Μονή Κάτω Παναγιάς Άρτας – Σύντομη Ιστορία

Ένα από τα σημαντικά  βυζαντινά μνημεία της Άρτας είναι η μονή Κάτω Παναγιάς, η οποία είναι αφιερωμένη στο  Γενέσιο της Θεοτόκου και το προσωνύμιο της αποδόθηκε σε αντιδιαστολή με τον σχετικά κοντινό βυζαντινό ναό της Παρηγορήτισσας, ο οποίος είναι κτισμένος σε ψηλότερο σημείο στο κέντρο της Άρτας. Χτίστηκε τον 13ο μ.Χ. αιώνα απο τον Μιχαήλ Β΄ Αγγελοκομνηνό Δούκα. Σύμφωνα με τις έρευνες που έχουν γίνει για την δόμηση του ναού χρησιμοποιήθηκε υλικό της αρχαίας Αμβρακίας. Αγιογραφίες θα βρούμε μεταξύ του 13ου και 18ου αιώνα. Στην υστερομεσαιωνική περίοδο φαίνεται η μονή να είχε τεράστια περιουσία τόσο σε λιβάδια όσο και σε ζώα. Σύμφωνα με την παράδοση, την οποία αναφέρει ο Μητροπολίτης Άρτας  Σεραφείμ Ξενόπουλος στο ιστορικό δοκίμιον, όταν η Άρτα πέρασε στα χέρια των Οθωμανών, ο Φαΐκ πασάς απέσπασε πολλά κτήματα της μονής. Στα 1490, όταν ο σουλτάνος Βαγιαζίτ Β επισκέφθηκε τον γραμπρό του Φουάτ πασά που ετοίμαζε πλοία για τον πόλεμο και να χτυπήσουν την Ναύπακτο, τότε ο σουλτάνος φιλοξενήθηκε στην ιερά μονή. Φεύγοντας άφησε ένα πουγγί με χρυσά νομίσματα. Ο Καλόγερος που τα βρήκε  ειδοποίησε τον Ηγούμενο και αυτός με την σειρά του έστειλε κάποιον καλόγερο να βρει τον σουλτάνο και να του τα δώσει λέγοντας  του σουλτάνου, πως του έπεσε το πουγγί στην μονή.  Ο Βαγιαζίτ ενθουσιάστηκε τόσο από αυτή την κίνηση, που έδωσε πίσω στη μονή όλα τα κτήματα και άλλα περισσότερα. 

Στα 1696 η μονή θα δεχτεί την επίθεση του Γερακάρη και των ανδρών του και θα λεηλατηθεί. Ο ηγούμενος Ιωάσαφ θα είναι ένας απ αυτούς που θα διαμαρτυρηθούν στην Δόγη της Βενετίας και θα ζητήσει αποζημίωση. Ο ίδιος ο Ιωάσαφ  θα φροντίσει για την ανακαίνιση των Αγιογραφιών.    Στον 18ο αιώνα η μονή φαίνεται να πρωτοστατεί και στην καλλιέργεια της γλυκόριζας καθώς  και στο χυμό συμπυκνωμένου πορτοκαλιού. Ο Ηγούμενος Χρύσανθος φρόντισε τέλος του 18ου αιώνα να κατασκευασθεί το ασημένιο θυμιατήρι της μονής.   Στα 1810 η μονή θα χτίσει δικό της νερόμυλο.  Καθ΄ όλη το διάστημα της Οθωμανοκρατίας η μονή διατηρούσε δική της σχολή. Στα 1821 κατά την πολιορκία της Άρτας στη μονή βρήκαν καταφύγιο πολλοί επαναστάτες.  Ο Ηγούμενος  Δανιήλ που κατάλαβε τι τον περίμενε , μάζεψε με τους λίγους καλόγηρους όλα τα ζώα και κατέφυγε στην Λεπενού Ακαρνανίας. Οι Αλβανοί που κατέλαβαν την μονή κατέστρεψαν τα κτήρια και το σημαντικότερο έγκλημα την πλούσια σε χειρόγραφα βιβλιοθήκη. Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα ο Κωνστάντιος φρόντισε να οικοδομηθεί παρθεναγωγείο στην Άρτα και η μονή ανέλαβε και τα έξοδα της Δασκάλας. Στην μονή περιήλθε αργότερα και το κτίριο του τελευταίου διοικητή της Άρτας το σημερινό αρχοντικό Τρουβά.  Από το 1953 και μετά  η μονή έγινε γυναικών.