ΤΑ ΜΑΥΡΑ ΤΑ ΚΛΕΦΤΟΠΟΥΛΑ ΚΑΙ Ο ΚΑΠΕΤΑΝ ΘΑΝΑΣΗΣ

Ενα απο τα όμορφα σαρακατσάνικα/Καρακατσάνικα τραγούδια που ευτυχώς έχει διασωθεί από τους Σαρακατσαναίους/Καρακατσαναίους της Μακεδονίας και Θράκης είναι “Τα μαύρα τα κλεφτόπουλα” ! Χορός κλέφτικος κτσάδικος. Συμβολίζει την τιμή και την πίστη προς το πρόσωπο του Καπετάνιου πού σκοτώθηκε στη μάχη. Το τραγούδι είναι αφιερωμένο στον καπετάν Θανάση. Ο Καπετάν Θανάσης πρφ. Σαρακατσάνος ή Βλάχος στην καταγωγή , επώνυμο άγνωστο όπως και απο που καταγόταν, μάλλον απο την Πίνδο, υπήρξε ένα διάστημα αρματωλός στο Αρματολίκι του Λούρου και κατόπιν πρωτοπαλίκαρο στο σώμα του αρματωλού Μπουκουβάλα ή Βουκουβάλα. Οι Μπουκουβαλαίοι με βλάχικη καταγωγή είχαν εδραιωθεί στα αρματολίκια του Βάλτου και Αγράφων. Ο Καπετάν Θανάσης φαίνεται μετά να πέρασε στους Κλέφτες. Το μόνο που γνωρίζουμε παραπέρα είναι ότι σκοτώθηκε κάπου κοντά στο Μέτσοβο αρχές του 19ου αιώνα, όταν επιτέθηκε σε κάποιον πασά που περνούσε την Πίνδο.

Άγνωστο, για ποιον λόγο  ο Φωριέλ δεν το συμπεριέλαβε στα κλεφτικα ή μάλλον δεν το έγραψε καθόλου, που σημαίνει οτι δεν υπήρχε αρχές του 19ου αιώνα ακόμη ή δεν ήταν διαδεδομένο

video: Γιώργος Χατζής «Τα μαύρα τα κλεφτόπουλα»  στην εκπομπή «Το αλάτι της γής»

ΤΑ ΜΑΥΡΑ ΤΑ ΚΛΕΦΤΟΠΟΥΛΑ

 Κάτω στου Βάλτου τα χωριά – Ένα τραγούδι και η ιστορία του

Αρματολοί – κλέφτες - μπεκτσήδες

 

Στα 1824 ο Γάλλος Κλωντ Φωριέλ και αμέσως επάνω ο Γερμανός Βίλχελμ Μίλλερ δημοσίευσαν ένα τραγούδι στην κατηγορία  των κλέφτικων. “Κάτω στου Βάλτου τα χωριά”. Σήμερα λίγο πολύ ένα από τα πολύ γνωστά τσάμικα αν και πολλές φορές, δεν χρησιμοποιούνται τα αρχικά του λόγια.

Πίσω απ αυτό το τραγούδι, όπως έχω γράψει και σε δυο μου μελέτες κρύβεται μια ολόκληρη ιστορία και σχετίζεται τόσο με τον Βάλτο όσο και με την Άρτα. Το τραγούδι μιλά για τον κόσμο της ένοπλης βίας που συναλλάσσει τους ρόλους του κλέφτη και του αρματολού ή αντιθέτως.  Το τραγούδι λαμβάνει χώρα στο Σαντζάκι τους Κάρλελι (σημ Αιτωλοακαρνανία) όπου σαν πέντε βιλαέτια εννούνται προφανώς τα καδηλίκια  του Σαντζακίου (Βάλτος, το Ξηρόμερο, ο Βλοχός και ο Ζυγός και το 5ο ίσως εννοεί την Ναύπακτο αλλά αυτή ανήκει στο Σαντζάκι των Τρικάλων ή την Άρτα, όπου και γίνεται λόγος, παρότι που ή Άρτα είναι σε άλλη περιφέρεια, όπως και τα Αγραφα). Τι έχει γίνει: Στα μέσα του 18ου αιώνα η Οθωμανική Πύλη αποφάσισε να απολύσει τους Έλληνες αρματολούς και να τους αντικαταστήσει με Αλβανούς. Τότε οι αρματολοί άλλαξαν πλευρά και έγιναν κλέφτες. Ενώθηκαν με τους παλιούς κλέφες και προξένησαν ζημιές σε περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.  Σκοπός τους βέβαια ήταν να ασκήσουν πίεση και να κρατήσουν τα αρματολίκια τους. Βέβαια όπως πολύ σωστά παρατήρησε ο αείμνηστος ιστορικός  Σπύρος Ασδραχάς υπάρχει ένα πρόβλημα και μάλλον δεν πρόκειται για το αρματολίκι του βάλτου και αυτό το βλέπουμε σε κάποιους στίχους

 

…...

Κάθονται και τρων και πίνουν

και την Άρτα φοβερίζουν

 

……

πιάνουν και γράφουν μια γραφή

χέζουν τα γένια του κατή (του κατή της άρτας)

 

Βρε Τούρκοι κάτσε τε καλά

γιατί σας καίμε τα χωριά

γρήγορα τ αρματολίκι

γιατ ερχόμαστε σαν λύκοι

 

Γιατί, όπως λέει ο Ασδραχάς, αν γίνονταν όλο το νταραβέρι για το αρματολίκι του Βάλτου οι κλέφτες και πρώην αρματολοί θα έπρεπε να απευθύνουν αλλού τη γραφή: στον μουτεσελίμη του Βραχωριού (δηλαδή του Αγρινίου), στον υπεύθυνο των διαβάσεων (τον Ντερβενάτ Ναζίρ) κι ακόμη στον Μπεηλέρμπεη της Ρούμελης που έδρευε τότε στο Μοναστήρι. Όχι, το δράμα παίζεται σε μικρή τοπική κλίμακα: στον κάμπο της Άρτας.

 

Η Άρτα η ίδια δεν είχε αρματολίκι δικό της καθότι τα αρματολίκια είχαν άλλα σύνορα και διοικήσεις. Όπως και η εκκλησία. Η Άρτα είχε ενα άλλο σώμα, του Μπεκτσήδες.  Ενα είδος Νυχτοφύλακα.  Το ερώτημα αυτό θέτει ο Σπύρος Ασδραχάς και λέει: “Ποιοι, όμως, αρματολοί έχουν να κάμουν με την Αρτα; Οσοι, προφανώς, διορίζονται από τις δικές της διοικητικές αρχές, οι «μπεκτσήδες», με εξάμηνη θητεία, της περιοχής της, του κάμπου της· συνέβαινε, ωστόσο, να επέκτειναν τη δικαιοδοσία τους και στο Ξηρόμερο, όχι όμως στα Αγραφα και σε όλα τα πέντε βιλαέτια· συνέβαινε, επίσης, όσοι διεκδικούσαν τα «μπεκτσηλίκια» να κατέφευγαν στη συνδρομή των Βαλτινών αρματολών και κλεφτών, ζητώντας τους να κάνουν λεηλασίες και καταστροφές, για να διαπραγματευθούν τις αξιώσεις τους”.

 

Το τραγούδι που παρουσιάζω εδώ με τον Πέτρο Ανδρουτσόπουλο, είναι το μόνο, που έχω βρει με όλους τους στίχους σε μια απο τις δυο παραλλαγές όπως το κατέγραψε ο Φλωριέλ.

Κάτω στου Βάλτου τα χωριά

 ΦΕΖΟΔΕΡΒΕΝΑΓΑΣ – Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΕΝΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙ

 

Δε σ’άρεσαν τα Γιάννενα,

Δε σ’άρεσε κι Άρτα, και πήρες δίπλα

Φεζο μ’ τα μωρέ τα βουνά, δίπλα τα κορφοβούνια

Και στο Τσιρνές ξημέρωσες στα βλάχικα κονάκια....

 

Θεωρώ, πως σε πολλούς από μας ή στους περισσότερους και δη τους Ηπειρώτες  το ζαγορίσιο τραγούδι ΦΕΖΟΔΕΡΒΕΝΑΓΑΣ  μας είναι γνωστό.

 Ακουσα διάφορες ιστορίες για τον Φεζοδερβέναγα. Ήταν εδώ, ήταν εκει, ήταν παραπέρα κτλ. Όμως  όσο οι έρευνες προχωρούν, τόσο περισσότερα στοιχεία έρχονται στο φως.

 Ποιος ήταν λοιπόν ο Φεζοδερβέναγας. Ο Φέζο, ήταν Τούρκος αξιωματικός και επόπτης διοδίων δηλ δερβενιών ή δερβετζής. Συνήθως Τούρκοι δερβετζήδες κείνης της εποχής προέρχονται από το πασαλίκι της Λάρισας ή το Καϊμακαλίκι των Τρικάλων. Στο καϊμακαλίκι των Τρικάλων συναντάμε κείνη την εποχή κάποιον Φεϋάζ Νουρί ογλού όπου το χαιδευτικό του Φεϋάζ είναι Φέϊζο και με την ελληνική παραφθορά Φέζο.

 Ο Γάλλος προξενικός πράκτορας Rober για τη δεκαετία 1867-77 αναφέρει ότι η ληστεία είναι ένα από τα βασικά προβλήματα της περιοχής  που σε πολλές περιπτώσεις γίνεται ακραία με απειλές για τη ζωή των πολιτών, απαγωγές και εκβιασμούς ολόκληρων χωριών. Πρώην επαναστάτες ή φυγόδικοι από την Ελλάδα, χρεωμένοι χωρικοί, αλλά και πρώην χωροφύλακες και λιποτάκτες στρατιώτες συγκροτούν συμμορίες, που η οθωμανική διοίκηση δεν μπορεί να αντιμετωπίσει λόγω αμέλειας ή κακής οργάνωσης και λόγω της βοήθειας που τους παρείχαν σε κάποιες περιπτώσεις οι κάτοικοι των χωριών.

Στα Γιάννινα κείνη την εποχή διοικητής ήταν ο Μεχμέτ Αλή πασάς, ο οποίος είχε βάλει σκοπό να πατάξει τη ληστεία στα σύνορα Ηπείρου  με Μακεδονία και Θεσσαλία.  Προφανώς Ο Φέζο θα είχε την δυνατότητα να διοριστεί σε κάποιο Δερβένι της Άρτας ή των Ιωαννίνων αλλά προτίμησε τα βλαχοχώρια.  Δεν είναι τυχαίο η επιλογή της περιοχής. Τα χωριά του Ανατολικού Ζαγορίου και δυτικής Μακεδονίας, όπως το Περιβόλι, η Αβδέλα είναι πλούσια χωριά και τα περάσματα που φυλάν οι Δερβετζήδες έχουν καλά έσοδα. Είτε σε χρήμα είτε σε ζώα.

Παράλληλα αυτό το διάστημα εκδηλώνονται σε αυτές τις περιοχές και επαναστατικά κινήματα, όπως στο Περιβόλι με τον Ζήση Βράκα και άλλους αλλά αναπτύσσετε και η ληστεία. Η Αγγελική Κότσιαρη λέει, πως   αυτές οι ομάδες δεν εξαλείφονται και κάποιες από αυτές αποτελούν επαναστατικές οργανώσεις που προσπαθούν να ωθήσουν σε εξέγερση το χριστιανικό πληθυσμό αλλά για την Οθωμανική Αυτοκρατορία ακόμη χαρακτηρίζονται όλοι ληστές. 

Στα 1880 μια ομάδα “ληστών”, λέγεται πως ήταν 100 άτομα από το Περιβόλι και το Μπριάζι (Δίστρατο) Γρεβενών έχει σταθμεύσει κοντά στη Βωβούσα και άρχισαν το φαγοπότι. Ο Φέζο επικεφαλής αποσπάσματος είχε αποστολή να πατάξει την ληστεία από την περιοχή του και να συλλάβει ή να φονεύσει τους  λεγόμενους ληστές. Προφανώς οι Βλάχοι του έστησαν παγίδα. Ένα μέρος γλεντοκοπούσε με σκοπό να τραβήξει την προσοχή κάθε διώκτη ενώ άλλο μέρος κρατούσε καραούλι στην περιοχή. Και ενώ ο Φέζο είναι σίγουρος πως δεν θα του ξεφύγουν ξαφνικά βρίσκεται περικυκλωμένος από τους Βλάχους. Η μάχη που θα ακολουθήσει είναι φονική. 18 από τους 35 Τούρκους στρατιώτες θα πέσουν επι τόπου . Άλλοι θα τραυματιστούν και θα δραπετεύσουν. Ο ίδιος ο Φέζο (Φεζοδερβέναγας) πέφτει νεκρός. Oι λεγόμενοι ληστές έκοψαν το Κεφάλι του Φέζο και το περιέφεραν στη Βωβούσα. Κατόπιν πήραν το κεφάλι του και το έθαψαν στον λόφο Τσιάσκα απέναντι από την γέφυρα της Βωβούσας, που ακόμη και σήμερα την αποκαλούν “Λα Φέζου”.

Όταν η Οθωμανική διοίκηση πληροφορήθηκε τα γεγονότα αποφάσισε να καταστρέψει τη Βωβούσα. Μεσολάβησε τότε ο Μητροπολίτης Ιωαννίνων και ο Ρώσος πρόξενος και ηρέμησαν τα πράγματα. Ο μεγαλοκτηνοτρόφος Βασιλάκης «θυσίασε» τότε πολλά πρόβατα και έδωσε πολλά χρήματα στους Τούρκους.

 Λίγα χρόνια αργότερα θα περάσουν από την περιοχή θα περάσει και ο Βρετανός αρχαιολόγος Alan Wace, o οποίος θα κάνει αναφορά στον θάνατο του Φέζου γράφοντας: “Στην κορυφή της απότομης και δασωμένης κορυφογραμμής απέναντι από τη Βωβούσα, στη δυτική όχθη του ποταμού, υπάρχει μια τοποθεσία γνωστή ως Λα Φέζλου, όπου είναι το μνήμα ενός Τούρκου αξιωματικού που σκοτώθηκε καταδιώκοντας τους ληστές”