Τα Ελληνικά γράμματα στα χρόνια της Οθωμανοκρατίας και το πρώτο Σχολείο στο Ιμάμ Τσαούς

Το κοτσέκι του χωριού και στο βάθος ο πλάτανος και το παλιό σχολείο. Χαρακτικό προσωπικής συλλογής

Εισαγωγή

1. Η Άρτα Τουρκεύει !

24.03.1449[1] ! Η Άρτα και η περιοχή της ως τέλος του Απρίλη του 1449 θα προσαρτηθεί στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αυτό δεν σημαίνει πως η Ελληνική παιδεία σταμάτησε ξαφνικά. Στην πόλη της Άρτας θα λειτουργεί για δύο αιώνες ακόμη το Ελληνικό Φροντιστήριο[2], το οποίο θα αντικατασταθεί από τη Σχολή Μανωλάκη[3] στην Εκκλησία του Αγίου Βασιλείου της πόλης. Τα ελληνικά γράμματα ήταν αναγκαία και για τους Οθωμανούς γιατί χρειάζονταν στο εμπόριο αλλά και στην αλληλογραφία με τις δυτικές χώρες. Ακόμη οι ίδιοι οι Σουλτάνοι, τι επιστολές που έστελναν προς τους Ηγεμόνες της Δύσης ήταν στα Ελληνικά γραμμένες. Τόσο στην πόλη της Άρτας και των Ιωαννίνων αλλά και σε άλλες περιοχές υπήρχαν λοιπόν σχολεία. Επίσης οι κοντινές μονές δίδασκαν και αυτές γράμματα, μόνο που αυτές ασχολούνταν περισσότερο με την ανάγνωση και γραφή, προκειμένου να διδαχτούν τα ψαλτήρια. Αυτά στις πόλεις.

Εκπαιδευτήριο σε πόλη τον 16ο αιώνα

2. Η εκπαίδευση στα χωριά του αρτινού Κάμπου

Πως και αν υπήρχε εκπαίδευση στα χωριά του Κάμπου (Δήμος Τοπόλιανης ή Τοπόλγιαννης) πριν την Τουρκοκρατία δεν μας είναι γνωστό. Τουλάχιστον δεν το φανερώνει καμιά πηγή. Το ίδιο και στα χρόνια των Οθωμανών. Η εκπαίδευση ήταν θέμα των κοινοτήτων[4]. Αν η κοινότητα μπορούσε να έχει κάποια έσοδα και να πληρώσει κάποιον δάσκαλο, θα μπορούσε με σχετική άδεια να έχει σχολείο. Διαφορετικά αν βρίσκονταν κάποιος κληρικός, που γνώριζε κάποια γράμματα και είχε και την θέληση μπορούσε να μάθει στα παιδιά το αλφαβητάρι και το ψαλτήρι.

Ο ιερέας διδάσκει κάποιον μαθητή

3. Ήταν το σχολείο κρυφό;

Είναι λίγο δύσκολο να πούμε αν τα παιδιά μάθαιναν τα λιγοστά αυτά γράμματα κρυφά ή το βράδυ[5]. Πολλές φορές επειδή τα σχολεία έπρεπε να δηλωθούν στις αρχές και φυσικά να πληρωθεί και κάποιος φόρος, σε περίπτωση δασκάλου , οι κοινότητες το απέφευγαν και ίσως να ήταν αυτό που λέμε το κρυφό σχολειό. Αν πάλι το μάθημα γίνονταν από ιερείς αυτό έριχνε στάχτη στα μάτια των κατακτητών μιας και δικαιολογούσαν, πως και οι χριστιανοί, όπως και οι Μουσουλμάνοι και οι Εβραίοι έπρεπε να γνωρίζουν γράμματα, προκειμένου να διαβάζουν τις γραφές. Τα λιγοστά παιδιά που μαζεύονταν για μάθημα, μαζεύονταν σίγουρα μετά τη δύση του Ηλίου, δεδομένου, πως τα ίδια τα παιδιά εργάζονταν με τους γονείς στα τιμάρια και τα τσιφλίκια. Πολλές φορές μάλιστα η κοινότητα οργάνωνε άτομα που να φρουρούν τον χώρο και να προστατεύονται τα παιδιά, από ληστές, μουσουλμάνους άρπαγες παιδιών ακόμη και από άγρια ζώα[6].

Κέρινα ομοιόματα Βρέλη Ιωάννινα. Αναπαράσταση κρυφού σχολειού

Τσα(β)ουσάν ή Ιμάμ Τσα(β)ούς – Άγιος Σπυρίδωνας

1. Η κατάσταση

Ο σημερινός οικισμός του Αγίου Σπυρίδωνα μας είναι γνωστός αρχικά σαν Τσαβουσάν[7] ή Τσαουσάν και αργότερα σαν Ιμάμ Τσαούς. Ο οικισμός αυτός άνηκε στον Δήμο της Τοπόλιανης[8] ή Τοπόλγιανης, που σημαίνει πρφ. “Τόπος μέ Λεύκες” και ήταν ένας καθαρά αγροτικός οικισμός. Στους τελευταίους μεσαιωνικούς χρόνους και ίσως ως τα μισά του 16ου αιώνα αν κάποιος γονιός είχε την δυνατότητα να στείλει το παιδί του για γράμματα θα το έστελνε σίγουρα στην όμορη καστρόπολη των Ρωγών ή σε κάποια παρακείμενη Μονή της περιοχής. Μετά την εγκατάλειψη της πόλης των Ρωγών[9] από τους κατοίκους της, την διάλυση της γειτονικής Μονής Παναγίας Ροδιάς (Ρόδον το Αμάραντον) ως τον καιρό του περιβόητου Αλή πασά, είναι δύσκολο να πούμε, πως και αν μάθαιναν τα παιδιά γράμματα.

Πίνακας του κάμπου του χωριού και στο βάθος το Ηλιοβούνι. Πίνακας του Edward Lear, 1849

2. Εφτανησιώτες Εργάτες φέρνουν και τα γράμματα

Όλα τα χωριά του αρτινού κάμπου είχαν την τύχη να φιλοξενούν εργάτες από τα γειτονικά Εφτάνησα[10] ειδικά μετά τον 17ο αιώνα, προκειμένου να βγάλουν τα προς το ζην. Μάλλιστα στα μισά του 18ου αιώνα, όταν με συμφωνία δεν φορολογούνταν πλέον οι Εφτανησιοι άρχισαν να πληθαίνουν στην περιοχή. Πολλοί απ αυτούς είχαν διδαχτεί κάποια γράμματα στον τόπο τους και έτσι κάποιοι απ αυτούς τα μετέφεραν και στους τόπους που εργάζονταν στον αρτινό κάμπο. Επίσης κάποιοι δάσκαλοι πότε κυνηγημένοι απο τους Βενετούς, πότε ψάχνοντας και αυτοί για πόρους ζωής έφταναν εδώ και ενδέχεται να ήταν πρωτοπόροι. Βέβαια όλα σε μια ανοργάνωτη κατάσταση. Γιαυτό όταν θα περάσει απο την περιοχή ο πάτερ Κοσμάς και θα δει τα πάντα θα παροτρύνει τους κατοίκους να οργανωθούν και να ανοίξουν σχολεία, προκειμένου να διδαχθούν οι γραφές.

Δυο κόσμοι. Λευκαδίτες και Ηπειρώτες

3. Το πρώτο σχολείο στο Τσιφλίκι Ιμάμ Τσαούς

Θα μπορούσαμε να το πούμε και σχολείο. Στα 1806 , περίοδος του Αλή πασά, κεχαγιάμπεης (οικονομικικός διαχειριστής) του χωριού - Τσιφλικιού Ιμάμ Τσαούς ή Μαμτζαούς, όπως γράφεται πολλές φορές είναι κάποιος Γιάννης Νούτσος ή Νούτζος, Το Ιμάμ Τζαούς, όπως αναφέρει και ο Πουκεβίλ, ο Αραβαντινός αλλά και ο Αυγερινός Ανδρέου είναι ένα από τα πλουσιότερα και εύφορα τσιφλίκια που ανήκουν στον ίδιο τον Αλή πασά Τεπελενλή. Ο Αλής έχει δώσει τα βοσκοτόπια στους μέντορες τους τους Ζαγορίτες Νουτσαίους[11]. Αυτό θα είναι καλό για το χωριό. Η κοινότητα θα χτίσει στα ερείπια της παλιάς εκκλησίας του Αγίου Μάρκου την νέα εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα, θα ανανεωθεί το καμπαναριό, το οποίο την τελική μορφή θα την πάρει στα 1846 αλλά τα παιδια του χωριού μια φορά τη βδομάδα θα διδάσκονται και το αλφαβητάρι. Όταν στα 1806 θα φιλοξενηθεί στο χωριό ο γραμματέας του Γάλλου πρόξενου[12] της Άρτας πηγαίνοντας για κυνήγι θα γράψει, πως υπάρχει ένας χώρος, όπου μια φορά τη βδομάδα έρχεται ένας καλόγερος και διδάσκει την ελληνική γλώσσα και το ευαγγέλιο στα παιδιά. Οι κάτοικοι του δίνουν, ότι έχουν για να τον ευχαριστήσουν. Ίσως ο καλόγερος να εξυπηρετούσε και άλλα χωριά. Έτσι θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι η πρώτη γραπτή αναφορά σε σχολείο στο Ιμάμ Τσαούς.

Καλόγηρος που διδάσκει. Πίνακας του Γύζη με τίτλο "Τα πρώτα γράμματα"

4. Το Μουατζέλι Ιμάμ Τσαούς και το Τανζιμάτ – Τα σχολεία

Μετά την πτώση του Αλή πασά Τεπελενλή η οθωμανική κυβέρνηση εκποίησε τα τσιφλίκια και μερικά τα κράτησε το ίδιο το κράτος και έγιναν Ιμλάκια, μερικά πέρασαν σε ιδιωτικά χέρια και λίγα χωριά έγιναν μουατζέλια δηλαδή θέλησαν να γίνουν ελεύθερα και να πληρώσουν με ρυθμιζόμενες δόσεις την εξαγορά στο κράτος. Ένα από τα λίγα αυτά χωριά ήταν και το Μαμτζαούσι[13] (Ιμαμ Τσαούς). Λίγο αργότερα με το τέλος της επανάστασης ήρθε και το Τανζιμάτ δηλαδή μεταρρύθμιση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε ισοπολιτεία. Τότε άρχισαν να ανοίγουν παντού σχολεία. Εδώ φαίνεται να έχουμε πλέον και το πρώτο επίσημο σχολείο του χωριού. Γύρω στα 1845. Δυστυχώς η κοινότητα δεν κατάφερε να εξαγοράσει το χωριό και έτσι ο οικισμός από μουατζέλι έγινε και πάλι Τσιφλίκι του Ναϊλή πασά[14] και κατόπιν του Καραπάνου. Το σχολείο όμως καθιερώθηκε. Πως λειτουργούσε μας είναι άγνωστο.

Μαθητική παρέλαση στον Άγιο Σπυρίδωνα το 1970 με φόντο το παλιό σχολείο

5. 1860[15] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Στον οικισμό Ιμάμ Τσαούς αναφέρεται σχολείο με έναν δάσκαλο, ο οποίος συντηρείται με δαπάνες της κοινότητας

6. 1872[16] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Με βάση τους καταλόγους που έχουμε απο την Ηπειρωτικό Φιλεκπαιδευτικό σύλλογο Κων/πολης στα 1872/1873 στο Ιμάμ Τσαούς έχουμε σχολείο με έναν δάσκαλο και για το οποίο σχολείο δαπανούνταν 700 γρόσια

7. 1884[17] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Στο σχολείο υπάρχουν 40 μαθητές, 1 δάσκαλος , μέθοδος αλληλοδιδακτικής, που θα κρατήσει χρόνια. Το σχολείο στεγάζεται στο γνωστό βακούφικο κτήριο, που γκρεμίστηκε στην δεκαετία του 1970

8. 1898/1899[18] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Το σχολείο έχει 70 μαθητές και για τις δαπάνες του σχολείου η Μητρόπολη Πρεβέζης παρέχει 250 δραχμές

9. 1900[19] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Σε γαλλικό χάρτη και πίνακα με τίτλο Villayet de Janina – Tableau Statiques de Ecoles το Ιμάμ Τσαούς είναι ένα από τα 36 χωριά του Οθωμανικού νομού Λούρου-Φιλιππιάδας με εκκλησία και σχολείο

10. 1910[20] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Το σχολείο του Ιμάμ Τσαούς φιλοξενεί 100 μαθητές μεταξύ αυτών και παιδιά Βλαχοποιμένων της Αγίας Κυριακής, 2 δασκάλους και μέθοδος αλληλοδιδακτικής.

11. Περί σχολείων[21]

Για τα σχολεία στην Ήπειρο σε παλιότερο κείμενο που παρουσίασε το περιοδικό Ηπειρωτικά Γράμματα θα διαβάσουμε τα εξής:

«εις την Ήπειρον νέους και νεανίδας αρτίως μορφωμένους και αυστηροτάτων ηθικών αρχών εμφορουμένους, οτρηρούς σκαπανείς της δημοτικής εκπαιδεύσεως και αγωγής, εισάγοντας ήδη τα ελληνικά γράμματα εκεί, όπου αι ελληνικαί λεξεις εκινδύνευον να εξαφανισθώσι, και μεταφέροντας καθ’ εκάστην την φαντασίαν των μικρών ελληνοπαίδω από του αποτόμου βράχου των φοβερών φαράγγων της Ηπείρου εις τον γλυκύν αττικόν ουρανόν, εκεί, όπου τρέφεται ο υπό θεσπεσίας αίγλης περιβαλλόμενος βράχος της Ακροπολεως»

Η εκκλησία και το σχολείο σήμερα. Λήψη drone του Ευριπίδη Τσιάτσου

Πηγές κειμένου:

---

[1] Σεραφείμ Ξενόπουλος: Ιστορικό Δοκίμιο Αρτας; Φώτης Βράκας: Ιμαρέτ – αναφορά στο Κουλιγιέ της Άρτας;Φώτης Βράκας: Αρτα – Απο την Οθωμανοκρατία ως την απελευθέρωση και τον πόλεμο του 1897

[2] Τρύφων Ευαγγελίδης, περι σχολείων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία

[3][3] Σεραφείμ Ξενόπουλος, ιστορικό Δοκίμιο; Γρηγόριος Σταυρόπουλος: Νεοελληνική επιστολογραφία 17ος - 19ος αιώνας; Φώτης Βράκας: Αρτα – Απο την Οθωμανοκρατία ως την απελευθέρωση και τον πόλεμο του 1897

[4] Σάθας; Τουρκοκρατούμενη Ελλάς; Παπαρηγόπουλος: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους: Γρηγόριος Σταυρόπουλος: Νεοελληνική επιστολογραφία 17ος - 19ος αιώνας; Λάππας, Κώστας (2003). «Η Εκπαίδευση. Οργάνωση και λειτουργία των σχολείων 1770-1821». Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, 1770-2000.

[5] Θέμης Βαρέμης: Περί παιδείας και σχολείων (συνέντευξη); Τερζής, Νίκος (2007). «Σκέψεις για την ελληνική εκπαίδευση κατά την Οθωμανική περίοδο, με έμφαση στον ανώτερο κύκλο σπουδών της Πατριαρχικής Σχολής Κωνσταντινουπόλεως (1759-1821). Μια νέα σκοπιά σε παλαιό ζήτημα»

[6] Χατζόπουλος, Κωνσταντίνος Κ. (1991). Ελληνικά σχολεία στην περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας (1453-1821

[7] Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα, πρωθυπουργικά αρχεία έτος 1520/1530

[8] Τόπολ/α σλαβική λέξη για Λεύκα

[9] Φώτης Βράκας: Ιστορική διαδρομή του κάστρου των Ρωγών

[10] Αναφορές των περιηγητών Χιούζ και Χόλλαντ

[11] Αναστάσιος Παπασταύρου: Αλή Πασάς; Προφορικές παραδόσεις;Σπύρος Αραβαντινός: Αλή πασάς; Παν. Αραβαντινός: Χρονογραφία Ηπείρου

[12] Sir Charles Robert: Συλλογές Hugues Pouqueville, Λονδίδο 1840

[13] Παναγιώτης Αραβαντινός: Χρονογραφία Ηπείρου Τ2

[14] Αρχείο Καραπάνου, Μ/Φ Σύλλογος Σκουφάς

[15] Αρχείο Καραπάνου ση, Ιμάμ Τσαούς πέτρινο σχολείο

[16] Ηπειρωτικός Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος Κων/πολης, 1873

[17] Σεραφείμ Ξενόπουλος: Ιστορικό Δοκίμιο

[18] Φώτης Βράκας: Φιλιππιάδα – ο χώρος, ο οικισμός, ο καζάς (με τις σχετικές αναφορές)

[19] Ζωσιμαία Ακαδημία: Villayet de Janina – Tableau Statiques de Ecoles

[20] Προφορικές Διηγήσεις Δασκάλου Αθανασίου Στράτου; Γενική Διοίκηση Ηπείρου 1913

[21] Μιχαήλ Δ. Μαγείρας: «Η Εκπαιδευτική Ηγεσία στην Ήπειρο από το 1870 έως το 1913 και η επίδρασή της στα πολιτικά δρώμενα της περιοχής» ; Ηπειρωτικά Γράμματα, Φεβρουάριος 2004, Περίοδος Β’, Έτος Γ΄