Πέτρα Πρεβέζης – Ένα ξεχασμένο λιμάνι στον ποταμό Λούρο

Το λιμανάκι της Πέτρας στα 1920

Ερχόμενοι από Πρέβεζα-Λούρο μετά το χωριό Στεφάνι (Καντζά) και λίγο πριν την Νέα Κερασούντα στο δεξί χέρι μας βρίσκεται το χωριό Πέτρα. Η Πέτρα είναι Δ.Δ. του Δήμου Ζηρού του νομού Πρέβεζας. Παρότι βρίσκεται στην ανατολική πλευρά του ποταμού Λούρου ανήκει στον νομό Πρέβεζας. Το χωριό έχει συνδεθεί με την λεγόμενη “ληστεία της Πέτρας” το 1926, όπου οι ληστές Ρετζαίοι λήστεψαν την Χρηματαποστολή της Εθνικής Τράπεζας και σκότωσαν 10 άτομα. Όμως το χωριό έχει μαι άλλη ιστορία, που στους περισσότερους πλέον, τουλάχιστον , στην ευρύτερη περιοχή, είναι άγνωστη. Η Πέτρα ήταν για αιώνες ένα από τα λιμάνια του ποταμού Λούρου.

Γέφυρα Πέτρας 1950. Βλεπουμε και το Τελωνείο. Μουσείο Μπενάκη. Απο τη συλλογή του Νίκου Δ. Καράμπελα, ϊδρυμα Ακτία Νικόπολης

Πότε ακριβώς ιδρύθηκε ο οικισμός της Πέτρας μας είναι άγνωστο. Όμως απομεινάρια στο Κράβαρι και τον Αυλαίμωνα μας αφήνουν να καταλάβουμε πως η περιοχή κατοικούνταν από παλιά. Η παλιότερη ωστόσο αναφορά της Πέτρας είναι στο Οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο του 1530 και 1564. Και στα δύο αυτά κατάστιχα η Πέτρα ανήκει στον καζά της Άρτας και στο Δήμο Τοπόλιανης ή Τοπόλγιανης και ανήκει στα χάσια του "ενδόξου Αλή πασά", όπως τον ονομάζει το αρχείο. Πρόκειται μάλλον για τον Semiz Ali Paşa, ο οποίος ήταν μεγάλος Βεζύρης την εποχή του Σελουϊμάν του Νομοθέτη, περισσότερο γνωστό σε μας σαν Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής.   Για το τοπωνύμιο Πέτρα λέγεται πως υπήρχε μια μεγάλη Πέτρα κοντά στο χωριό και σε αυτό οφείλει το όνομα του ο οικισμός. Ο Μητροπολίτης Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλος στο γνωστό “Ιστορικό Δοκίμιο” κάνει λόγο για κάποιον λοφίσκο.  Μπορεί το σωστό να είναι και Πέτρας ή Πετράς, όπως το καταγράφουν οι Οθωμανοί και να είναι κυριώνυμο δηλαδή να έχει το όνομα κάποιου Φεουδάρχη και με την πάροδο του χρόνου να έγινε Πέτρα. Έχουμε πολλές τέτοιες περιπτώσεις. Δεν μπορούμε όμως να ισχυριστούμε τίποτα μετά βεβαιότητας. Πάντως σε άλλη γραφτή αναφορά στα αρχεία της Βενετίας στα 1696 το χωριό πληρώνει φόρο προστασίας στους Βενετούς για την Πειρατεία. Σε πολλούς χάρτες (Franz von Weiss, P.M.Lapie, Bocage-Pouqueville, Kipert, κτλ) εσφαλμένα θα το βρούμε και Πέτα.

Χειρόγραφος Χάρτης του Bocage-Pouqueville, όπου βλέπουμε την Πέτρα σαν Πέτα. Εθνική Βιβλιοθήκη Γαλλίας, Παρίσι

Ο πλωτός Λούρος

Το Τέλος της πολιτείας των Ρωγών τέλη του 17ου αιώνα, στο οποίο έφταναν πρώτα τα καΐκια δεν έφερε και το τέλος του εμπορίου στην περιοχή. Τα Καΐκια τώρα , στον 18ο αιώνα σταματούσαν λίγο πιο κάτω , κοντά στην Πέτρα. Έτσι εξυπηρετούσαν τα χωριά Πέτρα, Ρουμπά, Ιμαμ Τσαούς, Καντζά και τα χωριά της Λάκκας. Έτσι οι κάτοικοι γνώριζαν τον ερχομό των Καϊκιών και αντάλλασσαν προϊόντα. Φασόλια, κριθάρι, σιτάρι, λινάρι, τυριά κτλ με λάδι από την Λευκάδα και είδη που δεν έβρισκαν στα χωριά τους. Τα Καΐκια αυτά έρχονταν συνήθως από τα Εφτάνησα ή την Πρέβεζα. Γιαυτό το λόγο είχε συστηθεί και τελωνείο εδώ. 

Καΐκι στον ποταμό Λούρο. Φωτογραφία ιδρύματος Ακτία Νικόπολις

Η Πέτρα στα χρόνια του Αλή πασά Τεπελενλή και το τελωνείο

Στα χρόνια του Αλή Πασά Τεπενλή η Πέτρα ήταν τσιφλίκι του γιου του Μουχτάρ. Ο Αλή πασάς είχε μοιράσει όλα τα τσιφλίκαι του κάμπου στην οικογένεια του. Αυτή την περίοδο έχουμε και τις πρώτες ως τώρα γνωστές αναφορές για το τελεωνείο. Τα περισσότερα καΐκια που έφταναν εδώ ήταν από τα Εφτάνησα και δη Λευκάδα, που πρώτα άνηκαν στους Βενετούς, μετά στους Γάλλους, και κατόπιν στην πολιτεία των Ιονίων Νήσων υπό την Αιγίδα της Αγγλίας. Σύμφωνα με τους περιηγητές κοντά στο τελωνείο υπήρχε μια τεράστια Βελανιδιά, της οποίας η κουφάλα χωρούσε 4 τραπεζάκια και λειτουργούσε ως καφενείο. Το τελωνείο λειτούργησε ως το 1912.

Το τελωνείο στα 1913. Φωτογραφία του Ελβετού Frederick Boissoanas, από το άλμπουμ "Ηπειρος, το λίκνο του Ελληνισμού"

Τα Καΐκια Γατζάο

Ένα από τα βασικά πλεούμενα που ανέβαιναν τον Λούρο ήταν τα καΐκια τύπου Γατζάο. Το Γατζάο θεωρείται και το Καΐκι του Ιονίου. Το Γατζάο κατασκευάζονταν στα Επτάνησα και η μορφή του ήταν επηρεασμένη από τα Αιγαιοπελαγίτικα Τρεχαντήρια, μεγέθους ίδιου με το μέγεθος των Τρεχαντηριών και χρησιμοποιούνταν περισσότερο για εμπορικούς σκοπούς.Είχαν την δυνατότητα να πλέουν σε θάλασσα και ποτάμια

Καΐκια τύπου Γατζάο στο λιμανάκι της Πέτρας. Δεκαετία 50. Προσωπική συλλογή.

Σύνδεση με το κανάλι της Στρεβίνας

Επί Αλή πασά χαράχτηκε το λεγόμενο “Κανάλι της Στρεβίνας”. Το ένα μέρος ξεκινούσε απο την Στρεβίνα σημ. Καμπή Άρτας και το δεύτερο από την Βόσσα του Χανοπούλου. Έξω από το Ελευθεροχώρι ενώνονταν με τον Λούρο. Με λέμβους έφταναν προϊόντα και άνθρωποι ως το λιμανάκι της Πέτρας και κει επιβιβάζονταν ή μεταφέρονταν στα καΐκια. Αυτό το έκανε ο Αλή πασάς για να μεταφέρονται τα προϊόντα πιο γρήγορα προς τα έξω αλλά και ο ίδιος ακολουθούσε πολλές φορές τη γραμμή αυτή, προκειμένου να μεταβεί στη Πρέβεζα.

Η γέφυρα μια υπήρχε μια δεν υπήρχε. Αιωρούμενη την χαρακτήρισε ο William Martin Leak . Κάποια στιγμή δεν θα υπάρχει καθόλου και η επικοινωνία με το Ηλιοβούνι  γίνονταν προφανώς με σχεδία. Η γέφυρα Πέτρας σε πίνακα του Κώστα Μαλάμου

Το Μονοπώλειο του Αλατιού

Στο τελωνείου έγιναν αποθήκες για το αλάτι. Εδώ έφτανε από την Πρέβεζα το Αλάτι, στεγάζονταν εδώ και μεταφέρονταν στην ενδοχώρα.

Ανεφοδιασμός στο λιμανάκι της  Πέτρας το 1912. Σχέδιο της Θάλειας Φλωρά-Καραβία

Σχέδιο του Βιλαετιού Ιωαννίνων για δημιουργεία νέων λιμανιών στο Ιμάμ Τσαούς (Άγιο Σπυρίδωνα Άρτας) και Ελευθεροχώρι στα 1870

Πριν ακόμη χαραχτούν τα νέα σύνορα του 1881, στα 1870 Γεν. Διοικητής Βιλαετίου Ἰωαννίνων Ἀχμέτ Ρασίμ Πασσάς ήρθε σε συννενόηση με μετόχους να ιδρυθεί μια εταιρεία, όπου θα καθαρίζονταν ο ποταμός Λούρος και θα ήταν πλωτός για μικρά ατμόπλοια. Η δίγλωσση Νομαρχιακή εφημερίδα του Βιλαετιού “Ιωάννινα – Yaniya“ γράφει στο φύλλο 52, 25.05.1870 τα εξής: “Παρεχωρήθη ὑπό ἰδιαιτέρους ὅρους προνόμια διά τὴν διάπλευσιν τοῦ ποταμοῦ Λούρου δι’ ἀτμοπλοίων”.Με δυα άλλα λιμάνια, ένα στο Ιμάμ Τσαούς, που θα μάζευε τα προϊόντα της περιοχής και ένα στο Ελευθεροχώρι, όπου θα έφταναν προϊόντα απο παντού για μεταφορά, πιστεύονταν η καλύτερη και πιο σύντομη μεταφορά των αγαθών και η εμπορική έξοδος της Ηπείρου από την απομόνωση. Η Πέτρα θα παρέμεινε ως “Σκάλα” για την Λάκκα. Στο Ελευθεροχώρι θα μεταφέρονταν και το τελωνείο

Καΐκι στο λιμανάκι της Πέτρας,  Ελλη παπαδημητρίου , άλμπουμ "Ηπειρος - Μακεδονία"

Η Αντίδραση των Αγωγιατών

Στο λιμανάκι της Πέτρας δεν θα συναντούσε κανείς μόνο καίξήδες, τελώνηδες και χωριάτες αλλά και αγωγιάτες, που έπαιρναν από δω τα προϊόνταν και τα μετέφεραν στην ενδοχώρα. Έτσι λοιπόν όταν έγιναν γνωστά τα σχέδια του Βιλαετίου, οι πρώτοι που αντέδρασαν ήταν το συνάφι (Ισνάφι) των Αγωγιατών. Ο Χρήστος Κωστούλας επ αυτού έγραψε τα εξής: “ήταν πολλοί οι αγωγιάτες, ίσως και γύρω στους πέντε χιλιάδες, οι οποίοι δεν συμφωνούσαν στη δημιουργία και άλλων διαδρομών, μάλιστα αμαξιτών ή σιδηροδρομικών, ακόμη και η διάπλευσης του ποταμού Λούρου, έργα που περιόριζαν πολύ την εργασία του αγωγιάτη. Έτσι, όσα ευχάριστα ακουγόταν για αμαξιτούς δρόμους, σιδηροδρόμους, δρόμους «λεωφόρους», αλλά και πλόες ατμόπλοιων στον Λούρο ποταμό, δεν συνέφεραν το σινάφι, με αποτέλεσμα αυτά τα έργα που εξαγγέλθηκαν από τη Διοίκηση να καθυστερήσουν από διάφορες αιτίες. Είναι μια άποψη, η οποία συνέχισε για πολλά χρόνια, αλλά και διατηρήθηκε στην Ήπειρο σαν «πολιτική παράδοση» και μετά την απελευθέρωση.

Αγωγιάτης

Η μεγάλη κίνηση του 1912

Στον πόλεμο του 1897 σταμάτησε για λίγο η κυκλοφορία αλλά από το 1900 και μετά ομαλοποιήθηκαν τα πράγματα και τα καΐκια άρχισαν και πάλι να έρχονατι ως την Πέτρα. Το 1912 με την απελευθέρωση της Φιλιππιάδας και Πρέβεζας το λιμάνι θα γνωρίσει την μεγαλύτερη κίνηση που θα είχε ποτέ. Εδώ έφτανε ο ανεφοδιασμός του Ελληνικού Στρατού και μεταφέρονταν με βενζινοκίνητους λέμβους ως το Eλευθεροχώρι. 

Ανεφοδιασμός Ελληνικού Στρατού το 1912 στο λιμανάκι της Πέτρας. Φωτογραφία τou Zeitz για την φωτογραφική  εταιρεία του Ρωμαΐδη.

Βενζινοκίνητη και απλή λέμβος μεταφέρουν από το λιμανάκι της Πέτρας τον ανεφοδιασμό του Ελληνιού Στρατού στην Φιλιππιάδα-Ελευθεροχώρι το 1912, Ρωμαΐδης-Zeitz

Το Νοσοκομείο και η μεταφορά τραυματισμένων στην Πρέβεζα

Τον πλωτό Λούρου ο Ελληνικός Στρατός δεν τον χρησιμοποίησε  μόνο για υλικά αλλά και για τους τραυματίες. Δηλ. από Ελευθεροχώρι ξεκινούσε μικρό πλεούμενο με τραυματίες ως την Πέτρα. Στην Πέτρα μετέφεραν τον τραυματία σε καΐκι με τελικό προορισμό την Πρέβεζα. Στην Πρέβεζα κρινόταν αν θα τον κρατούσαν στο νοσοκομείο ή θα έπρεπε να μεταφερθεί στο πλωτό νοσοκομείο ΑΛΒΑΝΙΑ. Στο λιμανάκι της Πέτρας, όπου είχε εγκατασταθεί μονάδα στρατού, υπεύθυνος ήταν ο αντισυνταγματάρχης Κρίτσας.. 

Μεταφορά του τραμτισμένου λοχαγού Πανταζή μέσω του πλωτού Λούρου. Φωτογραφία αγνώστου.     

Το τμήμα του Ελληνικού Στρατού , που είχε παραμείνει στην Πέτρα

                

Η ληστεία της Πέτρας

Στις 13 Ιουνίου του 1926 κοντά στο λιμανάκι της Πέτρας, λίγα χιλιόμετρα έξω από την Πρέβεζα, διαπράττεσαι η πρώτη ληστεία χρηματαποστολής στην Ελλάδα. Οι ληστές είχαν κλείσει με τον κορμό ενός δέντρου το δρόμο, από όπου θα περνούσε το αυτοκίνητο της χρηματαποστολής της Εθνικής Τράπεζας. Το αυτοκίνητο μετέφερε 15.000.000 δραχμές από την Πρέβεζα στα Γιάννενα. Όταν το αυτοκίνητο πλησίασε οι ληστές άνοιξαν πυρ και από τις δύο πλευρές. Ο οδηγός προσπαθώντας να τους αποφύγει έχασε τον έλεγχο με αποτέλεσμα να ανατραπεί το όχημα. Συνολικά από τα πυρά των δραστών σκοτώθηκαν οκτώ άνθρωποι.

Η ληστεία της Πέτρας στην Εφημερίδα "Εμπρός" και κάτω σχέδιο της λησείας απο το βιβλίο του Νικ. Πάνου "Ρετζαίοι.."

Το τέλος

Στν περίοδο του Μεσοπολέμου το λιμάνια γέμιζε ακόμη καΐκια και κόσμο από την ευρύτερη περιοχή. Το 1941 μετά την συνθηκολόγηση Τσολάκογλου στο Βοτονίσι κατά την επιστροφή του Ελληνικού Στρατού από το Μέτωπο, περνούσε από δω αρκετός στρατός και σε μια περίπτωση έσπασε η γέφυρα και πνίγηκαν κάποιοι στρατιώτες. Στην δεκαετία του 50 με τους σεισμούς στα Εφτάνησα, στα καΐκια επιβιβάστηκε κόσμος να πάει στα νησιά για δουλειά. Μεταξύ αυτών ακι ο πατέρας μου Παναγιώτης Βράκας και ο θείος μου Ιωάννης Βράκας, που πήγαν Λευκάδα και πλήρωσαν τα ναύλα με φασόλια. Οι μεταφορές συνεχίζονταν ως αρχές του 1960, όταν έπαψε για πάντα η χρήση του λιμανιού.

Λιμανάκι Πέτρας. Τα καΐκια ξεφόρτωσαν. Μάλλον μεταπολεμική φωτογραφία αγνώστου

Πηγές κειμένου:

1. Οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο 1520/1530

2. Οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο 1564

3. Σεραφείμ Ξενόπουλος: Ιστορικό Δοκίμιο περί Άρτης και Πρεβέζης

4. Παναγιώτης Αραβαντινός: Χρονογραφία Ηπείρου

5. Σπύρος Αραβαντινός: Τα τσιφλίκια του Αλή Πασά

6. Φώτης Βράκας: Φιλιππιάδα - Ο χώρος, ο οικισμός, ο καζάς

7. Φώτης Βράκας: Ιστορική αναφορά στο Κάστρο Ρωγών

8. Νικόλαος Σχινάς: Οδοιπορικά Ηπείρου

9. Αρεία Βαλκανικών πολέμων

10. Μουσείο Μπενάκη

11. William Martin Leak: Travels in Northern Grecce

12. Νίκος Καράμπελας: O άγγλος λοχαγός Λήκ στο νομό Πρέβεζας

13. Νίκος Καράμπελας: Ο Άγγλος θεολόγος Τόμας Σμάρτ χιούζ στην Πρέβεζα και περιοχή

14. Νικόλαος Πάνος: Ρετζαίοι...

15. Πουκεβίλ: Ταξίδι στην Ελλάδα

16. Χάρτες Franz von Weiss, P.M.Lapie, Bocage-Pouqueville, Kipert

 

Μια απεργία Ελλήνων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία στο ύψωμα Κανέτας το 1902

Η δημιουργία του νέου καζά(νομού) του Λούρου (Φιλιππιάδας) με την νέα πόλη έφερε το Βιλαέτι σε νέα δεδομένα. Ο νέος Λούρος έπρεπε να συνδεθεί επειγόντως με την πρωτεύουσα του Βιλαετιού, τα Ιωάννινα αλλά και με το Καϊμακαλίκι της Πρέβεζας. Παραπέρα δε τα Εμπορεύματα από Σαλαώρα έπρεπε να φτάνουν πιο γρήγορα στη Φιλιππιάδα και στα Ιωάννινα. Μια σειρά από νέα έργα προβλέπονταν. Βέβαια αυτά ήταν συνδεδεμένα και με φορολογίες στους χριστιανούς κατοίκους. Έτσι χαράχτηκε ο νέος δρόμος Πρέβεζα -Λούρος χωριό – Καντζας – Ρωγοί, Γέφυρα Καλογήρου – Νέος Λούρος(Φιλιππιάδα), ο οποίος σχετικά προχώρησε γρήγορα. Απο τα Γιάννινα ένας νέος δρόμος μετά τον Άγιο Δημήτριο μέσω Κανέτας και κοιλάδας Λούρου θα έφτανε και αυτός στον Νέο Λούρο (Φιλιππιάδα). Ο Δρόμος αυτός εξ αιτίας του εδάφους αντιμετώπισε πολλές δυσκολίες. Το δυσκολότερο όμως κομμάτι ήταν η Κανέτα. Πολλά τα ατυχήματα των εργατών αλλά και ζώων που έπεφταν στο γκρεμό. Δεν ήταν μόνο αυτό αλλά και η κακοποίηση των εργατών, που οι περισσότεροι ήταν χριστιανοί από την ευρύτερη περιοχή ήταν ένα άλλο φαινόμενο. Το 1902 το ποτήρι ξεχείλισε. Οι εργάτες αφού για 4 μήνες δεν έλαβαν μισθό αλλά και τα τρόφιμα λιγόστευαν όλο και περισσότερο , αποφάσισαν να απεργήσουν. Έτσι τον Αύγουστο το 1902 γύρω στους 400 εργάτες αν και ταλαιπωρημένοι απ΄όλη την κατάσταση παράτησαν τις δουλειές και τράβηξαν για τα Ιωάννινα, προκειμένου να αναφέρουν τα προβλήματα στη Γενική Διεύθυνση. Παρ ότι που οι αρχές προσπάθησαν να τους σταματήσουν, αυτοί ήταν αποφασισμένοι και έφτασαν, όπως ήταν ταλαιπωρημένοι στο Διοικητήριο…

Από άλλες πηγές γνωρίζουμε. πως αφού οι αρχές τους υποσχέθηκαν, υπό απειλές,  πως θα μεριμνήσουν, τράβηξαν ξανά για την Κανέτα.

Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθότι είναι ένα από τα πρώτα οργανωμένα εργατικά κινήματα στην Ήπειρο.

Ο νέος δρομος Νέος Λούρος (Φιλιππιάδα) - Ιωάννινα  μέσω κοιλάδας Λούρου, φωτπγραφία του Ζeitz (Ρωμαΐδης - Zeitz), 1912, Μουσείο Μπενάκη

Ο ανταποκριτής της Εφημερίδας ΑΓΩΝ που συνάντησε τους εργάτες καθοδόν για Ιωάννινα γράφει:

23 Αυγούστου 1902, Ἐφημερίδα Ἀγών, φ. 179,

Ἐλεεινοτάτη εἶναι ἡ ἀπό Πρεβέζης μέχρις Ἰωαννίνων κεντρική ὁδός διά τὴν ὁποίαν φορολογοῦνται πάντες οἱ Ἠπειρῶται. Λίαν ἐπικίνδυνος εἶναι ἡ διάβασις παρά τὴν Κανέταν. Οἱ ἐργάται οἵτινες ἐπισκευάζουσι τὴν ὁδόν ταύτην ἔκαμον ἤδη ἀπεργίαν διότι πρὸ τεσσάρων μηνῶν δὲν ἐπληρώθησαν παρά τοῦ ἐργολάβου ὅστις ἀνέλαβε τὴν ἐπισκευήν. Τετρακοσίους γυμνούς καὶ καταχλώμους ἐκ τῆς πείνης ἐργάτας ἐκ διαφόρων μερῶν τῆς Ἠπείρου συνηντήσαμεν τέσσαρας ὥρας ἔξω τῶν Ἰωαννίνων, οἵτινες μετέβαινον εἰς τὸν Γ. Διοικητήν ἴνα ζητήσωσι παρ’ αὐτοῦ ἔλεος.

(μεταφορά κειμένου στο πολυτονικό, Χρ. Κωστούλας,ΠΡΕΒΕΖΑΝΙΚΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΣΕ ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ ΤΗΣ ΠΡΟΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ, Π.Χ. 2011)

 Ο Εθνολογικός χάρτης Ηπείρου του Heinrich Kiepert  και η πληθυσμιακή στατιστική στα 1878

Οι Ελληνόφωνοι πληθυσμοί είναι με ρόζ χρώμα, οι μικτοι πληθυσμοι ελληνόφωνοι και βλαχόφωνοι με μπλέ, οι μικτοί πληθυσμοί ελληνόφωνοι-αρβανιτόφωνοι με σκούρο κίτρινο και με κίτρινο οι καθαρά αλβανόφωνες περιοχές

Eν όψει του συνεδρίου του Βερολίνου στα 1878 ο Γερμανός χαρτογράφος και γεωγράφος Heinrich Kiepert μεταξύ άλλων παρουσίασε και τον λεγόμενο Εθνολογικό Χάρτη της Ηπειρου.  Όμως ο Kiepert δεν παρουσίασε μόνο τον Εθνολογικό (εθνογραφικό επι λέξη/Ethnographische Karte von Epirus) χάρτη αλλά και μία έκθεση βασιζόμενη στο ιστορικό παρελθόν πόσο Ελληνικά είναι αυτά τα εδάφη όπως και μια πληθυσμιακή στατιστική βασιζόμενη στη χρονογραφία της Ηπείρου του Παναγιώτη Αραβαντινού καθώς και του Γάλλου γεωγράφου   Alexandre Synvet (Αλεξάντρ Συνβέ), που παρουσιάζω εδώ. 

Από αριστερά: Χάινριχ Κίπερτ, Παναγιώτης Αραβαντινός και Αλεξάντρ Συνβέ

Ως γνωστόν η πληθυσμιακή στατιστική του Αραβαντινού γίνεται κατά την Βυζαντινο-Οθωμανική μέθοδο που μετράνε τις εστίες ενώ ο Γάλλος Συνβέ μας δίνει αριθμό κατοίκων. Λίγο υπερβολικός φάνηκε στον Κίπερτ ο πληθυσμός των Τζουμέρκων που δίνει ο Συνβέ. 

Τέλος ο Κίπερτ κλίνει την εκθεση του με τα παρακάτω:

"Εάν το Νεοελληνικό Βασίλειο στις μέρες μας, θεωρούσε, πως με την βοήθεια των Μεγάλων Δυνάμεων, θα μπορούσε να επικτείνει την εδαφική του έκταση στη χριστιανική επικράτεια, συμπεριλαμβανομένης της δίγλωσσης επικράτειας (αρβανίτικα και βλάχικα) το ιδίωμα θα έδινε θέση στην ελληνική πολιτιστική γλώσσα , όπως έχει συμβει στον νότο . Πέρα από αυτά τα φυσικά ιστορικά σύνορα θα είχε πρόβλημα να αφομοιώσει τους φανατικούς μουσουλμάνους Αλβανούς".

Πρέπει να σημειώσω, πως ο Κίπερτ είχε προτίνει στο συνέδριο του Βερολίνεου, αν και δεν είχε λόγο, να δοθεί όλη η Ήπειρος συμπεριλαμβανομένης και της σημερινή Βορ. Ηπείρου στο Ελληνικό κράτος από τότε. Δυστυχώς οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν άλλο πρόγραμμα. 

Η στατιστική από την έκθεση του Κίπερτ

 Γέφυρα Χαμιτιέ ή Χαμιδιέ (Hamidiye) – Mια σχεδόν άγνωστη γέφυρα  στην Φιλιππιάδα

Η σιδερένια γέφυρα Χαμιτιέ. Αρχείο Boot, Actia Nicopolis

Η γέφυρα Καλογήρου είναι σχεδόν γνωστή σε όλους τους Ηπειρώτες μαις και ακόμη και σήμερα συνεχίζει, για όσους ταξιδεύουν από τον παλιό δρόμο, να είναι ο κόμβος για Αρτα, Φιλιππιαδα, Ιωάννια, Πρέβεζα, Πάργα, Ηγουμενίτσα. Η γέφυρα Καλογήρου είχε κατασκευαστεί το 1853 από τον Ηγούμενο της Μονής Προφήτου Ηλία πατέρα Διονύσιο και κατόπιν από τον Ιερόθεο. Ήταν ένα πέτρινο γεφύρι με καμάρες και το οποίο ανατινάχτηκε σε επιχείρηση Σαμποτάζ από τον ΕΔΕΣ.

Το πέτρινο γεφύρι , γνωστό σαν Γέφυρα Καλογήρου. Αρχείο Boot, Actia Nicopolis

Αυτό που δεν γνωρίζουμε πολλοί ή έχει περάσει στη λησμονιά είναι, πως δίπλα στο γεφύρι του Καλόγερου υπήρχε και δεύτερη γέφυρα, που κατασκεύασαν οι Οθωμανοί στα πλάισια του νέου καζά (νομού) Λούρου (Φιλιππιάδας) όταν κατασκεύαζαν το δικό δίκτυο μέσω κοιλάδας Λούρου.

Πότε κατασκευάστηκε η γέφυρα; Σύμφωνα με την εφημερίδα  «Φωνή της Ηπείρου»  από την οποία παρουσιάζω άρθρο εδώ στις 06.01.1894 την ίδια χρονιά  κατασκευάστηκε και η γέφυρα ταυτόχρονα με την γέφυρα Μπαλντούμας στην Πίνδο.

Σκοπός της Οθωμανικής Κυβέρνησης του Βιλαετίου ήταν να φτάνουν τα προϊόντα από την Σαλαώρα στην Φιλιππιάδα και Ιωάννινα γρήγορα.

Το μεταλλικό υλικό το κατασεύασε μια εταιρεία στο Παρίσι, είχε κόστος 228,489 γρόσια και του υλικό έφτασε με πλοίο στη Σαλαώρα. Το δε εργοστάσιο ανέλαβε και να στήσει την γέφυρα. Απο κει με εργάτε αλλά και με την λεγόμενη αγγαρεία, που επιβάλλονταν στους χριστιανούς μεταφέρθηκαν μέσω του δρόμου Πασά (Σαλαώρα, Ράχη, Μαμτσαούσι) στη Θέση Βλάχα (Τσακίστρα).

Τα δυο γεφύρια , όπως απεικονίζονται στον χάρτη του Οθωμανού Αντισυνταγματάρψη Halil Ibrahim, 1896, Αρχείο Actia Nicopolis

Εδώ το άρθρο αναλυτικά

Ἐξετέθη ὑπό τῆς Γ. Διοικ. Ἰωαννίνων εἰς μειοδοσίαν ἡ κατασκευή δύο μεγάλων γεφυρῶν, τῆς μιᾶς ἐχούσης ἄνοιγμα 25 μέτρων ἐπί τῆς συνδεούσης τὸν Λοῦρον μετά τοῦ λιμένος Σαλαώρας ὁδοῦ, τῆς δὲ, ἐχούσης ἄνοιγμα 45 μέτρων καὶ 20 ἑκατοστῶν, ἐπί τῆς τοσοῦτον διά τὰς στρατιωτικάς προμηθείας καὶ λοιπήν ἐν γένει συγκοινωνίαν ὁδοῦ Μετσόβου εἰς θέσιν Βαλτούμα. Τὴν κατασκευήν τῶν δύο τούτων σιδηρῶν γεφυρῶν ἀνεδέχθη μέγα ἐργοστάσιον ἐν Παρισίοις διά διακοσίας εἴκοσι ὀκτώ χιλιάδας καὶ τετρακοσίων ὀγδοήκοντα ἐννέα γρ. συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν ἐξόδων τῆς μεταφορᾶς τῶν σιδηρῶν ἐλασμάτων εἰς Σαλαώραν, τῶν ὀδοιπορικῶν καὶ λοιπῶν τῶν παρά τοῦ ἐργοστασίου σταλησομένων εἰδημόνων πρὸς στῆσιν τῶν γεφυρῶν εἰς τὰ οἰκεῖα μέρη, τῶν λοιπῶν διά τὴν στῆσιν καὶ συμπλήρωσιν αὐτῶν ἐξόδων ἅτινα ἔσονται εἰς βάρος τοῦ ἐργοστασίου. Ἡ ἐπί τῶν δημοσίων ἔργων ἐπιτροπή παρεδέξατο τὴν συμφωνίαν καὶ ἐγένετο ἤδη ἡ παραγγελία, ἀποσταλέντος καὶ τοῦ ἡμίσεος τοῦ ἀνωτέρω  ποσοῦ εἰς τὸ ἐργοστάσιον ὥστε προσεχῶς ἄρχεται ἡ ἀνέγερσις αὐτῶν.

(απόδοση του άρθρου από την εφημερίδα: Χρ. Κωστούλας, 2019)

To άρθρο στην εφημερίδα "Φωνή της Ηπείρου" , 06.01.1894, αρ. φ. 69

Τι απέγινε η γέφυρα:

Διαβάζοντας τα ραπόρτα του Ελληνικού στρατού στον πρώτο Βαλκανικό πόλεμο, όλοι γράφουν πως η γέφυρα τίνει οπωσδήποτε επισκευής. Αυτό σημαίνει, πως είδη μερικά χρόνια μετά την κατασκευή της είχε προβλήματα. Η γέφυρα υπήρχε ως και την περίοδο του μεσοπολέμου. Τότε φωτογραφήθηκε και από την Εταιρεία Henry Boot που επιμελούνταν την αποξήρανση του Έλους Φιλιππιάδας-Χανοπούλου. Ακριβώς ημερομηνία δεν υπάρχει πότε γκρεμίστηκε ή τουλάχιστον δεν μας είναι γνωστή. Ο αγαπητός φίλος  και γεφυρολόγος Σπύρος Μαντάς ανακάλυψε μια πλάκα που ανφέρεται μόνο στο γεφύρι του Καλόγηρου. Η Χαμιδιέ έχει περάσει στη λήθη. 

ΥΓ: Να πω, πως για την ανατίναξη της Γέφυρας Καλογήρου οι Ιταλοί στην περιοχή έκαναν συλλήψεις και εκτέλεσαν πολίτες. Μεταξύ αυτών και ένας συγγενείς του παππού μου ο Σπύρος Βράκας. Αυτοί που την πλήρωσαν ακριβά ήταν οι κάτοικοι του Νικολιτσίου, γιατί κάποιος πληροφόρησε τους Ιταλούς, πως ήταν αντάρτες από το Νικολίτσι.

Τέσσερις φωτογραφίες του Richard Harding Davis απο τον πόλεμο του 1897 κοντά στην Άρτα

Richard Harding Davis

Ο Richard Harding Davis  ήταν γιος του δημοσιογράφου Λεμούελ Κλαρκ Ντέιβις και της μυθιστοριογράφου Ρεμπέκα Χάρντινγκ Ντέιβις, σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Λιχάι μετά την αποφοίτησή του από το λύκειο και στη συνέχεια στο Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς. Στη συνέχεια ξεκίνησε την καριέρα του ως δημοσιογράφος, γίνοντας δημοσιογράφος στην καθημερινή εφημερίδα The Philadelphia Record το 1886, προτού ενταχθεί στην Philadelphia Inquirer, όπου ο πατέρας του ήταν αρχισυντάκτης εκείνη την εποχή. Το 1889, μετακόμισε στην New York Sun και στη συνέχεια, το 1890, στο περιοδικό Harper's Weekly ως διευθύνων συντάκτης. Το 1897 βρέθηκε στην Ελλάδα και με την έναρξη του πολέμου έφτασε στη Βόνιτσα, όπου ακολουθησε τον Ελληνικο στρατό. Ειναι αυτός που θα μας δώσει τέσσερις καταπληκτικές φωτογραφίες με τους εθελοντές αλλά και τα κτήρια της Σαλαώρας. 

1. Μπαρκάροντας για Σαλαώρα

Ο R.H.Davis επιβεβάστηκε στην Βόνιτσα σε πλοίο και ακολούθησε τους άτακτους και τον στρατό ως τη Σαλάωρα

2. Στη Σαλαώρα

Στη Σαλαώρα είναι ο μόνος που με την φωτογραφία του μας έδωσε μια εικόνα των κτηρίων. Εδώ δείχνει Έλληνες Στρατιώτες που σέρνουν ένα Οθωμανικό κανόνι, που πήραν σαν λάφυρο. Επίσης σημειώνει, πως μόνο στην Σαλαώρα υψώθηκε Ελληνική σημαία σε δημόσιο Οθωμανικό κτήριο στον πόλεμο του 1897

3. Σε μια εκκλησία στον αρτινό κάμπο

Ο R.H.Davis φωτογραφίζεται με τον ιερέα και στρατιώτες

Στόχος του R.H. Davis ήταν να φθάσει στα Πέντε Πηγάδια. Ατύχησε όμως, μιας και όταν έφτασε αυτός οι Έλληνες βρίσκονταν σε οπισθοχώρηση και έζησε το χάος στη γέφυρα Άρτας. Απο Σαλαώρα καθοδόν για Άρτα σε κάποιο χωριό (δεν αναφέρει που) σταμάτησαν σε μία εκκλησία, όπου ήταν ένας παπάς. Να λοιπόν πως περιγράφει την συνάντηση:

“Οι στρατιώτες σταμάτησαν κοντά στο μεσημέρι σε μια ελληνική εκκλησία—γιατί σχεδόν όλοι αυτοί οι χωρικοί που ζουν στις ακτές της Άρτας είναι Χριστιανοί—και ο γέρος ιερέας βγήκε έξω και φίλησε τον καθένα τους στο μάγουλο, και οι νικητές ήρωες γονάτισαν και φίλησαν το χέρι του. Έπειτα ακολούθησε κολατσιό και οι άντρες σκορπίστηκαν στην αυλή της εκκλησίας, και μερικοί μάδησαν και μαγείρεψαν τα κοτόπουλα που είχαν φέρει μαζί τους, και άλλοι κοιμήθηκαν, ξαπλωμένοι στις επιτύμβιες πλάκες, και άλλοι συνομίλησαν φιλικά και ομιλητικά με τους χωρικούς, που είχαν έρθει, γεμάτοι περιέργεια, από τα χωράφια για να τους υποδεχτούν”.

4. Κοντά στην Άρτα

Εύζωνοι κοντά στην Άρτα χορεύουν τον Εθνικό τους χορό (προφανώς τσάμικο).  Για το βάρδυ της γνωστής χαοτικής νύχτας του 1897 με την οπισθοχώρηση του στρατού αλλά και του λαού της υπάιθρου ο R.H.Davis έγραψε τα παρακάτω: "Και κανένα μαγαζί δεν ήταν ανοιχτό στην Άρτα εκείνο το βράδυ όταν ο στρατός υποχώρησε εναντίον της, και αξιωματικοί και άνδρες γέμισαν τους δρόμους μέχρι το φως της ημέρας, χτυπώντας τα κλειστά παντζούρια και προσφέροντας την τελευταία τους δραχμή για μια φέτα ψωμί, ενώ οι βοσκοί στρατοπέδευσαν με τα κοπάδια τους στα πεζοδρόμια και στις δημόσιες πλατείες. Αλλά τα οινοπωλεία ήταν ανοιχτά, και μέσα και έξω από αυτά οι στρατιώτες και οι αξιωματικοί τους πατούσαν και σπρώχνονταν, πεινασμένοι και με πονοκέφαλο και διψασμένοι· και παρόλο που δεν ακούστηκε κανένα «σβήσιμο» φώτων εκείνο το βράδυ, ή αν άκουγε κανείς, δεν υπήρχε ούτε μεθυσμένος, ούτε καβγατζής, σε εκείνο το μεγάλο πλήθος που ήρθε και κατέκλυσε την πόλη".

 Η απελευθέρωση της Άρτας μέσα από 12 δημοσιευμένα τηλεγραφήματα εκείνων των ημερών

Η αποχώρηση του Οθωμανικού στρατού στη Γέφυρα Άρτας. Σκίτσο της εποχής

Το συνέδριο του Βερολίνου του 1878, η σύσκεψη του Βερολίνου στα 1880 και η συνθήκη της Κωνσταντινούπολης παραχώρησαν την Άρτα και το τμήμα της ανατολικά του Αράχθου, όπως και την Θρσσαλία πλήν την περιοχή Ελασσώνας στην Ελλάδα. Ως τώρα έχουμε παρουσιάσει την απελευθέρωση της Άρτας σχεδόν με λογοτεχνική μορφή. Εδώ θα παρουσιάσω την απελευθέρωση μέσα από 12 τηλεγραφήματα, τα οποία έγιναν από τους τπεύθυνους στρατηγούς και άλλους και δημοσιεύθηκαν σε διάφορες εφημερίδες της εποχής.

1. Μαζί με την Άρτα θα παραδ'ιδονταν και το φρούριο τξς Πούντας (Ακτίου) απέναντι της Πρέβεζας. Εκει θα υψώνονονταν η πρώτη Ελληνική σημαία.

2. Σύμφωνα με πηγές της εποχής, προβλέπονταν στην παράδοση της Άρτας να έρχονταν και ο Βασιλιας Γεώργιος Α' . Αυτό βέβαια δεν έγινε και ο Βασιλιάς ήρθε τον Σεπτέμβρη του ιδίου έτους.

3. Αρχηγός του Ελληνικού Στρατού  που θα καταλάμβανε τα νέα εδάφη ορίσθη ο Σκαρλάτος Σούτσος

4. Στις 22.06.1881 ο Σούτσος τηλεγραφεί πως στις 5 μ.μ. ο Οθωμανικός στρατός θα αποσύρθκε στο Επάνω Πέτα (Άνω Πέτρα) και το Δημαρειό κατελήφθηκε από τον Ελληνικό στρατό.

5. Στις 23.06.1881 ο Υποστράτηγος Σαπουντζάκης  από τον Άννινο ενημερώνει για την αποχώρηση του τουρκικού στρατού από την περιοχή και πως πρόκειται να κινηθεί ο Ελληνικός Στρατός για την κατάληψη της  Άρτας.

6. Τηλεγράφημα εφημερίδας που διορθώνει λάθος για την κατάληψη του Δημαρειού.

7. Το τηλεγράφημα της 23ης Ιουνίου ενημερώνει για το πρόγραμμα πααράδωσης της πόλης. Την αποχώρηση του Οθωμανικού στρατού στις 04:30 π.μ και την είσοδο του Ελληνικού Στρατού στις 2 μ.μ.

8.  Στις 24.06.1881 ο αρχηγός Σκαρλάτος Σούτσος ενημερώνει το αρχηγείο για την  χτεσινή κατάληψη του Δημαρειού και τα όμορα φυλάκια παρά τον Άνινον και πως προχωρούν.

9. Στις 24.06.1881 ώρα 6 π.μ.  ο Σούτσος ενημερώνει τον Βασιλιά πως έλαβε εντολή από την διεθνή επιτροιπή να καταλάβει τα παρά την 'Αρτα φυλάκια. Αναφέρει, πως στην Πούντα ήδη κυματίζει η Ελληνική σημαία.

10.  Ο Σαπουντζάκης τηλεγραφεί στον Βασιλιά της κατάληψη και απελευθέρωση της Άρτας αλλά δέχεται σφοδρή κριτική από τις εφημερίδες για τον τρόπο που έγραψε.

11.  Στις 27.06.1881 η εφημερίδα AIΩΝ δίνει πληροφορίες για την απελευθέρωση της Άρτας

12.  Τέλος μαθαίνουμε το μέγεθος του Ελληνικού Στρατού που μπήκε στην Άρτα και τα τηλεγραφήματα του Μητροπολίτη Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλου του Βυζαντίου προς τον Βασιλιά και τον Πρωθυπουργό.