχισαν να μαζεύουν λιγότερα χρήματα, άρχισε να δυσκολεύει όλο και περισσότερο το «προτσές» του εξισλαμισμού και φυσικά καταργήθηκε και το παιδομάζωμα. Από το 1830 και μετά θα αρχίσουν έναν – ένα να ανοίγουν σχολεία και στην δεκαετία 1870 – 1880 κάθε χωριό θα έχει το δικό του.

Η συντήρηση γίνονταν από κάθε μια ξεχωριστά τοπική κοινότητα, αλλά τον κύριο ρόλο της χρηματοδότησης τον είχε αναλάβει η εκκλησία. Οι δάσκαλοι στις πλούσιες κοινότητες πληρώνονταν μετρητοίς ενώ σε κοινότητες – οικισμούς με μικρά έσοδα, πέρα από ένα ποσό που συμφωνούσαν με τον δάσκαλο, η διαφορά δίνονταν σε καλαμπόκι, σιτάρι, κριθάρι κτλ ανάλογα με την παραγωγή.

Ο Τρύφων Ευαγγελίδης παρουσίασε ένα δίτομο έργο στα 1936 και 1938 όπου κατέγραψε τα σχολεία στην Οθωμανοκρατία, και όπου ήταν δυνατόν και δασκάλους. Για την Ήπειρο αφιερώνει 40 σελίδες.