ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ Γ΄ΤΟΚΚΟΣ - Ο ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ ΔΕΣΠΟΤΗΣ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΝΕΡΙ ΜΕ ΤΑ ΦΡΟΥΤΑ

Λεονάρδος Τόκκο

Τον Οκτώβρη του 1448 πέθανε στην Ιταλία ο Κάρλος Β΄Τόκκος, όπου είχε πάει να ζητήσει βοήθεια μιας και είχε έρθει σε ρήξη με τους Οθωμανούς. Δεσπότης της Άρτας έγινε ο ανήλικος γιός του Λεονάρδος Γ΄Τόκκος αλλά στην ουσία την εξουσία την είχε η χήρα σύζυγος του Καρόλου Ραμοντίνα ντι Βεντιμίλια. Οι άρχοντες της Άρτας οι λεγόμενοι Βαλιόσοι (ισπανικός τίτλος ευγενών) έκλεισαν αρχές του 1449 συμφωνία με τον σουλτάνο Μουράτ Β΄ να προσχωρήσουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία έναντι κάποιων προνομίων. Έτσι λοιπόν η Ραμοντίνα πήρε τον μικρό Λεονάρδο και μπάρκαρε από Σαλαγόρα για Λευκάδα (ίσως μέσω Βόνιτσας). Η Ραμοντίνα έκανε τα παζάρια της για την Λευκάδα με τους Βενετσάνους και σταθεροποίησε την θέση του γιού της στην Λευκάδα. Όταν μεγάλωσε ο Λεονάρδος βρέθηκε ανάμεσα στις διαμάχες των Οθωμανών και της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου. Παντρεύτηκε δε την κόρη του βασιλιά της Σερβίας Λάζαρου Βράνκοβιτς την Μιλίτσα Βράνκοβιτς. Βέβαια γρήγορα έγινε και δω υποτελής του σουλτάνου και στο συμβόλαιο της υποτέλειας υπήρχε μία ρήτρα, κατά την οποία ο Λεονάρδος έπρεπε να πληρώνει κάθε φορά που ο Σαντζάκ μπέης των Ιωαννίνων κατεβαίνει στην Άρτα 500 δουκάτα για οδοιπορικά. Με το χρόνο άρχισε να γίνεται ενοχλητικό αυτό. . Στον τουρκοβενετικό πόλεμο που ακολούθησε ο Λεονάρδος βοήθησε τους Stradioti της Βενετίας να βρουν καταφύγιο στην Ζακυνθο και να κάνουν επιθέσεις στην Αιτωλοακαρνανία. Πέθανε όμως η Μιλίτσα και ο Λεονάρδος προχώρησε σε δεύτερο γάμο με Franzesca Marzano di Aragonia μια πριγκίπισσα από την Νάπολη χωρίς να πάρει έγκριση από τον σουλτάνο. Τώρα είχε δύο εχθρούς και τους Οθωμανούς και τους Βενετσάνους μιας και είδαν ότι ο Λεονάρδος γίνεται σύμμαχος των Ανζού. Στην Σύναψη ειρήνης που έγινε μεταξύ Οθωμανών και Γαληνοτάτης τα εδάφη του Λεονάρδου έμειναν απέξω. Και τότε συνέβηκε κάτι τρελό. Κάποια στιγμή κατέβηκε ο ξάδερφος του Μέμνων Τόκκος, ο οποίος είχε εξισλαμιστεί παίρνοντας το όνομα Μαμούν Κάρογλου και ήταν Σαντζάκ μπέης Ηπείρου, στην Άρτα. Το πλοίο που έφτασε στην Άρτα ήταν μια έκπληξη για όλους. Αντι του ποσού ο Λεονάρδος έστειλε ένα πανέρι με φρούτα, πράγμα που εξωργίασε τον ξαδερφό του και διαμαρτυρήθηκε στον Φαΐκ πασά, ο οποίος με την σειρά του έστειλε την σχετική επιστολή στον σουλτάνο Μωάμεθ τον πορθητή. Ο σουλτάνος το βρήκε σαν αφορμή και διέταξε τον Γεδίκ Αχμέτ πασά της Αυλώνας με 36 πλοία να καταλάβει τις κτήσεις του Λεονάρδου ενώ η Βενετία κατέλαβε με 500 ιππείς την Ζάκυνθο. Βέβαια σε ρήξη με την Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν ήρθε αλλά υπήρχε κάποια ένταση γιατί προφανώς η Βενετία τα θεωρούσε δικά της τα εδάφη. Ο Λεονάρδος βλέποντας τον κίνδυνο τα μάζεψε γρήγορα με την οικογένεια του, αφού πήρε ως είθισται και το κρατικό ταμείο μαζί του, και έφυγε στην Νάπολη, όπου ο Βασιλιάς Φεράντε του άφησε στην δικαιοδοσία του 2 Φέουδα στην κάτω Ιταλία το Καλημέρα και το Μπριάτικο. Δεν έκλεισε και άσχημα γιατί στους Ιόνιους νήσους ζούσε και πριν έρθουν οι Οθωμανοί επικίνδυνα  λόγω των εκβιασμών απέναντι στους ντόπιους. Με την βοήθεια του πάπα Sixtus IV ο Λεονάρδος και οι αδερφοί του Αντόνιο και Τζοβάνι προσπάθησαν να πάρουν πίσω τα πατρικά τους αλλά δεν κατάφεραν πολλά. Ανακατέλαβαν για κάποια στιγμή την Ρηνιάσα (Θωμόκαστρο – σημ. Ριζά Πρέβεζας) αλλά την πήραν οι Οθωμανοί γρήγορα πίσω και στην Κεφαλληνιά ο Αντόνιο έφτασε με 1400 Καστιλιάνους όπου έδιωξε τους Οθωμανούς αλλά τον ρίχτηκαν οι Βενετσάνοι, όπου και σκοτώθηκε. Ο Λεονάρδος κατάφερε να παίρνει και από τον Πάπα σύνταξη 2000 δουκάτα το χρόνο. Από τους γάμους του είχε αποκτήσει 5 παιδιά (ενα με την Μιλιτσα και 4 με την Φραντσέσκα) ενώ από μια εξωσυζυγική σχέση με μια Μετρέσα από τν Νάπολη τον Φεράντε Τόκκο, τον οποίο ονόμασε έτσι προς τιμήν του προστάτη του Βασιλιά της Νάπολης και όπου αργότερα έγινε πρέσβης της κραταιάς Ισπανίας στην Αγγλία. Κατά πάσα πιθανότητα απεβίωσε το 1503. O Γιος του Κάρολος Γ΄Τόκκος ήταν ο τελευταίος που έφερνε ακόμη τον τίτλο Δεσπότης Άρτας ενώ άλλες πηγές αναφέρουν πως ο τίτλος Δεσπότης της Άρτας υπήρχε μέχρι τον 17ο αιώνα.

Πηγές

Miller, William (1908). The Latins in the Levant, a History of Frankish Greece (1204–1566). New York: E.P. Dutton and Company.

Nicol, Donald MacGillivray (2010). The Despotate of Epiros 1267–1479: A Contribution to the History of Greece in the Middle Ages. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-13089-9.

Franz Babinger, Mehmet der Eroberer

Zachariadou, Les Toccos

 

 1687. Τα χωριά των Ρωγών αρνούνται να πληρώσουν φόρο προστασίας στους Βενετούς και αυτοί λεηλατούν Λάμαρη και αρτινό κάμπο.

Μπορεί  η καστρόπολη των Ρωγών στα 1687 να είναι ενα μικρο χωριουδάκι, τα χωριά  του άλλωτε Δήμου των Ρωγών όμως εχουν παραμείνει όπως ήταν. Βέβαια από τον 17ο αιώνα έχουμε ενα κενό στον πληθυσμό δηλ μας λείπουν στοιχεία μιας και οι Οθωμανοί σταμάτησαν τα τεφτέρια τους στην περιοχή. Με την είσοδο του συστήματος των τσιφλικιών άλλαξε και το φορολογικό σύστημα.  Από τα 1684, με την κατάληψη της Πρέβεζας και μετά σχεδόν όλα τα χωριά πληρώνουν (εκτός απο τους φόρους στους Οθωμανούς) και  φόρο προστασίας κατά ληστών και πειρατών στους Βενετούς που ελέγχουν το στόμιο του Κόλπου. Στις 01.05.1687 ο Βενετός Γενικός Προβλεπτής της Θάλασσας απο την Λευκάδα έστειλε μια επιστολή σταν Δόγη της Βενετία, όπου αναφέρει ενα περίεργο γεγονός.

Κάποια χωριά από την περιοχή των Ρωγών (Αρματοίκι Λούρου) αρνήθηκαν να πληρώσουν φόρο προστασία στους Βενετούς. Την άποψη αυτών την στήριξαν και κάποιοι Τούρκοι άτακτοι. Βέβαια αυτοί είχαν άλλους λόγους. Δεν ήθελαν να φεύγει χρήμα σε τρίτους. Την ίδια σκέψη όμως ειχαν και οι Βενετοό, που σε άλλη επιστολή αναφέρουν, πως οι Τούρκοι παίρνουν πολλά απο τους Ελληνες και είναι καιρός να πάρουν το μεριδιο τους.

Έλληνες χωρικοί-αγρότες και άτακτοι Τούρκοι λοιπόν οπλισμένοι έφτασαν στα σύνορα της Πρέβεζας (Terretorio di Preveza) κάνοντας καταστροφές και αιχμαλώτισαν τον Βενετό σημαιοφόρο και κάποιους στρατιώτες. Αμέσως οι Βενετοί με κάποιους ντόπιους (υπήρχε ενα είδος πολιτοφυλακής απο Έλληνες και Βενετσάνους) άρπαξαν και αυτοί τα όπλα και τους κυνήγησαν ως την Άρτα. Οι Βενετοί ζήτησαν την απελευθέρωση του Σημαιοφόρου και των Στρατιωτών αλλά οι Τούρκοι τον έβλεπαν ως λάφυρο και δεν ήθελαν να τον δώσουν χωρίς να τους δοθούν υψηλά ποσά. Αφού οι Βενετοί είχαν στριμώξει τους Τούρκους στην Άρτα άρχισαν να λεηλατούν τα χωριά του Κάμπου. Δεν άφησαν τίποτα όρθιο. Οι λεγόμενοι παρτιζάνοι (ληστρικά άτακτα σώματα) των Βενετών, εκλεψαν, σκότωσαν, βίασαν. Τα κλασικά τέτοιων επιδρομών. Εκλεισαν και τον δρόμο προς Σαλαώρα και Λάμαρη και λήστευαν τους εμπόρους. Κάτοικοι χωριών που είχαν αρνηθεί να πληρώσουν φόρο προστασίας πάρθηκαν σαν όμηροι. Αφού λεηλατήθηκαν τα χωριά όλα μέχρι εσχάτων, υποχρέωσαν όλους να πληρώσουν τους καθηστερημένους φόρους προστασίας. Οπως γράφει ο προβλεπτής, ο ίδιος λυπήθηκε τους κατοίκους και έδωσε κάποια πράγματα απο τη λεία πίσω. Για άλλη μια φορά την πλήρωσαν οι πιο φτωχοί των φτωχών. Είναι γεγονός, πως η Βενετία θα μπορούσε, μετά την κατάληψη της Άρτας το 1684 να την κρατήσει αλλά θα βρισκόνταν σε μια συνεχή αντιπαλότητα με τους Οθωμανούς ενώ έτσι χωρίς να κοστίζει τίποτα έπαιρναν το μερίδιο τους και μάλιστα με την ευχή των Οθωμανών.

Πηγη κειμένου. Βενετικά αρχεία ASV Busta 867

 Το Εμπόριο της Ξυλείας στις περιοχές του Βόρειου Αμβρακικού κόλπου τον 18ο Αιώνα. Ανταγωνισμοί - Δολοπλοκίες και Δολοφονίες

Οι Γάλλοι και οι Βενετοί στην περιοχή της Άρτας και του Αμβρακικού έρχονταν τακτικά  σε εμποροοικονομικές συγκρούσεις. Πότε για τον καπνό, πότε για το λάδι, τα ιχθυοτροφεία κτλ. Πάντα κάτι είχαν.  Και οι δύο προσπαθούσαν να προσελκύσουν με το μέρος τους του Τούρκους  αλλά και τους Έλληνες. Κερδισμένοι σε αυτό έβγαιναν οι Γάλλοι, που οι Τούρκοι τους συμπαθούσαν περισσότερο από τους Βενετούς, με τους οποίους είχαν συνεχώς πολέμους. Οι Βενετοί βέβαια όταν έβλεπαν τα σκούρα αποτριβόντουσαν αλλά άφηναν στον κόλπο να περάσουν και πειρατές που τα κάνανε όλα γης Μαδιάμ.  Επίσης οι Έλληνες δεν τους έβλεπαν και αυτούς με κακό μάτι, παρότι που γνώριζαν τι κουμάσια είναι. Μόνο και μόνο , ότι οι Βενετικές κτήσεις ήταν κοντά σε πολλά χωριά γύρω από τον Αμβρακικό, έδινε στους ντόπιους αλλά και στους αρματολούς και κλέφτες μια ασφάλεια, σε περίπτωση που τους κυνηγήσει ο Τούρκος , θα μπορούσαν να καταφύγουν στις Βενετικες κτήσεις, αν και οι Βενετοί κάποιες φορές για να μην χαλάνε τα χατήρια των Τούρκων, τους παρέδιναν. Ένας άλλος εμπορο-οικονομικός πόλεμος που ξέσπασε τον 18ο αιώνα ήταν η υλοτομία για τα δάση του Μακρυνόρους, του Λούρου και των Ρωγών. Μάλιστα οι Βενετοί προσφέρθηκαν να δώσουν τα Κύθηρα/Αντικύθηρα με αντάλλαγμα την περιοχή των Ρωγών.  . Η πρόταση όμως απορρίφθηκε από το Δοβλέτι.

Την εποχή που αρχίζει να γίνεται κυρίαρχος στην Ήπειρο ο Αλή πασάς γενικά τα αρματολίκια δηλ τα τζάκια των αρματολών βρίσκονται σε εσωτερικές διαμάχες και ο ένας βγάζει το μάτι του άλλου.

Τότε εμφανίζεται και ο Γάλλος Jean Baptiste Lasalle. Μεγάλος ξυλέμπορος και όπως  λεει η λαϊκή γλώσσα, όταν κυλάει ο τέντζερης βρίσκει το καπάκι, έτσι και αυτός τα βρήκε με τον Αλή πασά. Ο Αλής είχε καταφέρει δηλαδή κλέψει και από μπέηδες και από χωριά και από το κράτος όλα τα δάση και τα έκανε δικά του. Ετσι λοιπόν με κάθε πουγγί που ακομπούσε ο Λασάλ τόσο περισσότερη ξυλεία έπαιρνε. Φυσικά δεν μπορούσε να μην μπει στο μάτι των Βενετών. Βέβαια η επιχείρηση του Λασάλ κινδύνευε πάντα από τους κλέφτες. Ο Λασάλ κατάφερε να πάρει με το μέρος του τους αρματωλούς, προκειμένου να διασφαλίσει την επιχείρηση του. Αυτό ήταν ενα προνόμιο που είχαν ως τότε οι Βενετοί. Ένας από τους πιο γνωστούς στην περιοχή μεταξύ Λούρου  /Ρωγών και Μακρυνόρος ήταν ο αρματολός Τρομπούκης, που έγινε πιστό όργανο των Γάλλων.  Μέσα σε δεκατρία χρόνια ο Λασάλ κατάφεε με την βοήθεια του Αλή πασά Τεπελενλή να διορίζει Αρματολούς της αρεσκείας τους. Τα παλιά τζάκια άρχισαν να συνομωτούν αφού έβλεπαν πως κινδυνεύουν να χάσουν τα αρματολίκια τους.  Ειδικά οι Ξηρομερίτες και οι Βαλτινοί.  Τα πράγματα για τον Λασάλ πήγαιναν καλά. Απασχολούσε πολλούς Έλληνες υλοτόμους και τα ναυπηγία της Τουλών εφοδιάζονταν με βελανιδιές και φτελιάδες από την Ήπειρο. Οι Βενετοί δεν είχαν ξεγράψει την περιοχή. Φρόντισαν να δολοφονήσουν τον αρχιαρματολό του Λασάλ τον Τρομπούκη.  Οι αρματολοί φωναχτά ή κρυφά ενώ φαίνεται να γνώριζαν ποιος κρύβονταν πίσω από το έγκλημα την ευθυνη την έριξαν στον Λασάλ που ανακατεύτηκε στα αρματολίκια. Έτσι λοιπόν στα 1792 οι Αρματολοί αποφάσισαν την δολοφονία του Λασάλ. Από τις ανακρίσεις που εγιναν με ενέργειες των Γάλλων φαίνεται την αποστολή να την εκτέλεσε ο Ανδρίτσος (Ανδρούτσος), πατέρας του Οδυσσέα.  Να πούμε πως και αρκετοί ξυλεμποροι είχαν συμφέρον να τον παραμερίσουν καθότι ο Λασάλ είχε μονοπωλήσει το  εμπόριο του Κόλπου στην υλοτομία.

Εικόνα: Αριστερά:Αρματολός, κέντρο: Εμπόριο ξυλείας απο γαλλικό χαρακτικό, δεξιά: Ο Ανδρέας Βερούσης ή Ανδρίτσος ή Ανδρούτσος, πατέρας του ήρωα Οδυσσέα

17os αιώνας. Γραικοί , Γενίτσαροι και Βενετσάνοι. Ο Δυτικοελλαδικός χώρος μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Χαράτσι στους Τούρκους και Φόρος Προστασίας/Υποτέλειας στους Βενετούς.

 Στις 20 Μαρτίου 1694 μια επιστολή του Βενετού Γενικού Προβλεπτή της Θάλασσας Antonio Molin προς τον Δόγην της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου της Βενετίας παρουσιάζει έναν κατάλογο με τα ποσά που εισπράτει ετησίως απο τους φόρους υποτέλειας. Μέσα απο επιστολές του Μολίν βρίσκουμε, πως η Γαληνοτάτη είχε στην διάθεση της διάφορους μισθοφόρος/πειρατές, τους οποίους τους έστειλνε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και ρίμαζαν τα χωριά. Αυτούς η Γαληνοτάτη τους ονομάζει «Παρτιζάνους» .Ενας γνωστός καπετάνιος τέτοιων παρτιζάνων , τον οποίο αναφέρει ο Μολίν στα έγγραφα του είναι ο Δήμο Μάρας, εξουσιοδωτημένος απο την Γαληνοτάτη να περνά στον αρτινό Κάμπο και Ακαρνανία και να κάνει καταστροφές αλλά και να εκβιάζει τον φόρο προστασίας ή υποτέλειας. Προκειμένου τα χωριά αυτά να έχουν την ησυχία τους αλλά και κατόπιν προτροπής των Οθωμανικών αρχών έρχονατν σε επαφή με τους Βενετους και παζαρεύονταν το βενετσάνικο "νταβατζιλίκι". Όμως η ασφάλεια δεν ήταν και τόσο κατοχυρωμένη. Ενα τσούγκρισμα να είχαν οι Βενετοί με τους Τούρκους την πλήρωναν πάλι τα χωριά. Απο την άλλη πλευρά πάλι κάθε χρόνο οι Τούρκοι κατέβαιναν με ασκέρι , όπως μας [πληροφορεί και πάλι ο Μολίν και έπαιρναν απο τα χωριά το «χαράτσι». Άλλες ομάδες ατάκτων Τούρκων και αρματολών έπεφταν στα χωριά, χτυπούσαν και λήστευαν τον κόσμο και τους έλεγαν να μην πληρώσουν στους Βενετούς φόρο υποτέλειας. Φτάνει το Χαράτσι τους έλεγαν. Μόνο που αυτές οι ομάδες την κοπανούσαν, όταν έφδταναν οι «παρτιζάνοι» των Βενετών και αυτοί κάνανε τα δικά τους.

Έτσι λοιπον απ αυτόν τον κατάλογο του Μολίν προς τον Δόγη παίρνουμε τις παρακάτω πληροφορίες σχετικά με τα έσοδα υποτέλειας, όπως τα ονομαζαν.

1. Ξηρόμερο: 30000 ενετικές λίρες

2. Βάλτος: 500 ενετικές λίρες και 500 καδιά σιτάρι. Ο βάλτος αρνήθηκε

3. Αρτα και Παραμυθιά: 6670 ισπανικά ρεάλια

4. Ζερβάνικο και Ραδοβίζι : 3420 ισπανικά ρεάλια

5. Ασπροπόταμος: 650 ενετικές λίρες

6. Το αρματολίκι του Λούρου στον καζά της Άρτας: 173 καδιά σιτάρι

7. Οταν επανήλθε ο Βάλτος αυξήθηκε το ποσό σε: 2852 ενετικές λίρες

8. Αγγελόκαστρο: 4600 ενετικές λίρες

9. Αιτωλικό: 5750 ενετικές λίρες και 150 καδιά σιτάρι

10. Ενολικιο ιχθυοτροφείων Μεσολόγγι και Αιτωλικό: 66000 ενετικές λίρες

11. Τελωνειακό φόρο απο Αστακό, Ζαβέρδα, Κανδήλα, Βούλκο, Πεταλά: 6650 ενετικές λίρες

12. Ιχθυοτροφεία Αμβρακικού: 40150 ενετικές λίρες και 90 καδιά σιτάρι

Πηγή: ASV, Δεσμη 1173

 

 Η ΓΑΛΕΡΑ, ΟΙ 200 ΟΘΩΜΑΝΟΙ ΣΤΡΑΤΙΩΤΕΣ ΚΑΙ ΟΙ 1500 ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ  ΤΟ 1684

Το 1684 το Φθινόπωρο έχουμε στην Ηπειρο, Ιόνιο και Ακαρνανία τις επιχειρήσεις του Francesco Morosini όπου καταλαμβάνει Λευκάδα, Βόνιτσα και Πρέβεζα ενώ ο πειρατής Μανέτας με βαθμό κολονέλου και ο Καπετάν Μεταξάς από την Κεφαλονιά προχωρούν ανατολικά και καταλαμβάνουν για μια μέρα την Άρτα ενω η Οθωμανική φρουρά ανήμπορη να υπαρασπιστει την πόλη μιας και απο ξηράς ακολουθούσαν οι πεζικαριοι του Αρβανίτη Μπελίνι αποσύρεται στα βουνά ή στα Ιωαννινα. Στις 29 του Σεπτέμβρη ο Μοροζίνι θα φορτώσει σε μια Γαλέρα 200 οθωμανούς στρατιώτες και θα τους αποβιβάσει  στην Σαλαώρα. Αλλους 1500 μουσουλμάνους πολίτες θα τους συνοδεύσουν οι Βενετσάνοι μάλλον μέχρι την Νικόπολη και αυτοί θα συνεχίσουν τον δρόμο για Άρτα. Λούρος και Ρωγοί θα είναι οι στάσεις τους ενώ κάποιοι θα μείνουν στα Ρόκκα οι αλλοι και μαζί με αυτούς που θα φτασουν απο Λευκάδα θα αποτελέσουν τον πρώτο ισχυρό μουσουλμανικό πυρήνα της πόλης.

Στην φωτογραφία η Γαλέρα που έλαβε μέρος στις επιχειρήσεις και μετέφερε πρφ. τους 200 στρατιώτες στην Σαλαώρα σε γκραβούρα του Claude Randon , 1690

Aρχεία: ΑFN, ASV