ΦΕΖΟΔΕΡΒΕΝΑΓΑΣ – Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΕΝΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙ

 

Δε σ’άρεσαν τα Γιάννενα,

Δε σ’άρεσε κι Άρτα, και πήρες δίπλα

Φεζο μ’ τα μωρέ τα βουνά, δίπλα τα κορφοβούνια

Και στο Τσιρνές ξημέρωσες στα βλάχικα κονάκια....

 

Θεωρώ, πως σε πολλούς από μας ή στους περισσότερους και δη τους Ηπειρώτες  το ζαγορίσιο τραγούδι ΦΕΖΟΔΕΡΒΕΝΑΓΑΣ  μας είναι γνωστό.

 Ακουσα διάφορες ιστορίες για τον Φεζοδερβέναγα. Ήταν εδώ, ήταν εκει, ήταν παραπέρα κτλ. Όμως  όσο οι έρευνες προχωρούν, τόσο περισσότερα στοιχεία έρχονται στο φως.

 Ποιος ήταν λοιπόν ο Φεζοδερβέναγας. Ο Φέζο, ήταν Τούρκος αξιωματικός και επόπτης διοδίων δηλ δερβενιών ή δερβετζής. Συνήθως Τούρκοι δερβετζήδες κείνης της εποχής προέρχονται από το πασαλίκι της Λάρισας ή το Καϊμακαλίκι των Τρικάλων. Στο καϊμακαλίκι των Τρικάλων συναντάμε κείνη την εποχή κάποιον Φεϋάζ Νουρί ογλού όπου το χαιδευτικό του Φεϋάζ είναι Φέϊζο και με την ελληνική παραφθορά Φέζο.

 Ο Γάλλος προξενικός πράκτορας Rober για τη δεκαετία 1867-77 αναφέρει ότι η ληστεία είναι ένα από τα βασικά προβλήματα της περιοχής  που σε πολλές περιπτώσεις γίνεται ακραία με απειλές για τη ζωή των πολιτών, απαγωγές και εκβιασμούς ολόκληρων χωριών. Πρώην επαναστάτες ή φυγόδικοι από την Ελλάδα, χρεωμένοι χωρικοί, αλλά και πρώην χωροφύλακες και λιποτάκτες στρατιώτες συγκροτούν συμμορίες, που η οθωμανική διοίκηση δεν μπορεί να αντιμετωπίσει λόγω αμέλειας ή κακής οργάνωσης και λόγω της βοήθειας που τους παρείχαν σε κάποιες περιπτώσεις οι κάτοικοι των χωριών.

Στα Γιάννινα κείνη την εποχή διοικητής ήταν ο Μεχμέτ Αλή πασάς, ο οποίος είχε βάλει σκοπό να πατάξει τη ληστεία στα σύνορα Ηπείρου  με Μακεδονία και Θεσσαλία.  Προφανώς Ο Φέζο θα είχε την δυνατότητα να διοριστεί σε κάποιο Δερβένι της Άρτας ή των Ιωαννίνων αλλά προτίμησε τα βλαχοχώρια.  Δεν είναι τυχαίο η επιλογή της περιοχής. Τα χωριά του Ανατολικού Ζαγορίου και δυτικής Μακεδονίας, όπως το Περιβόλι, η Αβδέλα είναι πλούσια χωριά και τα περάσματα που φυλάν οι Δερβετζήδες έχουν καλά έσοδα. Είτε σε χρήμα είτε σε ζώα.

Παράλληλα αυτό το διάστημα εκδηλώνονται σε αυτές τις περιοχές και επαναστατικά κινήματα, όπως στο Περιβόλι με τον Ζήση Βράκα και άλλους αλλά αναπτύσσετε και η ληστεία. Η Αγγελική Κότσιαρη λέει, πως   αυτές οι ομάδες δεν εξαλείφονται και κάποιες από αυτές αποτελούν επαναστατικές οργανώσεις που προσπαθούν να ωθήσουν σε εξέγερση το χριστιανικό πληθυσμό αλλά για την Οθωμανική Αυτοκρατορία ακόμη χαρακτηρίζονται όλοι ληστές. 

Στα 1880 μια ομάδα “ληστών”, λέγεται πως ήταν 100 άτομα από το Περιβόλι και το Μπριάζι (Δίστρατο) Γρεβενών έχει σταθμεύσει κοντά στη Βωβούσα και άρχισαν το φαγοπότι. Ο Φέζο επικεφαλής αποσπάσματος είχε αποστολή να πατάξει την ληστεία από την περιοχή του και να συλλάβει ή να φονεύσει τους  λεγόμενους ληστές. Προφανώς οι Βλάχοι του έστησαν παγίδα. Ένα μέρος γλεντοκοπούσε με σκοπό να τραβήξει την προσοχή κάθε διώκτη ενώ άλλο μέρος κρατούσε καραούλι στην περιοχή. Και ενώ ο Φέζο είναι σίγουρος πως δεν θα του ξεφύγουν ξαφνικά βρίσκεται περικυκλωμένος από τους Βλάχους. Η μάχη που θα ακολουθήσει είναι φονική. 18 από τους 35 Τούρκους στρατιώτες θα πέσουν επι τόπου . Άλλοι θα τραυματιστούν και θα δραπετεύσουν. Ο ίδιος ο Φέζο (Φεζοδερβέναγας) πέφτει νεκρός. Oι λεγόμενοι ληστές έκοψαν το Κεφάλι του Φέζο και το περιέφεραν στη Βωβούσα. Κατόπιν πήραν το κεφάλι του και το έθαψαν στον λόφο Τσιάσκα απέναντι από την γέφυρα της Βωβούσας, που ακόμη και σήμερα την αποκαλούν “Λα Φέζου”.

Όταν η Οθωμανική διοίκηση πληροφορήθηκε τα γεγονότα αποφάσισε να καταστρέψει τη Βωβούσα. Μεσολάβησε τότε ο Μητροπολίτης Ιωαννίνων και ο Ρώσος πρόξενος και ηρέμησαν τα πράγματα. Ο μεγαλοκτηνοτρόφος Βασιλάκης «θυσίασε» τότε πολλά πρόβατα και έδωσε πολλά χρήματα στους Τούρκους.

 Λίγα χρόνια αργότερα θα περάσουν από την περιοχή θα περάσει και ο Βρετανός αρχαιολόγος Alan Wace, o οποίος θα κάνει αναφορά στον θάνατο του Φέζου γράφοντας: “Στην κορυφή της απότομης και δασωμένης κορυφογραμμής απέναντι από τη Βωβούσα, στη δυτική όχθη του ποταμού, υπάρχει μια τοποθεσία γνωστή ως Λα Φέζλου, όπου είναι το μνήμα ενός Τούρκου αξιωματικού που σκοτώθηκε καταδιώκοντας τους ληστές”