ΑΓΝΩΣΤΕΣ  ΠΟΛΕΜΙΚΕΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ ΣΤΟ ΞΗΡΟΒΟΥΝΙ         ΤΟ 1847

To κάστρο στα Πέντε Πηγάδια. Φωτογραφία του Απόστολου Βερτόδουλου 

Η πρώτη φάση της περιόδου του Τανζιμάτ (αναδιοργάνωση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας 1839-1876) με το διάταγμα του Gülhane ( Gülhane Hatt-ı Şerif‎‎, "ιερό διάταγμα του ροδώνα" στις 02.11.1839) μας είναι περισσότερο γνωστή σαν περίοδος πολιτικών μεταρρυθμίσεων και λιγότερο από πεδία μαχών. Πολιτικά εννοείται πως υπήρχε ισονομία μεταξύ Χριστιανών και Μουσουλμάνων αλλά στην ουσία για τους Χριστιανούς δεν άλλαξαν πολλά. Καταργήθηκε μεν το χαράτσι με την παλιά έννοια αλλά επιβλήθηκε ο στρατιωτικός φόρος. Από τον νέο φόρο δεν απαλλάχθηκαν και οι Αλβανοί, που ως τότε υπηρετούσαν το Δοβλέτι σαν πλατσικολόγοι. Αυτό έφερε αναστάτωση.

Mέρος του διατάγματος του Gülhane ( Gülhane Hatt-ı Şerif‎‎, "ιερό διάταγμα του ροδώνα" στις 03.11.1839) στα γαλλικά. 

Αναδρομή στον καιρό μετά την επανάσταση της Παλιγγενεσίας

Όπως είναι γνωστό, η Ήπειρος έμεινε έξω από τα όρια του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Ο Ιωάννης Καποδίστριας είχε ζητήσει να συμπεριληφθεί και η Ήπειρος στο υπό σύσταση ελληνικό κράτος και είχε στείλει μάλιστα επιστολή στην επιτροπή των ξένων δυνάμεων που αποφάσιζε την μοίρα του νέου Ελληνικού Κράτους. Τα αποτελέσματα είναι γνωστά. Η Ήπειρος παρέμεινε υπο Οθωμανική κυριαρχία ως το 1912/1913 πλην της Άρτας και μιας μικρής περιοχής ανατολικά του Αράχθου που απελευθερώθηκε το 1881.

Τα πρώτα  σύνορα μεταξύ Ελλάδας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Ήπειρος και η Θεσσαλία παραμένουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Κωλέττης και Γιουλέκας

Μπορεί η Ήπειρος να έμεινε έξω από τα όρια του πρώτου ελληνικού κράτους , όμως οι κάτοικοί της δεν έμειναν απαθείς. Τον Αύγουστο του 1844 γίνεται πρωθυπουργός της Ελλάδας ο Ηπειρώτης (από το Συρράκο Ιωαννίνων) Ιωάννης Κωλέττης, πρώην γιατρός του Μουχτάρ πασά στην αυλή του Αλή πασά, ο οποίος θεωρείται κα «πατέρας» της “Μεγάλης Ιδέας”, της ανάκτησης δηλαδή των αλύτρωτων ελληνικών περιοχών. Ο Κωλέττης ήταν γνωστός στους Αλβανούς από τον καιρό του Αλή πασά και όταν αυτοί αποφάσισαν να επαναστατήσουν έστειλαν επιστολή στον Όθωνα στις 15 Αυγούστου 1847, με την οποία ζητούσαν την ένωσή τους με το ελληνικό κράτος. Στην Αθήνα έφτασε από Κων/πολη ο Γκιώνης Λέκκας γνωστός ευρύτερα σαν Γιουλέκας ή Γκιουλέκας. Κατόπιν συναντήσεως με τον Κωλέττη για κοινό συντονισμό εναντίον των Οθωμανών έφυγε για Αλβανία, όπου κήρυξε την επανάσταση. Οι Ηπειρώτες που δεν το έβαλαν κάτω, και οι απληστία των Οθωμανών μεγάλωνε παρ όλες τις υποσχέσεις είτε με την συνδρομή των Αθηνών , είτε όχι άρχισαν να σχηματίζουν ομάδες να συνεχίσουν τον αγώνα.

O καπετάν Ζενέλ Γιολέκας. Άγαλμα στην γενέτειρα του στο Κούτσι της Χειμάρας

Οι Αλβανοί επαναστατούν

Το κίνημα του Γκιόνη Λέκκα ξεκίνησε από το Κουρβελέσι. Το Κουρβελέσι μας είναι γνωστό, πως μέρος των κατοίκων του είχε εξισλαμιστεί κατά την περίοδο μιας νηστείας, που ήρθαν σε ρήξη με τον Μητροπολίτη Δελβίνου. Ο ίδιος ο Γιουλέκας λέγεται πως είχε χιριστιανική καταγωγή και ονομάζονταν Λογγίνος Αλεξίου και κατάγονταν απο το Κούτσι της Χειμάρας. Με 200 Λιάπηδες κινήθηκε προς το Δέλβινο, την πρωτεύουσα της επαρχίας. Στη διαδρομή άλλοι 100 πολεμιστές ενώθηκαν με τους άνδρες του Γκιόνη Λέκκα. Στον μουσελίμη(διοικητή) του Δέλβινου είπε ότι έρχεται εν ονόματι των κατοίκων του Κουρβελεσίου για να «ζητήσει από τη διοίκησιν την παύσιν των διαφόρων φορολογιών ένεκεν της μεγίστης ενδείας, η οποία εμάστιζεν ήδη την χώραν εκείνην». Ο Μουσελίμης του είπε πως δεν μπορούσε να ικανοποιήσει τα αιτήματα του, παραιτήθηκε και έφυγε για τα Ιωάννινα. Οι Αλβανοί κατέλαβαν το Δέλβινο, το Αργυρόκαστρο και το Πωγώνι. Μάλιστα ανακοίνωσαν πως θέλουν να ελευθερώσουν και την Ήπειρο και να καταργήσουν την Οθωμανική φορολογία.

Αραμτωμένοι Αλβανοί

Ξηροβούνι

Οι δράσεις των Αλβανών δεν έμειναν απαρατήρητες από τους Χριστιανούς Έλληνες, που και αυτοί κάθονταν σε αναμμένα κάρβουνα. Πόσοι ξεσηκώθηκαν μας είναι άγνωστο Σίγουρα ήταν Λακκιώτες και Ξηροβουνιώτες, γιατί μόνο αυτοί γνώριζαν τον τόπο. Κατάλαβαν πως το κλειδί είναι τα Γιάννινα. Και αν έρθει στρατός θα πρέπει να περάσει το φρούριο Μπέσκουγιού δηλαδή τα Πέντε Πηγάδια. Αυτοί θα έπρεπε να να σταματήσουν κάθε κίνηση του Οθωμανικού στρατού. Έτσι και έγινε. Σε ξαφνική επίθεση που κάνανε κατέλαβαν τα Πέντε Πηγάδια και τα Δερβένια της περιοχής. Οι Οθωμανοί αποσύρθηκαν στα Γιάννινα. Αυτούς τους κυνήγησαν οι επαναστάτες, οι οποίοι πλησίασαν την πόλη. Έφτασαν ως τα Πεστά ή το Αυγό.

 Πέντε Πηγάδια. Φωτογραφία από το αρχείο του Βασίλη Χολέβα

Ιωάννια (Γιάννινα ή Γιανιγιά)

Διοικητής της πόλης είναι ο Χαβούζ πασάς. Ο Χαβούζ αρχικά δεν πήρε στα σοβαρά την εξέγερση των Αλβανών αλλά ούτε και των Ελλήνων στο Ξηροβούνι, τους οποίου ονόμασε ληστές. ¨ομως όταν έφτασε η είδηση πως οι Αλβανοί ξεκινούν από το Δολιανά, τα οποία είχαν καταλάβει οι Αλβανοί, να χτυπήσουν τα Ιωάννινα, η κατάληψη του Πωγωνίου και από το νότο οι Έλληνες επαναστάτες τον ανάγκασαν να λάβει μέτρα αι να ζητήσει στρατιωτικές ενισχύσεις. Στο μεταξύ στα Γιάννινα, μαθαίνοντας την προέλαση των Αλβανών του Γιουλέκα και τους Έλληνες προ των Πυλών της πόλης υπήρξε γενική αναστάτωση και πολλοί ήθελαν να εγκαταλείψουν την πόλη. Με το ζόρι τους κράτησε στην πόλη ο Χαβούζ πασάς και με την εντολή εν ανάγκη να την υπερασπιστούν και διέταξε την αστυνομία να προσέχει τους Αλβανούς της πόλης. Επ αυτού ο Αραβαντινόs έγραψε: «Κίνδυνον ήδη άφευκτον λεηλασίας και παντελούς καταστροφής διέτρεχεν η πόλις των Ιωαννίνων, καθότι μόλις χίλιοι στρατιώται εστάθμευον εις τους στρατώνας της, ων οι πλείστοι Αλβανοί όντες περιωρίζοντο εις τον στρατώνα, επιτηρούμενοι εκ των συστρατιωτών ίνα μη λιποτακτήσωσιν. Εν τοις διαφόροις ξενοδοχείοις της πόλεως πλήθος ήδη αέργων (αργόσχολων, τεμπέληδων) Αλβανών διέμενε, και τούτων η διαγωγή και ο σκοπός εδεικνύετο, ότι προσεδόκων την ευκαιρίαν ίνα κακουργήσωσι».

Χαβούζ πασάς. Βαλής Ιωαννίνων το 1847

Ο Στρατός της Ρουμελίας

Οι Οθωμανοί αποβίβασαν στρατό στον Αυλώνα με τον οποίο ενώθηκαν και Χριστιανοί της Χειμάρας και χτύπησαν το Κούτσι , την Πατρίδα του Γκιουλέκα. Ο Οθωμανικός στρατός χτυπύσε από παντού τους Αλβανούς με αποτέλεσμα ο Γκιουλέκας να αποτραβηχτεί στα μέρη της Αλβανίας ενώ πάρα πολλοί συντρόφοι του τον εγκατέλειψαν. Οι Έλληνες τραβήχτηκαν προς το Ξηροβούνι, και Λάκκα.

Τύποι Οθωμανών στρατιωτών κείνης της εποχής

Πέντε Πηγάδια (Μπεσκουγιού)

Οι Οθωμανοί αφού ανακατέλαβαν τα Πέντε Πηγάδια θεώρησαν σωστό να μεταφέρουν τα σιτηρά της περιοχής στο Κάστρο στα Πέντε Πηγάδια, με σκοπό να ανεφοδιάσουν τόσο τον στρατό όσο και την πόλη των Ιωαννίνων. Στα Πέντε Πηγάδια έμεινε μια μικρή φρουρά. Γιατί το έκαναν αυτό δεν κατάλαβε κανείς. Ήταν τόσο σίγουροι, πως δεν θα τους χτυπήσουν πάλι; Πίστευαν πως τρόμαξαν τους λεγόμενους ληστές; Μας είναι άγνωστο ! Οι Έλληνες, οι ληστές, όπως γράφουν τα Οθωμανικά αρχεία, παρακολουθούσαν τις κινήσεις του Οθωμανικού στρατού και με την πρώτη ευκαιρία, επιτέθηκαν στο Κάστρο στα Πέντε Πηγάδια. Κάποιοι Οθωμανοί στρατιώτες κατέφυγαν στα Ιωάννινα, όπου μετέφεραν την κατάληψη του Κάστρου. Οι Έλληνες αν και βρήκαν άφθονες προμήθειες, ειδικά σε σιτηρά, δεν μπόρεσαν ή δεν είχαν την δυνατότητα λόγω χρόνου να τα εκμεταλλευτούν. Παραπέρα δεν έχουμε πληροφορίες.

 Πέντε Πηγάδια. χαρακτικό από τον χάρτη του Χαλίλ Ιμπραή στα 1896. Από το φωτογραφικό αρχείο του Ιδρύματος Ακτία Νικόπολις

Η Αντεπίθεση στην Πουλιάνα (τοποθεσία στον σημερινό Γοργόμυλο)

Μαθαίνοντας οι Οθωμανοί στα Ιωάννινα την κατάληψη του Κάστρου από τους “ληστές” ανασυντάχτηκαν και ξεκίνησαν να καταλάβουν το Κάστρο στα Πέντε Πηγάδια, όπως και τον ανεφοδιασμό. Αργά αντιλήφθηκαν προφανώς τον ερχομό των Οθωμανών οι Έλληνες και εγκατέλειψαν το κάστρο. Στην οπισθοχώρηση στη θέση Πουλιάνα , μάλλον περικυκλώθηκαν από τους Οθωμανούς και σύμφωνα με τα Οθωμανικά αρχεία άλλοι σκοτώθηκαν και άλλοι δραπέτευσαν στα όμορα όρη. Γυρίζοντας στην πόλη των Ιωαννίνων, ο Χαβούζ πασάς στέλνει μύνημα στο Δοβλέτι, πως οι “ληστές” του Ξηροβουνίου, διαλύθηκαν από τον στρατό.

πολεμική αναμέτρηση Οθωμανών και Ελλήνων

Επίλογος

Δεν γνωρίζουμε πολλά για τα γεγονότα του 1847 στο Ξηροβούνι. Όμως, η κατάληψη του κάστρου και του ανεφοδιασμού δείχνουν, πως οι Έλληνες δεν ήταν απλά κατσαπλιάδες, που θα άρπαζαν και θα έφυγαν αλλά είχαν όντως άλλο σκοπό. Σίγουρα οι Έλληνες εδώ δεν δείχνουν να έχουν ένα οργανωμένο κίνημα αλλά ίσως τους πρόλαβαν τα γεγονότα. Ευτύχημα για την περιοχή ήταν, πως ο Χαβούζ πασάς τους θεώρησε “ληστές” και έτσι δεν χρειάστηκε να δεχτούνε τα χωριά αντίποινα, όπως θα γίνει 7 χρόνια αργότερα στην επανάσταση του 1854.

 Πηγές:

1. ΑΘΑΝ. ΔΕΜΟΣ, «Η Επανάσταση του Γκιωλέκα και οι συνέπειές της στο Πωγώνι (1847)», «Πωγωνιακά Χρονικά», Τόμος 2, Ιωάννινα 1996.

2. Παναγιώτης Αραβαντινός, «ΧΡΟΝΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ», Α’ έκδοση 1856, Επανέκδοση από τις εκδόσεις ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ (2004)

3. Δρ. Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος, «Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΒΟΡΕΙΟΥ ΗΠΕΙΡΟΥ», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΛΑΣΓΟΣ 2018.

4. Iorga, Nicolae”, TA, XX, 175-176 , Geschichte des Osmanischen Reiches

5. Winnifrith, Tom (2002). Badlands, Borderlands: A History of Northern Epirus/Southern Albania

6. Mustafa DURDU:OSMANLI ARŞİV BELGELERİNE GÖRE ARNAVUTLUK'TA 1847 TOSKALIK İSYANI VE OSMANLI DEVLETİ'NİN MÜDAHALESİ

7. Φάκελοι Οθωμανικών αρχείων

• BOA. A.} MKT. MHM. 2 / 57 – 5

• BOA. A.} MKT. MHM. 2 / 69 – 1

• BOA. A.} AMD. 2 / 40- 1