Ζωοπανήγυρις Κατσικοπάζαρο - Οταν ο Αλή πασάς μετέφερε την ζωοπανήγυρη στο χάνι του Καρβασαρά

Ζωοπανήγυρις το 1931 στα Γρεβενά

Το Κατσικοπάζαρο βρίσκονταν στην είσοδο των Κουμζάδων . Εκεί για πολλά χρόνια διεξάγονταν μια ετήσια ζωοπανήγυρι , ανάλογα με το Μχούστ της Άρτας. Η ζωοπανήγυρις αυτή άρχζε κάθε μεγάλη Πέμπτη. Αν μας φαίνεται περίεργο η μεγάλη πέμπτη, είναι γιατί επι Οθωμανοκρατίας η Πέμπτη ήταν η μέρα της Αγοράς. Μάλιστα κοντά στς πλαγιές , όπου βρίσκεται το αρχαίο Ορράον είχε χτιστει και ένα χάνι. Γύρω απ αυτό είχαν μαζευτεί και παραπτήγματα που πωλούσαν κρασί. Στα 1818 ο Αλή πασάς αποφάσισε να το καταργήσει εκει και διέταξε η ζωοπανήγυρις να γίνεται κοντά στο Χάνι του Καρβασαρά στα Μουλιανά στο πλάτωμα του δρόμου. Το 1819 τους υποχρέωσε να εχουν και στεγασμένους χώρους. 

Το παζάρι αυτό συνέχισε μια χρονιά ακόμη στον χώρο αυτό δηλαδή ως το 1820. Ακολούθησε η αποστασία του Αλή και η επανάσταση της παλιγγενεσίας και μετα το 1829 άρχισε και πάλι  για δεκαετίες στην παλιά του θεση στο Κατσικοπάζαρο.

Ζωοπανήγυρις στο Μχούστ της Άρτας. Φωτογραφία Κώστας Μπαλάφας

Σημ: πρέπει να πω, πως την έναρξη του παζαριού την.μεγάλη πέμπτη, την αναφέρει μόνο ο Πουκεβίλ κσι ίσως κάνει λάθος. Την δεχόμαστε με επιφύλαξη, καθότι  δεν υπάρχει κάποια άλκη πληροφορία.

Πηγές: 

1. Παναγιωτόπουλος, αρχείο Αλή πασά, τ.Ε', Γενάδιος Βιβλιοθηκη, Γ.Α.Κ.

2. Johann Baptist Schels: Militärische Zeitung 1830, Versuch einer Topographie in Albanien

F.L.H. Pouqueville, Reise durch Griechenland

 Πέτρα Πρεβέζης – Ένα ξεχασμένο λιμάνι στον ποταμό Λούρο

Το λιμανάκι της Πέτρας στα 1920

Ερχόμενοι από Πρέβεζα-Λούρο μετά το χωριό Στεφάνι (Καντζά) και λίγο πριν την Νέα Κερασούντα στο δεξί χέρι μας βρίσκεται το χωριό Πέτρα. Η Πέτρα είναι Δ.Δ. του Δήμου Ζηρού του νομού Πρέβεζας. Παρότι βρίσκεται στην ανατολική πλευρά του ποταμού Λούρου ανήκει στον νομό Πρέβεζας. Το χωριό έχει συνδεθεί με την λεγόμενη “ληστεία της Πέτρας” το 1926, όπου οι ληστές Ρετζαίοι λήστεψαν την Χρηματαποστολή της Εθνικής Τράπεζας και σκότωσαν 10 άτομα. Όμως το χωριό έχει μαι άλλη ιστορία, που στους περισσότερους πλέον, τουλάχιστον , στην ευρύτερη περιοχή, είναι άγνωστη. Η Πέτρα ήταν για αιώνες ένα από τα λιμάνια του ποταμού Λούρου.

Γέφυρα Πέτρας 1950. Βλεπουμε και το Τελωνείο. Μουσείο Μπενάκη. Απο τη συλλογή του Νίκου Δ. Καράμπελα, ϊδρυμα Ακτία Νικόπολης

Πότε ακριβώς ιδρύθηκε ο οικισμός της Πέτρας μας είναι άγνωστο. Όμως απομεινάρια στο Κράβαρι και τον Αυλαίμωνα μας αφήνουν να καταλάβουμε πως η περιοχή κατοικούνταν από παλιά. Η παλιότερη ωστόσο αναφορά της Πέτρας είναι στο Οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο του 1530 και 1564. Και στα δύο αυτά κατάστιχα η Πέτρα ανήκει στον καζά της Άρτας και στο Δήμο Τοπόλιανης ή Τοπόλγιανης και ανήκει στα χάσια του "ενδόξου Αλή πασά", όπως τον ονομάζει το αρχείο. Πρόκειται μάλλον για τον Semiz Ali Paşa, ο οποίος ήταν μεγάλος Βεζύρης την εποχή του Σελουϊμάν του Νομοθέτη, περισσότερο γνωστό σε μας σαν Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής.   Για το τοπωνύμιο Πέτρα λέγεται πως υπήρχε μια μεγάλη Πέτρα κοντά στο χωριό και σε αυτό οφείλει το όνομα του ο οικισμός. Ο Μητροπολίτης Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλος στο γνωστό “Ιστορικό Δοκίμιο” κάνει λόγο για κάποιον λοφίσκο.  Μπορεί το σωστό να είναι και Πέτρας ή Πετράς, όπως το καταγράφουν οι Οθωμανοί και να είναι κυριώνυμο δηλαδή να έχει το όνομα κάποιου Φεουδάρχη και με την πάροδο του χρόνου να έγινε Πέτρα. Έχουμε πολλές τέτοιες περιπτώσεις. Δεν μπορούμε όμως να ισχυριστούμε τίποτα μετά βεβαιότητας. Πάντως σε άλλη γραφτή αναφορά στα αρχεία της Βενετίας στα 1696 το χωριό πληρώνει φόρο προστασίας στους Βενετούς για την Πειρατεία. Σε πολλούς χάρτες (Franz von Weiss, P.M.Lapie, Bocage-Pouqueville, Kipert, κτλ) εσφαλμένα θα το βρούμε και Πέτα.

Χειρόγραφος Χάρτης του Bocage-Pouqueville, όπου βλέπουμε την Πέτρα σαν Πέτα. Εθνική Βιβλιοθήκη Γαλλίας, Παρίσι

Ο πλωτός Λούρος

Το Τέλος της πολιτείας των Ρωγών τέλη του 17ου αιώνα, στο οποίο έφταναν πρώτα τα καΐκια δεν έφερε και το τέλος του εμπορίου στην περιοχή. Τα Καΐκια τώρα , στον 18ο αιώνα σταματούσαν λίγο πιο κάτω , κοντά στην Πέτρα. Έτσι εξυπηρετούσαν τα χωριά Πέτρα, Ρουμπά, Ιμαμ Τσαούς, Καντζά και τα χωριά της Λάκκας. Έτσι οι κάτοικοι γνώριζαν τον ερχομό των Καϊκιών και αντάλλασσαν προϊόντα. Φασόλια, κριθάρι, σιτάρι, λινάρι, τυριά κτλ με λάδι από την Λευκάδα και είδη που δεν έβρισκαν στα χωριά τους. Τα Καΐκια αυτά έρχονταν συνήθως από τα Εφτάνησα ή την Πρέβεζα. Γιαυτό το λόγο είχε συστηθεί και τελωνείο εδώ. 

Καΐκι στον ποταμό Λούρο. Φωτογραφία ιδρύματος Ακτία Νικόπολις

Η Πέτρα στα χρόνια του Αλή πασά Τεπελενλή και το τελωνείο

Στα χρόνια του Αλή Πασά Τεπενλή η Πέτρα ήταν τσιφλίκι του γιου του Μουχτάρ. Ο Αλή πασάς είχε μοιράσει όλα τα τσιφλίκαι του κάμπου στην οικογένεια του. Αυτή την περίοδο έχουμε και τις πρώτες ως τώρα γνωστές αναφορές για το τελεωνείο. Τα περισσότερα καΐκια που έφταναν εδώ ήταν από τα Εφτάνησα και δη Λευκάδα, που πρώτα άνηκαν στους Βενετούς, μετά στους Γάλλους, και κατόπιν στην πολιτεία των Ιονίων Νήσων υπό την Αιγίδα της Αγγλίας. Σύμφωνα με τους περιηγητές κοντά στο τελωνείο υπήρχε μια τεράστια Βελανιδιά, της οποίας η κουφάλα χωρούσε 4 τραπεζάκια και λειτουργούσε ως καφενείο. Το τελωνείο λειτούργησε ως το 1912.

Το τελωνείο στα 1913. Φωτογραφία του Ελβετού Frederick Boissoanas, από το άλμπουμ "Ηπειρος, το λίκνο του Ελληνισμού"

Τα Καΐκια Γατζάο

Ένα από τα βασικά πλεούμενα που ανέβαιναν τον Λούρο ήταν τα καΐκια τύπου Γατζάο. Το Γατζάο θεωρείται και το Καΐκι του Ιονίου. Το Γατζάο κατασκευάζονταν στα Επτάνησα και η μορφή του ήταν επηρεασμένη από τα Αιγαιοπελαγίτικα Τρεχαντήρια, μεγέθους ίδιου με το μέγεθος των Τρεχαντηριών και χρησιμοποιούνταν περισσότερο για εμπορικούς σκοπούς.Είχαν την δυνατότητα να πλέουν σε θάλασσα και ποτάμια

Καΐκια τύπου Γατζάο στο λιμανάκι της Πέτρας. Δεκαετία 50. Προσωπική συλλογή.

Σύνδεση με το κανάλι της Στρεβίνας

Επί Αλή πασά χαράχτηκε το λεγόμενο “Κανάλι της Στρεβίνας”. Το ένα μέρος ξεκινούσε απο την Στρεβίνα σημ. Καμπή Άρτας και το δεύτερο από την Βόσσα του Χανοπούλου. Έξω από το Ελευθεροχώρι ενώνονταν με τον Λούρο. Με λέμβους έφταναν προϊόντα και άνθρωποι ως το λιμανάκι της Πέτρας και κει επιβιβάζονταν ή μεταφέρονταν στα καΐκια. Αυτό το έκανε ο Αλή πασάς για να μεταφέρονται τα προϊόντα πιο γρήγορα προς τα έξω αλλά και ο ίδιος ακολουθούσε πολλές φορές τη γραμμή αυτή, προκειμένου να μεταβεί στη Πρέβεζα.

Η γέφυρα μια υπήρχε μια δεν υπήρχε. Αιωρούμενη την χαρακτήρισε ο William Martin Leak . Κάποια στιγμή δεν θα υπάρχει καθόλου και η επικοινωνία με το Ηλιοβούνι  γίνονταν προφανώς με σχεδία. Η γέφυρα Πέτρας σε πίνακα του Κώστα Μαλάμου

Το Μονοπώλειο του Αλατιού

Στο τελωνείου έγιναν αποθήκες για το αλάτι. Εδώ έφτανε από την Πρέβεζα το Αλάτι, στεγάζονταν εδώ και μεταφέρονταν στην ενδοχώρα.

Ανεφοδιασμός στο λιμανάκι της  Πέτρας το 1912. Σχέδιο της Θάλειας Φλωρά-Καραβία

Σχέδιο του Βιλαετιού Ιωαννίνων για δημιουργεία νέων λιμανιών στο Ιμάμ Τσαούς (Άγιο Σπυρίδωνα Άρτας) και Ελευθεροχώρι στα 1870

Πριν ακόμη χαραχτούν τα νέα σύνορα του 1881, στα 1870 Γεν. Διοικητής Βιλαετίου Ἰωαννίνων Ἀχμέτ Ρασίμ Πασσάς ήρθε σε συννενόηση με μετόχους να ιδρυθεί μια εταιρεία, όπου θα καθαρίζονταν ο ποταμός Λούρος και θα ήταν πλωτός για μικρά ατμόπλοια. Η δίγλωσση Νομαρχιακή εφημερίδα του Βιλαετιού “Ιωάννινα – Yaniya“ γράφει στο φύλλο 52, 25.05.1870 τα εξής: “Παρεχωρήθη ὑπό ἰδιαιτέρους ὅρους προνόμια διά τὴν διάπλευσιν τοῦ ποταμοῦ Λούρου δι’ ἀτμοπλοίων”.Με δυα άλλα λιμάνια, ένα στο Ιμάμ Τσαούς, που θα μάζευε τα προϊόντα της περιοχής και ένα στο Ελευθεροχώρι, όπου θα έφταναν προϊόντα απο παντού για μεταφορά, πιστεύονταν η καλύτερη και πιο σύντομη μεταφορά των αγαθών και η εμπορική έξοδος της Ηπείρου από την απομόνωση. Η Πέτρα θα παρέμεινε ως “Σκάλα” για την Λάκκα. Στο Ελευθεροχώρι θα μεταφέρονταν και το τελωνείο

Καΐκι στο λιμανάκι της Πέτρας,  Ελλη παπαδημητρίου , άλμπουμ "Ηπειρος - Μακεδονία"

Η Αντίδραση των Αγωγιατών

Στο λιμανάκι της Πέτρας δεν θα συναντούσε κανείς μόνο καίξήδες, τελώνηδες και χωριάτες αλλά και αγωγιάτες, που έπαιρναν από δω τα προϊόνταν και τα μετέφεραν στην ενδοχώρα. Έτσι λοιπόν όταν έγιναν γνωστά τα σχέδια του Βιλαετίου, οι πρώτοι που αντέδρασαν ήταν το συνάφι (Ισνάφι) των Αγωγιατών. Ο Χρήστος Κωστούλας επ αυτού έγραψε τα εξής: “ήταν πολλοί οι αγωγιάτες, ίσως και γύρω στους πέντε χιλιάδες, οι οποίοι δεν συμφωνούσαν στη δημιουργία και άλλων διαδρομών, μάλιστα αμαξιτών ή σιδηροδρομικών, ακόμη και η διάπλευσης του ποταμού Λούρου, έργα που περιόριζαν πολύ την εργασία του αγωγιάτη. Έτσι, όσα ευχάριστα ακουγόταν για αμαξιτούς δρόμους, σιδηροδρόμους, δρόμους «λεωφόρους», αλλά και πλόες ατμόπλοιων στον Λούρο ποταμό, δεν συνέφεραν το σινάφι, με αποτέλεσμα αυτά τα έργα που εξαγγέλθηκαν από τη Διοίκηση να καθυστερήσουν από διάφορες αιτίες. Είναι μια άποψη, η οποία συνέχισε για πολλά χρόνια, αλλά και διατηρήθηκε στην Ήπειρο σαν «πολιτική παράδοση» και μετά την απελευθέρωση.

Αγωγιάτης

Η μεγάλη κίνηση του 1912

Στον πόλεμο του 1897 σταμάτησε για λίγο η κυκλοφορία αλλά από το 1900 και μετά ομαλοποιήθηκαν τα πράγματα και τα καΐκια άρχισαν και πάλι να έρχονατι ως την Πέτρα. Το 1912 με την απελευθέρωση της Φιλιππιάδας και Πρέβεζας το λιμάνι θα γνωρίσει την μεγαλύτερη κίνηση που θα είχε ποτέ. Εδώ έφτανε ο ανεφοδιασμός του Ελληνικού Στρατού και μεταφέρονταν με βενζινοκίνητους λέμβους ως το Eλευθεροχώρι. 

Ανεφοδιασμός Ελληνικού Στρατού το 1912 στο λιμανάκι της Πέτρας. Φωτογραφία τou Zeitz για την φωτογραφική  εταιρεία του Ρωμαΐδη.

Βενζινοκίνητη και απλή λέμβος μεταφέρουν από το λιμανάκι της Πέτρας τον ανεφοδιασμό του Ελληνιού Στρατού στην Φιλιππιάδα-Ελευθεροχώρι το 1912, Ρωμαΐδης-Zeitz

Το Νοσοκομείο και η μεταφορά τραυματισμένων στην Πρέβεζα

Τον πλωτό Λούρου ο Ελληνικός Στρατός δεν τον χρησιμοποίησε  μόνο για υλικά αλλά και για τους τραυματίες. Δηλ. από Ελευθεροχώρι ξεκινούσε μικρό πλεούμενο με τραυματίες ως την Πέτρα. Στην Πέτρα μετέφεραν τον τραυματία σε καΐκι με τελικό προορισμό την Πρέβεζα. Στην Πρέβεζα κρινόταν αν θα τον κρατούσαν στο νοσοκομείο ή θα έπρεπε να μεταφερθεί στο πλωτό νοσοκομείο ΑΛΒΑΝΙΑ. Στο λιμανάκι της Πέτρας, όπου είχε εγκατασταθεί μονάδα στρατού, υπεύθυνος ήταν ο αντισυνταγματάρχης Κρίτσας.. 

Μεταφορά του τραμτισμένου λοχαγού Πανταζή μέσω του πλωτού Λούρου. Φωτογραφία αγνώστου.     

Το τμήμα του Ελληνικού Στρατού , που είχε παραμείνει στην Πέτρα

                

Η ληστεία της Πέτρας

Στις 13 Ιουνίου του 1926 κοντά στο λιμανάκι της Πέτρας, λίγα χιλιόμετρα έξω από την Πρέβεζα, διαπράττεσαι η πρώτη ληστεία χρηματαποστολής στην Ελλάδα. Οι ληστές είχαν κλείσει με τον κορμό ενός δέντρου το δρόμο, από όπου θα περνούσε το αυτοκίνητο της χρηματαποστολής της Εθνικής Τράπεζας. Το αυτοκίνητο μετέφερε 15.000.000 δραχμές από την Πρέβεζα στα Γιάννενα. Όταν το αυτοκίνητο πλησίασε οι ληστές άνοιξαν πυρ και από τις δύο πλευρές. Ο οδηγός προσπαθώντας να τους αποφύγει έχασε τον έλεγχο με αποτέλεσμα να ανατραπεί το όχημα. Συνολικά από τα πυρά των δραστών σκοτώθηκαν οκτώ άνθρωποι.

Η ληστεία της Πέτρας στην Εφημερίδα "Εμπρός" και κάτω σχέδιο της λησείας απο το βιβλίο του Νικ. Πάνου "Ρετζαίοι.."

Το τέλος

Στν περίοδο του Μεσοπολέμου το λιμάνια γέμιζε ακόμη καΐκια και κόσμο από την ευρύτερη περιοχή. Το 1941 μετά την συνθηκολόγηση Τσολάκογλου στο Βοτονίσι κατά την επιστροφή του Ελληνικού Στρατού από το Μέτωπο, περνούσε από δω αρκετός στρατός και σε μια περίπτωση έσπασε η γέφυρα και πνίγηκαν κάποιοι στρατιώτες. Στην δεκαετία του 50 με τους σεισμούς στα Εφτάνησα, στα καΐκια επιβιβάστηκε κόσμος να πάει στα νησιά για δουλειά. Μεταξύ αυτών ακι ο πατέρας μου Παναγιώτης Βράκας και ο θείος μου Ιωάννης Βράκας, που πήγαν Λευκάδα και πλήρωσαν τα ναύλα με φασόλια. Οι μεταφορές συνεχίζονταν ως αρχές του 1960, όταν έπαψε για πάντα η χρήση του λιμανιού.

Λιμανάκι Πέτρας. Τα καΐκια ξεφόρτωσαν. Μάλλον μεταπολεμική φωτογραφία αγνώστου

Πηγές κειμένου:

1. Οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο 1520/1530

2. Οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο 1564

3. Σεραφείμ Ξενόπουλος: Ιστορικό Δοκίμιο περί Άρτης και Πρεβέζης

4. Παναγιώτης Αραβαντινός: Χρονογραφία Ηπείρου

5. Σπύρος Αραβαντινός: Τα τσιφλίκια του Αλή Πασά

6. Φώτης Βράκας: Φιλιππιάδα - Ο χώρος, ο οικισμός, ο καζάς

7. Φώτης Βράκας: Ιστορική αναφορά στο Κάστρο Ρωγών

8. Νικόλαος Σχινάς: Οδοιπορικά Ηπείρου

9. Αρεία Βαλκανικών πολέμων

10. Μουσείο Μπενάκη

11. William Martin Leak: Travels in Northern Grecce

12. Νίκος Καράμπελας: O άγγλος λοχαγός Λήκ στο νομό Πρέβεζας

13. Νίκος Καράμπελας: Ο Άγγλος θεολόγος Τόμας Σμάρτ χιούζ στην Πρέβεζα και περιοχή

14. Νικόλαος Πάνος: Ρετζαίοι...

15. Πουκεβίλ: Ταξίδι στην Ελλάδα

16. Χάρτες Franz von Weiss, P.M.Lapie, Bocage-Pouqueville, Kipert

 

Φανερωμένη Άρτας

Το υψηλότερο χωριό του νομού Άρτας σε 1062 μέτρα. Σήμερα με την γιορτή της εκκλησίας και το ετήσιο πανηγύρι του χωριού. Για το χωριό, πότε ιδρύθηκε δεν έχουμε ακριβές στοιχεία. Απο διηγήσεις και παρακολουθώντας τις κινήσεις κάποιων οικογενειών πρέπει να εγκαταστάθηκαν εδώ γύρω στον 17ο με 18ο αιώνα. Στις πηγές πάντως δεν αναφέρεται. Ισως να ήταν βοσκοτόπι των κατοίκων του Νανώγι ή Ανώγι καθότι αυτοί είχαν και την καλύτερη πρόσβαση. 

Σε καμία οθωμανική στατιστική δεν μπορεί να βρεθεί το χωριό. Όπως και άλλες πηγές, όπως το Ιστορικό Δοκίμιο του Σεραφείμ Ξενόπουλου αλλά και ο Αραβαντινός στην Χρονογραφία Ηπείρου δεν το συμπεριλαμβάνουν. Το μόνο που είναι γνωστό, είναι η ανέγερση του ναού και η αγιογραφία του ναού στον 18ο αιώνα. Η πρώτη γραπτή αναφορά γίνεται στα 1912 από τον αξιωματικό Ανδρεάκο που δίνει στη Φανερωμένη μια μάχη με τους Τούρκους. Στα 1913 εμφανίζεται για πρώτη φορά σαν χωριό στην στατιστική που διεξήγαγε το Ελληνικό Κράτος σχετικά με τις χώρες που απελευθέρωσε και ανήκει στην υποδιοίκηση Φιλιππιάδας. Τότε φαίνεται να είχε 383 κατοίκους εκ των οποίων οι 205 ήταν άνδρες και 178 γυναίκες. Λίγο αργότερα θα το βρούμε σε ΦΕΚ συνένωσης κοινοτήτων με το Ανώγι και να ανήκει ως τα μέσα της δεκαετίας του 70 στον νομό Πρέβεζας.

H Εκκλησία της Αγίας Τριάδας

H πρώτη Ελληνική πληθυσμιακή απογραφή, 1913

Κουμζιάδες (Αμμότοπος Άρτας ) 1914 - Όταν οι αγρότες ξεσηκώθηκαν εναντίον του Μπέη

Ιστορικός χάρτης του 1897 που αναφέρεται στη Μάχη του Καρβασαρα (Γοργομύλου). Στον κόκκινο κύκλο, εκει που εξελείχθηκαν τα γεγονότα

Βλέποντας κανείς την ημερομηνία  θα νόμιζε πως οι Μουσουλμάνοι  μπέηδηες είχαν πάψει να υπάρχουν. Δυστυχώς όμως η αλήθεια είναι άλλη. Μέχρι την ανταλλαγή θα είναι αισθητή η παρουσία τους. Με βάση την συμφωνία της Αθήνας το 1913 οι περιουσίες τους έπρεπε να γίνουν σεβαστές από το Ελληνικό κράτος. Μάλιστα αυτοί που δήλωσαν Αλβανοί και δεν θέλησαν να ανταλλαχθούν είχαν δικαιώματα ως πολύ αργά, όπως η οικογένεια του Ταχσίν πασά (ο πασάς που παρέδωσε την Θεσσαλονίκη) στον Αμμότοπο (Κουμζάδες). Οι Κουμζαδιώτες κατοικούσαν και σε δεύτερο οικισμό στα Αμπέλια κοντά στο Χανόπουλο. Οπως βλέπουμε και στον χάρτη η περιοχή όλη του Χανοπούλου ήταν ιδιοκτησία του Σαδήκ μπέη. Την περιοχή κοντά στον βάλτο την νοίκιαζαν Κουμζιαδιώτες.  Όμως και τα τσιφλίκια είχαν και αυτά κανόνες και για τον τσιφλικά και για τους επίμορτους αγρότες.  Διορισμός ενός αγροφύλακα θα έπρεπε να ήταν από τους ίδιους τους αγρότες. Ο Σαδήκ μπέη υπολογίζοντας στην δύναμη του χρήματος και της εξαγοράς αποφάσισε να τοποθετήσει αγροφύλακα έναν γνωστό του από την Αμφιλοχία. Αυτό εξόργισε τους αγρότες και ξεσηκώθηκαν. Αρχικά προσπάθησαν με το καλό αλλά ο Σαδήκ είχε αποφασίσει.  Έτσι ήρθαν σε σύγκρουση. Βέβαια όπως φάνηκε μετά αυτό ήταν μόνο η αφορμή. Ήδη υπήρχε διαμάχη για την εκμίσθωση των αγρών, που με βάση απόφασης του πλημμελειοδικείου της Αρτας, οι αγρότες την δικαιούνταν και χωρίς αύξηση, κάτι που ήθελε να κάνει ο Σαδήκ. Αφού ανακατεύτηκαν πολλές υπηρεσίας και άκρη δεν έβγαινε η αντιπαλότητα δυνάμωνε. Τον Αύγουστο του 1914 οι Κουμζαδιώτες μπήκαν με κοσιές και εργαλεία και κατέστρεψαν την καλλιέργεια των κτημάτων του Σαδήκ μπέη.  Ο Σαδήκ κατέφυγε στις αρχές, οι οποίες  τον διακιώσανε. Ο Α. Παπούλας, στρατ. και πολ. διοικητής, ενημέρωσε την αστυνομία της Φιλιππιάδας και τον εισαγγελέα πλημ/κών Άρτας για τα παράπονα του Σαδίκ, ότι οι χωρικοί κατέστρεφαν τους αγρούς του στο Χανόπουλο· παρήγγειλε δε να ληφθούν σύντονα μέτρα για να προστατευθεί η αλλότρια περιουσία, να περισταλούν οι υπερβασίες και να ενεργηθούν τα νομίμως δέοντα. Τελικά οι αγρότες πρέπει να πλήρωσαν κάποια μικροποασά και το θέμα έκλεισε με τον Σαδήκ να συνεχίζει διαμαρρτυρίες. Ο τελευταίος απόγονος του στην περιοχή δολοφονήθηκε το 1945 ενώ κάποιος δεύτερος , αδερφός του θύματος έφυγε για Κων/πολη και απόγονοι αυτών εμφανίστηκαν την δεκαετία του 90 με κάποιες αξιώσεις  στο Χανόπουλο αλλά δεν υπήρχε πιθανότητα πλέον. Οι αγρότες των Κουμζιάδων συνέχισαν τον αγώνα τους  και εναντίον της οικογένειας Ταχσίν με τελευταίο δικαιούχο τον γνωστό ζωγράφο των πολέμων τον Κενάν Μεσαρέ του οποίου και αυτού τελευταίος απόγονος Ινές Μεσαρε απεβίωσε προσφάτως στην Αθήνα.

Το Κείμενο βασίζεται στα στοιχεία της Αγροτικής Διοίκησης και έρευνας του αγαπητού Κώστα Βακατσά

 Στεφάνη Πρέβεζας – Ένα τοπωνύμιο με πολλά ονόματα: Αυλαίμωνας - Γκαντσάς- Μπότσικα – Χασάν Μαλί – Καντζάς

21 χιλιόμετρα από την Άρτα και 29 χιλιόμετρα από την Πρέβεζα στο πέρασμα για την Λάκκα Λελόβου βρίσκεται ο Οικισμός της Στεφάνης. Σαν οικισμός σήμερα, είναι απλά ένας οικισμός όπως πολλοί άλλοι οικισμοί. Και όμως μπορεί σήμερα να είναι άσημος έχει την δική του ιστορία.  Είναι ένας απο τους λίγους οικισμούς του Ελλαδικού χώρου  που φαίνεται να κατοικείται απο την προιστορική περίοδο. Έχει βρεθεί άλλωστε εδώ και ο λεγόμενος Θησαυρός του Καντζά. Στην περίοδο του Β΄αποικισμού φαίνεται η θάλασσα να έφτανε ως εδώ και ίσως σε αυτό να οφείλεται και το τοπωνύμιο Αυλαίμωνας εκ του Ευλίμωνα, όπως έχει ετυμολογηθεί από κάποιους. Κατά τους μέσους βυζαντινούς χρόνους ακολουθώντας τον Μητροπολίτη  Άρτας Σεραφείμ αλλά και τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 1520 να υπάρχει οικισμός Μπότσικα. Μπότσικα ή Μπόσκα όπως με πληροφόρησε ο καλός γνώστης της περιοχής και Κρανιώτης στην Καταγωγή Χρήστος Μαλέσκος κοντά στην Τύρια. Στην είσοδο του Χωριού υπήρχε παλιότερα στον Βαλαωρίτη πύργος Ελληνιστικής περιόδου, ο οποίος φαίνεται να ήταν ενεργός ως και στην Τουρκοκρατία. Το εκκλησάκι της Αγίας Βαρβάρας  (δίπλα απο την ταβέρνα του Μπαρμπα Νάκου) φαίνεται να είναι χτισμένο σε άλλον Ναό του 10ου μ.Χ. αιώνα, που θα μπορούσαμε να πούμε, πως κοντά του θα ήταν και κάποιος οικισμός.  Στον Βαλαωρίτη υπάρχουν οικισμοί εγκαταλελειμμένοι, που δεν γνωρίζουμε πότε και για αφέθηκαν. Στα 1670 όταν θα περάσει ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπί θα αναφέρει τον οικισμό με δύο ονόματα. Κανάρα και Χασάν Μαλί. Την ίδια περίοδο όμως ο οικισμός στα βενετικά αρχεία φαίνεται και σαν Γκαντζάς ή Καντζάς.  Αρχικά θεώρησα πως είναι η ίδια λέξη όπως η Κάντζα στην Αττική. Και μάλιστα τουρκική.  Μάλλον έκανα λάθος. Μελετώντας την ιστορία του Δεσποτάτου της Ηπείρου τον 14ο αιώνα εμφανίζεται στην περιοχή κάποιος Δημήτριος Γαντσάς ή Γκαντσάς . Όταν ο Δεσπότης Άρτας ήρθε σε πρώτη σύγκρουση με τον Αυτοκράτορα Ανδρόνικο ,ο Ανδρόνικος έστειλε τον Δημήτριο  Γαντσά/Γκαντσά και κατέλαβε την Άρτα. Αφου τα πράγματα ηρμέησαν ο Γαντσάς φαίνεται να παρέμεινε στην περιοχή της Άρτας γιατί λίγα χρόνια αργότερα τον βρίσκουμε μέλος της Πρεσβείας που στέλνει ο Ορσίνι στον Βασιλιά της Νάπολης. Θέλω να πιστεύω, πως ο Γαντσάς , όπως συνηθίζονταν τότε να είχε πάρει την περιοχή του σαν φέουδο για τα έξοδα του και έτσι παρέμεινε το όνομα. Φαίνεται να είχε περισσότερα χωριά αλλά τελικά μόνο ένα κράτησε το όνομα με παραφθορά. Θα τον βρούμε σαν Καντζά /Καντσά ή Γκαντζάς. Τον βρίσκουμε στα χωριά που πληρώνουν φόρο προστασίας στους Βενετούς και στους νεώτερους χρόνους στον βίο και πολιτεία του Αλή πασά, στα γεγονότα με τους Σουλιώτες, στη μάχη του στενού του Καντζά όπου οι Σουλιώτες αιχαμαλωτίζουν τον  Ταχίρ Παπούλια, στην επανάσταση του 1854 και φυσικά στο πόλεμο του 1897 που θα τον καταστρέψουν οι Οθωμανοί μετά την μάχη.

 Ρουμπάς – Ουρμπάς – Ριμπάς : Ένα άγνωστο τοπωνύμιο και η ιστορία του

Μέρος του χάρτη του William Finden στα 1790, όπου χαρτογραφεί τον Ριμπά/Ρουμπά

Ο Ουρμπάς ή Ρουμπάς ή Ριμπάς ή Ρμπάς είναι ένα από τα πολλά άγνωστα τοπωνύμια του τόπου μας.  Ο Ουρμπάς Ρουμπάς βίσκεται γεωγραφικά μεταξύ Πέτρας Πρέβεζας  και Αγίου Σπυρίδωνα Άρτας στην ανατολική όχθη του ποταμού Λούρου και σχεδόν απέναντι του κάστρου των Ρωγών. Σε παλιότερους καιρούς  η λωρίδα αυτή γης ήταν ένας μικρός οικισμός, που δεν ξεπέρασε ποτέ τους 30 κατοίκους.  Στο τέλος πριν εγκαταλειφθεί εντελώς είχε 2 οικογένειες, υποθέτω γύρω στους 10 κατοίκους.  Στις φιλολογικές πηγές το συναντάμε για πρώτη φορά στον κατάλογο  φόρο προστασίας  προς τους Βενετούς ,στα βενετικά αρχεία του1690, όπου πληρώνουν οι κάτοικοι 3 ριάλια.  Δυο χάρτες της Βενετικής κατασκοπίας, ένας άγνωστος και  ένας του Girolamo De Langes στα μέσα του 18ου αιώνα τον έχουν χαρτογραφημένο.  Στους περιηγητές ο πρώτος που κάνει αναφορά είναι ο Άγγλος Αξιωματικός William Martin Leak στα 1810 και τον ονομάζει Riba, όπως και ο William Finden στον χάρτη του στα 1790. Ο William Martin Leak  μας λέει, πως αφού πέρασαν την γέφυρα της Πέτρας ένα λασπώδες μονοπάτι  τους οδήγησε στο μικρό χωριό Ρουμπά , όπου καλλιεργούν καλαμπόκι και βρίσκεται απέναντι από τα ερείπια των Ρωγών. Γνωρίζουμε πως και ο Ρουμπάς στην Αληπασαλίτικη εποχή γίνεται τσιφλίκι της οικογένειας του Αλή. Ο Μητροπολίτης  Άρτας Σεραφείμ στο ιστορικό Δοκίμιο αναφέρει τον Ρουμπά.  Μάλιστα Μεταξύ Ρουμπά και Αγίου Σπυρίδωνα υπήρξε και άλλο χωριό το Κοτσιλοχώρι/Κοζυλοχώρι, όπου βρίσκονταν και η μονότοξη γέφυρα που πέρασε ο Κατακουζηνός, όταν πολιορκούσε τους Ρωγούς και αργότερα στα 1670 την περιγράφει με λεπτομέρεια ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπί. Την γέφυρα αυτή σύμφωνα με τον Σεραφείμ στο ιστορικό Δοκίμιο την ανατίναξε ο Δερβετζής Αχμέτ Κούρτ πασάς κάπου στα 1770 για να εμποδίζει του ληστές να περνάνε τον Λούρο.  Η τελευταία φιλολογική πηγή που αναφέρεται στον Ρουμπά ειναι σύγχρονη και είναι το μιθυστόρημα του συμπατριώτη Γιάννη Καλπούζου, όπου  οι πρωταγωνιστές φεύγοντας απο το Ιμάμ Τσαούς για την Πέτρα σταματούν στου Ουρμπάς.

Ιβάρι/Διβάρι (γ-ι-βάρ) στον ποταμό Λούρο. Απο την μελέτη της Χριστίνας Παπακώστα Μεταξύ δύο κόσμων: Τα ιχθυοτροφεία του Αμβρακικού κόλπου τον 18ο αιώνα.Πρεβεζάνικα Χρονικά, (47-48), 2011. Αν δεν κάνω λάθος η φωτογραφία είναι του ιδρύματος Actia Nicopolis

Περι του ονόματος

Η ετυμολογία ενδέχεται να είναι σλαβικής προέλευσης. Το ριμπά ενδεχομένως απο το Riba=ψάρι/ψάρια και όντως εκεί παλιότερα υπήρχαν διβάρια ή στήναν οι ντόπιοι βαλκούς, μπορει να είναι και απο τον ποταμού Λούρο, που στις πηγές τον βρίσκουμε σαν Ρουάτι ή Ρωάτι ή Ρουμπάτι. Επίσης Ruba στα σλαβικά είναι η άκρη μια λωρίδας. Πράγμα που ταιριάζει πάλι με τον τόπο. Τοπωνύμια τύπου Ριμπά ή Ρίμπα βρίσκουμε σε παραλλαγή και άλλα στον Ελλαδικό χώρο αλλά Riba, Ruba κτλ βρίσκουμε κάποια στη Σερβία, Μαυροβούνιο και Κροατία. Υποθέτω αρχικά την σλαβική εκδοχή μιας και το επόμενο τοπωνύμιο, προς τον Καντζά είναι το Κράβαρι (γελαδότοπος) , όπου εκτρέφονταν Νεροβούβαλοι.  Παλιότερα είχα κάνει με επιφύλαξη  βέβαια και την υπόθεση, μήπως έχει να κάνει με την γέφυρα και να είναι αλβανοτουρκικής προέλευσης. Ούρε στα αλβανικά η γέφυρα και μπας στα τουρκικά το κεφάλι ή ο  εφαλάς. Δηλαδή Προγεφύρωμα ή η γέφυρα των Κεφαλάδων-Αξιωματούχων.  Και απο  ο Ούρε-Μπας=>Ουρμπάς.  Προσωπικά, γιατι ως τις μέρας των πατεράδων μας  Πετριώτες και απο Αγιο Σπυρίδωνα έστειναν πάντα δίχτυα και βαλκούς, υποθέτω πως  χει να κάνει με τα ψάρια.

Το Τελος

Μετά το τελος του Αλή πασά τα τσιφλίκια του άλλα πουλήθηκαν, άλλα έγιναν μουατζέλια και άλλα ιμλάκια καρτικά δηλαδή. Με την ίδρυση του καζά του Νεου Λούρου – Φιλιππιάδα φαίνεται τα κτήματα του Ρουμπά ως την ανταλλαγή να είχαν περισσότερους ιδιοκτήτες. Τότε ενσωματώθηκε στο χωριό Πέτρα. Τελευταίοι ιδιοκτήτες  των κτημάτων του Ρουμπά ήταν ο Νίκος Τσόγκας και ο Νίκος Χαράλαμπου Τσόγκα (αυτοί έφυγαν στον Αγιο Σπυρίδωνα), Κάποιος γιατρός Κωλέτσης απο Φιλιππιάδα, η Λαμπριννή Σιώζου, η Εκκλησία της Αγιας Κυριακής Πέτρας, οι Μουσουλμάνοι:  Η Νουριγιέ, θυγατέρα του Αλή, και τα αδέλφια της Γιαγιά και Εντίπ κατείχαν στη Ρουμπά 2.265 στρ. Επίσης η Αλιγιέ, θυγατέρα του Οσμάν αγά, και οι γιοί της Μεχμέτ, Μπεμπρή, Σερβέρ, Μουχαρέμ και η θυγατέρα της Βεχιμπέ κατείχαν ποσοστό 1/4 από δύο αγρούς 732 στρ. και από πέντε αγρούς 276 στρ.  ιδιοκτησία του Αναστ. Κωλέτση αριθμούσε 2.327,5 στρ., από τα οποία 910,5 στρ. είχε καταλάβει το ελλην. Δημόσιο.Στη Ρουμπά το μερίδιο του Γιαγιά Αλή Κοκκαλιάρη είχε έκταση 1.034,5 στρ., από τα οποία 434,5 στρ. ήταν καλλιεργούμενα και 600 στρ. ήταν δάσος. Στο ίδιο χωριό το μερίδιο του Μεμπρή Βέη που είχε καταλάβει το δημόσιο αριθμούσε 786 στρ., από τα οποία 306 στρ. ήταν καλλιεργήσιμα, 100 στρ. αποτελούσαν βοσκή και τα υπόλοιπα 380 στρ. Κάλυπτε δάσος . Υπήρχε και το διβάρι  αλλά δεν βρήκα σε ποιον άνηκε.

Παλιότερα λόγω της πλούσιας πανίδας σε άγρια, ΄΄ηταν και τόπος κηνυγών. Πολλοί πιτσιρικάδες πήγαιναν για αυγά λούφας (φαλαρίδας). Σήμερα θα μπορούσε να είναι και ένας όμορφος τόπος για περίπατο. 

Ο πλημμυρισμένος ποταμός Λούρος στη δεκαετία του 50. Φωτογαρφάι απο ανάρτηση του Βασίλη Χολέβα, τον Δεκέμβρη του 2022

ΑΠΟ  ΙΜΑΜ  ΤΣΑΟΥΣ  ΣΕ ΑΓΙΟ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ ΑΡΤΑΣ - Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΙΑΣ ΜΕΤΟΝΟΜΑΣΙΑΣ

Το ΦΕΚ 88-Β/16.11.1926, στο οποίο ναφέρεται η μετονομασία από Ιμάμ Τσαούση σε Άγιο Σπυρίδωνα και η ίδρυση της κοινότητας Αγίου Σπυρίδωνα

Το χωριό - οικισμός  Άγιος Σπυρίδωνας Άρτας "γιόρτασε" το 2013 τα 100 χρόνια ένταξης στο Ελληνικό κράτος (απελευθέρωση μεν 06.10. 1912 αλλα η ένταξη έγινε αργότερα).

06.10.1912 Έφιππα τάγματα χωροφυλακής του συνταγματάρχη Αλέξανδρου Κοντούλη (δεξιά) ανακηνώνουν στα χωριά του Κάμπου την απελευθέρωση

Απόφαση του Βασιλιά Κωννσταντίνου Α'   στς 07. 03.1913 για την ενσωμάτωση των απελευθερωμένων χωρών στο Ελληνικό Κράτος και την διεξαγωγή πληθυσμιακής απογραφής 

Το 1913 αναγνωριστήκε σαν συνοικισμός Ιμάμ Τσαούς στην υποδιοίκηση Φιλιππιάδας.

 Το 1919 με ΦΕΚ 181-Α/14.08.1919 αναγνωρίστηκε σαν Ελληνική κοινότητα με το όνομα Ιμάμ Τσαούς. 

«Λεξικόν των Δήμων, Κοινοτήτων και Συνοικισμών της Ελλάδος επί τη βάση της απογραφής του πληθυσμού του έτους 1920»

Στην δεκαετία του 1920 μπαίνει το θέμα των δήθεν "κακόηχων" τοπωνυμίων που θα πρέπει να μετανομαστούν. Μεταξύ αυτών και το χωριό-οικισμός Ιμάμ Τσαούς (σημ. Άγιος Σπυρίδωνας Άρτας). Τα έτη 1926 και 1927 θα είναι αυτά που θα εχουν τις πολλές μετονομασίες. 

Το Ιμάμ Τσαούς όμως στα ΦΕΚ δεν θα το συναντήσουμε μαζί με τα άλλα χωριά αλλά μόνο του. Στην επιτροπή μετονομασίας είχε ξεσπάσει μια διαμάχη. Ο αείμνηστος Ιστοριοδίφης και γυμνασιάρχης Τσούτσινος πρότεινε ως μετονομασία το όνομα ΡΩΓΟΙ καθότι, όπως ο ίδιος έλεγε , ήταν πάντα αναπόσπαστο κομμάτι των Ρωγών άρα και κομμάτι της ιστορίας της Άρτας. Μάλιστα ο Τσούτσινος παρά την έλευση και εγκατάσταση των Προσφύγων στη Νέα Κερσούντα, όπου βρίσκεται το Κάστρο των Ρωγών σήμερα, πρότεινε το κάστρο να περάσει στον Νομό Άρτας, εφόσον πέρασε η Πέτρα στο Νομο Πρέβεζας. Τελικά διάφοροι λόγοι δεν το επέτρεπαν και ο Τσούτσινος παρότι έφερνε επειχηρήματα δεν είχε υποστηρικτές. Είχε προταθεί και κάποιο άλλο όνομα αλλά στο τέλος επικράτησε το όνομα ΑΓΙΟΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑΣ. Εφόσον ψηφίστηκε στο κοινοτικό Συμβούλιο του "Ιμάμ Τσαούση" ,πέρασε στη βουλή των Ελλήνων και έτσι με το ΦΕΚ 88-Β/16.11.1926 αναγνωρίστηκε σε κοινότητα Αγίου Σπυρίδωνα. Δηλαδή το 2026 το Δ.Δ. Αγίου Σπυρίδωνα θα γιορτάσει τα 100 χρόνια υπάρξης ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΑΓΙΟΥ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ. Το 1928 (16.05.1928) ο οικισμός αποσπάστηκε οριστικά από την Υποδοίκηση Φιλιππιάδας και εισήρθε στην Επαρχία Άρτας και Τζουμέρκων. 

Αντίγραφο απο την απογραφή της ΕΛΣΤΑΤ

H πρώτη και η δεύτερη σφραγίδα της Κοινότητας Αγίου Σπυρίδωνα

Σημειώσεις:

Απο το 1912 ως το 1925 Ο οικισμός Ιμάμ Τσαούς θα υπάγεται στην διοίκηση χωροφυλακής Φιλιππιάδας. Από το 1925 ως το 1928 θα υπάγεται στο σταθμό Χωροφυλακής Αράχθου στη Γέφυρα Άρτας και με ΦΕΚ 176Α/1928 θα υπάγεται στον νεοιδρυθέντα σταθμό Χωροφυλακής Ανέζας. Δεν γνωρίζω αν είναι σύμπτωση ή μια διοικητική αντγραφή, τα συγκεκριμένα χωριά αποτελούσαν στα 1894 τον Οθωμανικό Δήμο Σαλαώρας (Nihaye Salhora kazasi Loru) του νομού Φιλιππιάδας (Νέος Λούρος) με έδρα το φρούριο της Σαλαώρας το οποίο ανατινάχτηκε στα 1912 από τον Ελληνικό Στρατό.

Ως το 1966 μέρος της Κοινότητας Αγίου Σπυρίδωνα θα είναι και ο όμορος οικισμός της Στρογγυλής, ο οποίος με ΦΕΚ 8Á-15/1/1966 θα αποτελέσει ξεχωριστή κοινότητα.

 Να ευχριστήσω θερμά την φίλη Ελισάβετ Σακκά για την βοήθεια της στην ανεύρεση του ΦΕΚ, που έψαχνα αρκετό καιρό. 

O Νόμος περι μετονομασιών ΦΕΚ 21.09.1926 τεύχος πρώτον, αριθμός 332

 ΤΟΠΩΝΥΜΙΟ  ΙΜΑΜ ΤΣΑΟΥΣ (ΑΓΙΟΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑΣ ΑΡΤΑΣ) – ΤΟΥΡΚΙΚΟ Ή  ΙΤΑΛΙΚΟ;

Προσπάθεια μια νέας ετυμολόγησης του τοπωνυμίου

Βασικά στα τοπωνύμια ισχύει ο κανόνας ο τόπος δίνει το όνομα. Δηλαδή, ένα βουνό, μια πηγή, μια βρύση, ένας λόγγος, ένα λαγκάδι, ένα πέρασμα για να αναφέρω μερικά μπορούν να δώσουν ένα όνομα σε έναν τόπο άσχετα τι προέλευσης μπορεί να είναι αυτό.  π.χ. Ισβορος, Τρια Δένδρα, Δερβένι, Μαυροβούνι, Κρύο Νερό, Αγία Κυριακή κτλ. Μια άλλη Κατηγορία τοπωνυμίων είναι τα κυριώνυμα. Δηλ φέρνουν το όνομα του ιδιοκτήτη τους -φεουδάρχη τους. Έτσι έχουμε για παράδειγμα στον νομό της Άρτας του 16ου αιώνα τοπωνύμια, τα οποία προέρχονται προαφανώς από την υστερομεσαιωνική περίοδο όπως: Μιχαλίτσι, Νικολίτσι, Κωστα Καζνές, Σούλη, Προγόνι, Κυρνικολός, Αρμυριώτης, Βέρδης, και πολλά άλλα.

Ο Άγιος Σπυρίδωνας Άρτας  είναι ευρύτερα γνωστός και σαν Μαμτσαούς που ως τώρα υποθέταμε πως προέρχεται εκ του Ιμάμ (μουσουλμάνος ιερέας) και του Τσα(β)ούς=αξιωματούχος, επιστάτης. Σήμερα στα νεοτουρκικά είναι στρατιωτικός βαθμός και σημαίνει λοχίας.  Έχει διαπιστωθεί και μέσα από τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα, πως στους παλιούς οικισμούς σπάνια άλλαζαν οι Οθωμανοί το όνομα. Νέοι οικισμοί, όντως παίρναν τουρκικά ονόματα.

Στη θέση που βρίσκεται σήμερα ο Άγιος Σπυρίδωνας δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς ήταν. Το μόνο που ξέρουμε ειναι πως υπήρχε ένας οικισμός μεταξύ της σημερινή θέσεως και του Ρουμπά (εναντι του κάστρου Ρωγών) ο οποίος έχει μεταφερθεί σαν Κοτσιλοχώρι που κατ εμέ είναι Κοζιλοχώρι=τόπος αιγοπροβάτων γιατί πιο κάτω στην Πέτρα υπάρχει τοπωνύμιο Κράβαρι=γελαδότοπος, όπου το 1913 ο Ελβετός φωτογράφος τον αποθανάτισε με τους νεροβούβαλους, κάτι που ανέφερε και ο Χάμωντ για τους Ρωγούς και στον Αγιο Σπυρίδωνα υπάρχει και η Γελαδόστρατα.  Παραπέρα δε γνωρίζουμε, πως υπήρχε και η εκκλησία του Αγίου Μάρκου.  Οι παλιοί λέγανε πως υπήρχε και δεύτερη εκκλησία αλλά κανείς δεν θυμήθηκε κάτι, μόνο διήγηση.

Τον οικισμό τον συναντάμε στα πρώιμα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 16ου αιώνα σαν Τσιαβουσάν. Υπάρχει το φορολογικό κατάστιχο, έχουμε ονόματα των κατοίκων κτλ. Αρχικά το ερμήνευσα (τόσο εγώ όσο και οι Τούρκοι ιστορικοί-Οθωμανολόγοι, που ασχολήθηκαν με το θέμα των τοπωνυμίων του λιβά των Ιωαννίνων και το Αρναούτ Σαντζάκ που υπάγονταν η Ήπειρος ) σαν των Τσαούσηδων δηλ των αξιωματούχων και θεώρησα πως ήταν τιμάριο κάποιων αξιωματούχων για να έχουν πρόσοδα. Έχουμε κάτι παρόμοιο την Γενίτσαρι στην Ανέζα , όπου ήταν τιμάριο Γενιτσάρων. Και με το χρόνο προφανώς προέκυψε και κάποιος Ιμάμης και έγινε διπλό τοπωνύμιο. Παραπέρα επειδή το χωριό το βρίσκουμε και σαν Μαχμούτ Τσαβούς ή Μεχμέτ Τσαβούς ‘η Μαμούν Τσαούς ακόμη και Μαμτσανή. Τα ονόματα αυτά έχουν μεταφερθεί απο ξένους περιηγητές, που δεν κατέχουν ούτε την Ελληνική, ούτε την Τουρκική αλλά ούτε και την Αρβανίτικη/Αλβανική ή και την Βλάχικη.

Διαβάζοντας το χρονικό των Τόκκων όμως συναντώ κάποιον Τζιαούση ή Τζιάσα συγγενή του Καρόλου Α΄Τόκκου. Στο χρονικό των Τόκκων ο Τζιάσας ή Τζιαούσης φαίνεται να είναι ανηψιός του Καρόλου Α’ (• Επιάσαν έναν άνιψιόν, Τζιάσαν τόν έλέγαν) από τον οίκο των Τόκκων της Νάπολης. ο Τζιάσας ή Τζιαούσης φαίνεται να ήταν στο οικείο περιβάλλον του Καρόλου Α΄ και ήταν και στους πολέμους που διεξήγαγε ο Κάρολος εναντίον των Αλβανών, οι οποίοι Αλβανοί τον έπιασαν αιχμάλωτο στη μάχη της Κρανέας και τον κακοποίησαν. Αφού ο Κάρολος Α΄ κατέλαβε Άρτα, Ρωγούς και Ρηνιάσα (σημ. Ριζά Πρέβεζας) διόρισε τον αδελφό τυ Τζιασούση Leonardo di Tocco (μην τον μπερδεύουμε με τον Λεονάρδο Β΄Τόκκο αδερφό του Καρόλου Α¨)  διοικητή της Ρηνιάσας ενώ ο Τζιαούσης αν και ήθελε να φύγει για την Ιταλία να διεκδικήσει την περιουσία του, παρέμεινε ακόμη στην Ήπειρο για 4 χρόνια , όπου ο Κάρολος τον αντάμειψε για τις σημαντικές υπηρεσίες που προσέφερε στην κατάληψη της Ηπείρου. Και επειδή οι ανταμοιβές τότε ήταν φέουδα, προκειμένου να έχουν πρόσοδα, δεν αποκλείεται να πήρε την περιοχή αυτή του Αγίου Σπυρίδωνα, που όπως λέει και ο Πουκεβίλ ήταν από τα πιο εύφορα τσιφλίκια. Έτσι λοιπόν ο οικισμός γίνεται του Τζιαούση.  Να πω, πως προφανώς Τζιαούση είναι ελληνική μορφή του Τζιάσα (Gyasi-Gyasa). Aυτά όλα στα 1416 ως 1420. Σύμφωνα με τα χειρόγραφα ο Τζιάσας ή Τζιαούσης έφυγε τελικά για την Νάπολη , όπου έλαβε και κτήματα από τον Κάρολο Β΄ αλλά ίσως η περιουσία του στην Άρτα παρέμεινε. Και όπως γίνεται συνήθως απο τους Οθωμανούς να μεταφράστηκε σαν της οικογένειας των Τζιαούσηδων το αντέγραψαν έτσι. Το Ιμάμ κολλά πολύ αργότερα, μάλλον κατά τον 17ο αιώνα, που ίσως ο οικισμός να έγινε ιδιοκτησία κάποιου Ιμάμη. Δίπλα έχουμε τους Ιμαρατιούς-Μαρατιούς που έγινε βακούφι του Ιμαρέτ Άρτας.

Πηγές κειμένου:

1. Giuseppe Schiro, Χρονικό των Τόκκων, 1975, Ρώμη

2.  ΚΩΣΤΑ Ν. Κ  ΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗ &  ΓΙΑΝΝΗ Κ. ΜΑΥΡΟΜΑΤΗ- Συμμετοχή Ηλίας Νέσσερης: Τα Ελληνικά Χειρόγραφα της Πόλεως των Ιωαννίνων

3. Οθωμανικά Φορολογικά κατάστιχα 1520&1530

4. Σεραφείμ Ξενόπουλος, Ιστορικό Δοκίμιο περί ¨Αρτης και Πρεβέζης

5.William Martin Leak, Travels in Northern Greece

6. Χαρτογραφία, Girolamo de Langes, Jaohn Aarowsmith, Bocage, Kiepert, von Mappenberg, Riri Reis

Εικόνα: Ο Κάμπος μεταξύ Αγίου Σπυρίδωνα και Ηλιοβουνίου . Πίνακας του Edward Lear στα 1849 με τίτλο "Ο Κάμπος της Άρτας", σχέδιο με μελάνι σέπιας, μπλε γκουάς και γραφίτη, σε λευκό χαρτί, 12,5 x 27,2 εκ. (Harvard University – Houghton Library)