Σχέσεις του Δεσποτάτου της Ηπείρου με την πόλη της Ραγούζας μέσα απο μια επιστολή του Δεσπότη Μανουήλ Άγγελου Κομνηνού Δούκα στα 1234

Νόμισμα του Μανουήλ Άγγελου Κομνηνού Δούκα

Εδώ και κάποια χρόνια γράφω για τις στενές σχέσεις της Άρτας και του Ηπειρωτικού Δεσποτάτου με την πόλη της Ραγούζας και το σημερινό Dubrovnik. Πριν απο μένα ασχολήθηκε με το θέμα η Βυζαντινολόγος Ευστρατία Συγκέλλου, ο ιστορικός Σπύρος Ασωνίτης, πριν απ αυτούς ο Barisa Krekic, ο Γερμανός Hopf  κτλ.. Ενώ γνωρίζουμε πως ακόμη και τον καιρλό του θέματος Νικοπόλεως είχε η Ραγούζα σχέσεις με την Άρτα και την Ήπειρο στο καιρό του Δεσποτάτου δέθηκε ακόμη περισσότερο.

Μια επιστολή που έλαβα απο την κυρία Συγκέλλου στα Γερμανικά και είναι μετάφραση απο την βυζαντινή που φυλάσσεται στο αρχείο της Ραγούζας – Ντούμπροβνικ και έχει επεξεγαστεί από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης είναι αυτή,  του Δεσπότη Μανουήλ Άγγελου Κομνηνού Δούκα προς τους Ραγουζαίους. Ο Μανουήλ ήταν αδερφός του Δεσπότη Θεόδωρου Κομνηνοδούκα και μετά την ήττα αυτού απο τον Βούκγαρο Ασσάν ανέλαβε το Ηπειρωτικό Δεσποτάτο κια κατόπιν ήταν Δεσπότης Θεσσαλονίκης και Θεσσαλίας. Όταν ο γαμπρός του αδερφού του ο Βασιλιάς της Σερβίας Στέφανος Ράντοσλαβ Νεμάνια έχασε το θρόνο του από τον αδερφό του κατέφυγε με τη σύζυγο του Άννα Δούκαινα Αγγελίνα , ανηψιά του Μανουήλ στην Ραγούζα (σημ. Ντούμπροβνικ), όπου του επιφύλαξαν θερμή υποδοχή και τους περιποιήθηκαν. Ο Μανουήλ προκειμένου να ευχαρτήσει τους Ραγουζαίους για αυτή την περιποίηση που δέχτηκαν τα συγγενικά του πρόσωπα έστειλε μια επιστολή στους Ραγουζαίους , με την οποία τους παρέχει ασφάλεια και εμπορικά δικαιώματα στα εδάφη του.

Εδώ η επιστολή του Μανουήλ

Λόγω της αγάπης της Μεγαλειότητάς Μου προς τους κατοίκους της πόλης της Ραγούσας – διότι κι αυτοί έδειξαν καλή διάθεση προς τη Μεγαλειότητά Μου και συμπεριφέρθηκαν καλά, ευγενικά και ελεήμονα προς τα παιδιά της Μεγαλειότητάς Μου, δηλαδή τον Υψηλότατο Βασιλιά της Σερβίας και τον αγαπημένο μου γαμπρό, κ. Στέφανο Δούκα, και την αγαπημένη μου ανιψιά, Βασίλισσα Άννα Δούκαινα Λόγω αυτής της αγάπης που τρέφει η Μεγαλειότητά Μου για τους Ραγουσιανούς, τους παραχωρεί αυτό το παρόν πρόσταγμα, με το οποίο διατάζει ότι από τώρα και στο εξής, αυτοί οι Ραγουσιανοί θα έχουν ελευθερία σε στεριά και θάλασσα από την πλευρά της Μεγαλειότητάς Μου. Όπου κι αν βρίσκονται εντός της επικράτειας της Μεγαλειότητάς Μου, κανείς δεν θα τολμήσει να τους βλάψει στο ελάχιστο ή να τους προκαλέσει οποιαδήποτε ζημιά, αλλά θα είναι σεβαστοί ως φίλοι της Μεγαλειότητάς Μου. Και δεν θα τους γίνει καμία ζημιά, ούτε στην ξηρά ούτε στη θάλασσα, όπως έχει ειπωθεί. 

Εάν, ωστόσο, τα πλοία της Ραγούσας τα καταδιώξουν πειρατές και αυτά τα πλοία αναζητήσουν καταφύγιο στα εδάφη της Μεγαλειότητάς μου, θα είναι καθήκον των κατοίκων της αντίστοιχης περιοχής να βοηθήσουν και να υπερασπιστούν τα πλοία της Ραγούσας όποτε είναι δυνατόν.  Οι έμποροι από αυτή την πόλη μπορούν να ταξιδεύουν και να εμπορεύονται σε όλη τη γη της Μεγαλειότητάς μου, αγοράζοντας και πουλώντας ό,τι θέλουν. Ωστόσο, σε περιόδους αποτυχίας των καλλιεργειών στη γη της Μεγαλειότητάς μου, δεν θα τους επιτρέπεται να αγοράζουν καλλιέργειες και να τις εξάγουν από τη γη της Μεγαλειότητάς μου. ιότι σε κάθε περίπτωση, η πρώτη ανάγκη είναι να τραφούν οι ιθαγενείς και μόνο τότε μπορεί η σοδειά από τη γη της Μεγαλειότητάς Μου να εξαχθεί σε γειτονικές χώρες. Η Μεγαλειότητά Μου απαγορεύει και αποτρέπει εντελώς την ενεχυρίαση περιουσίας Ραγουζαίων σε ολόκληρο το βασίλειο της Μεγαλειότητάς Μου για οποιονδήποτε εύλογο ή απίθανο λόγο. Αν κάποιος έχει κάτι να πει εναντίον ενός Ραγουσανού, είναι υποχρεωμένος να απευθυνθεί στη Μεγαλειότητά Μου και να το αναφέρει. Η Μεγαλειότητά Μου, ωστόσο, θα ενημερώσει τους αγαπημένους της Ραγουσανούς για αυτό, και αυτοί, αφού μάθουν τις λεπτομέρειες της υπόθεσης, σίγουρα θα αποφασίσουν τι είναι σωστό. Επιπλέον, η Μεγαλειότητά Μου προσθέτει και αυτό.

Αυτό το προστάγμα της Μεγαλειότητάς Μου εκδόθηκε και παραδόθηκε κατόπιν αιτήματος των αγαπημένων από τη Μεγαλειότητά Μου Ραγουζαίων για την ασφαλή φύλαξή τους τον μήνα Μάρτιο της 7ης Ινδικτίου 1234

Χαρακτικό του 14ου αιώνα με την Ραγούζα

 Φεουδαρχική Συνθήκη Μιχαήλ Α΄ Άγγελου Κομνηνού Δούκα  με τη Βενετία.

Σφραγίδα του Μιχαήλ Α΄ με επιγρ.: ΑΡΧ ΜΧΛ / + CΦΡΑΓΙCΜΑ ΓΡΑΦΩΝ ΜΙΧΑΗΛ ΔΟΥΚΑ ΦΕΡΩ CΕΒΑCΤΟΚΡΑΤΟΡΟΥΝΤΟC ΕΥΘΑΛΟΥC ΚΛΑΔΟΥ ++Gustave Schlumberger, Sigillographie de l'Empire byzantin (1884)

20 Ιουνίου 1210 (?) – Φεουδαρχική Συνθήκη Μιχα’ηλ Α΄Κομνηνού Δούκα  με τη Βενετία.

Ο Μιχαήλ λαμβάνει ως φέουδο (concessistis … et nomine feudis dedistis: γραμμές 5–6) εδάφη μεταξύ του ποταμού Βρέκου (Σκούμπι) στο Δουκάτο του Δυρραχίου και της Ναυπάκτου, συγκεκριμένα το Δουκάτο (θέμα) της Νικόπολης (με την Άρτα, τον Αχελώο, ​​τα Ανατολικά, τη Λεσιάνα), τα Ιωάννινα, την Γράντιδα, τη Βαγενετία, τη Δρυινούπολη, την Κολωνία, και το καταστατικό της Γλαβινίτσας. Ο Μιχαήλ εγγυάται ασφάλεια,προσωπική ελευθερία και απαλλαγή από φόρους εντός της επικράτειάς του για τους Βενετούς και τους Δυρραχίους και υπόσχεται να τους υπερασπιστεί όλους τους αναφερόμενους από επιθέσεις. Οι Βενετοί λαμβάνουν το δικαίωμα να έχουν τους δικούς τους εμπορικούς σταθμούς, δικαστήρια και εκκλησιαστικούς θεσμούς σε όλη την επικράτεια του Μιχαήλ, όπως και την εποχή του αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄ Κομνηνού. Στους Βενετούς και τους Δυρραχίους παρέχεται το δικαίωμα ελεύθερου εμπορίου και απαλλάσσονται από όλα τα διόδια και τους τελωνειακούς δασμούς. Οι Βενετοί, οι Δυρραχίτες ή οι Κερκυραίοι που υφίστανται ζημιές σε ηπειρωτικό έδαφος θα αποζημιωθούν εντός 15 ημερών από την κοινοποίηση του συμβάντος. Διαφορετικά, το ποσό της αποζημίωσης θα διπλασιαστεί. 

Ο Πιέτρο Τζιάνι (1153 - 13 Μαρτίου 1230) ήταν ο διάδοχος του Ενρίκο Ντάντολο σαν 42ος Δόγης της Βενετίας. Στη θητεία του υπογράφτηκε το φεουδαρχικό  συμβόλαιο με τον  Σεβαστό/Σεβαστοκράτορα Μιχαήλ  Α΄Αγγελο Κομνηνό Δούκα της Ηπείρου. 

Ο Μιχαήλ υπόσχεται να θεωρεί τους εχθρούς των Βενετών δικούς του και να μην τους παρέχει καταφύγιο στην επικράτειά του. Σε περίπτωση ναυαγίου στην επικράτεια του Μιχαήλ, τα ναυάγια και τα άχρηστα αντικείμενα θα επιστραφούν στους Βενετούς. Σε περίπτωση ναυαγίου στην επικράτεια του Μιχαήλ, τα επιπλέοντα και τα άχρηστα αντικείμενα θα επιστραφούν στους Βενετούς. Επιτρέπονται οι εξαγωγές σιτηρών στη Βενετία. Οι Κερκυραίοι θα παραμείνουν ανενόχλητοι, ούτε θα τους επιβληθούν φόροι. Ο Μιχαήλ αναλαμβάνει την υποχρέωση να παρέχει στρατιωτική βοήθεια σε περίπτωση αναταραχής εναντίον των Αλβανών και των Κερκυραίων και να παραδίδει 42 λίτρες χρυσού ετησίως στις βενετσιάνικες αρχές στο Δυρράχιο, διαιρεμένες σε δύο δόσεις (Μάιο και Σεπτέμβριο). Επιπλέον, ένα χρυσοκέντητο ύφασμα θα παρέχεται ετησίως για την Αγία Τράπεζα του Αγίου Μάρκου και ένα άλλο για τον Δόγη και τους διαδόχους του. Οι αξιωματούχοι του Μιχαήλ θα ορκίζονται να προστατεύουν τους Βενετούς και την περιουσία τους. Μετά τον θάνατο του Μιχαήλ, η συνθήκη θα ανανεώνεται από τον γιο του Κωνσταντίνο με όρκο.

Μονόγραμμα του Μιχαήλ Α΄ Κομνηνού Δούκα στο Κάστρο του Βερατίου.

Ευχαριστώ την Βυζαντινολόγο καθηγήτρια του  Παν. Ιωαννίνων κυρία Ευστρατία Συγκέλλου  για την βοήθεια στην ανεύρεση των κειμένων !!!!

Σχέσεις Άρτας και Ραγούζας (Dubrovnik) στον καιρό των Κομνηνοδουκάδων

Έγγραφο και σφραγιδόβουλο του Μιχαήλ Β΄Κομνηνού Δούκα, 1237. Αρχείο πόλης Dubrovnik

Για τις σχέσεις της Άρτας με την Ραγούζα (Dubrovnik) γράφω κάποια χρόνια τώρα, πως είναι η “αδερφή” πόλη τς Άρτας. Φαίνεται πως και από το καιρό της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας η πόλη της Ραγούζας να είχε σχέση με το θέμα Νικοπόλεως και δη με την Άρτα. Δεν είναι τυχαίο πως ο πρώτος ηγεμόνας του πολιτειακού Κράτους της Ηπείρου, το αργότερα Δεσποτάτο της Ηπείρου, σύναψε σχέσεις με την Ραγούζα.  Αυτό το γνωρίζουμε καλά από τις επιστολές του Μιχαήλ Β΄Κονηνοδούκα προς την Ραγούζα, οι οποίες σώζονται στο αρχείο της πόλης της Ραγούζας (Dubrovnik). Να ευχαριστήσω εδώ την καθηγήτρια του τμήματος Βυζαντονολογίας  του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων την κυρία Ευστρατία Συγκέλλου, που μου άφησε στη διάθεση μου ένα τέτοιο αρχείο. Να πω εδώ, πως η κυρία Συγκέλλου είναι αυτή, που μαζί με τον εκλιπόντα Σπύρο Ασωνίτη, μας υπέδειξαν με τις εργασίες τους ,όλους αυτούς, οι οποίοι έφεραν στο φως αρχεία σχετικά με την Άρτα. Την ευχαριστώ/ευχαριστούμε λοιπόν.

Άρτα, μέρος της πόλης , απο το 3D Video της Εφ.Α. Αρτας

Ένα από τα αρχεία που θα παρουσιάσω εδώ είναι  Μια επιστολή του Δεσπότη Μιχαήλ Β΄Κομνηνού Δούκα  του έτους 1237 στην οποία ο Μιχαήλ Β΄ επικυρώνει τα προνόμια που παραχωρήθηκαν στην κοινότητα της Ραγούσας από τον πατέρα του, Μιχαήλ Α΄ (Άγγελο) Κομνηνό Δούκα, και ρυθμίζει τα κληρονομικά δικαιώματα των Ραγουσαίων που πεθαίνουν στην επικράτειά του. Παραχωρεί το δικαίωμα ελεύθερου εμπορίου με την καταβολή του νόμιμου φόρου αγαθών.

Η μεσαιωνική Ραγκούσα σε απεικόνιση του Κόνραντ φον Γκρίνενμπεργκ, ενός Γερμανού ιππότη του 15ου αιώνα που έγραψε ένα εικονογραφημένο ημερολόγιο του προσκυνήματός του στους Αγίους Τόπους.

Επιστολή

Είναι δίκαιο και ευάρεστο στον Θεό να ακολουθεί κανείς τα βήματα του πατέρα του, πόσο μάλλον όταν τα χνάρια του συνδέονται με καλές πράξεις.

Επειδή, όπως έχει ειπωθεί, είναι δίκαιο και άξιο και ευάρεστο στον Θεό, ανανεώνουμε, με τον παρόντα Όρισμό μας, το σιγίλλιο που απονεμήθηκε στους Ραγουσαίους από τον ένδοξο ηγεμόνα και πατέρα μου, Άρχοντα Μιχαήλ Κομνηνό Δούκα, γενόμενοι ακόλουθοι της ευεργεσίας του, και διατάζουμε ότι, σε περίπτωση θανάτου ενός Ραγουσαίου σε οποιαδήποτε από τις περιοχές μας, ούτε ο τοπικός τελώνης ούτε οποιοσδήποτε άλλος που εκτελεί οποιοδήποτε δημόσιο καθήκον σύμφωνα με την εντολή μας θα πάρει στην κατοχή του την περιουσία του, αλλά ότι η περιουσία του αποβιώσαντος Ραγουσανού θα πρέπει να σταλεί από εκεί σε εκείνους στους οποίους την είχε κληροδοτήσει ο αποβιώσας. Αλλά αν πεθάνει άξιος, θα περιέλθει στους συγγενείς και τους κληρονόμους του, και κανένας υπάλληλος του ταμείου, δηλαδή κανείς που ενεργεί τοπικά, δεν θα έχει κανένα μερίδιο σε αυτήν ούτε θα αγγίξει κανέναν από τους ιδιοκτήτες της, εκτός αν κάποιος θελήσει να προκαλέσει τη δίκαιη οργή μας.

Τόσα για αυτό...

Πέρα από την πατρική εύνοια που παρέχεται στους Ραγούζανους, εμείς οι ίδιοι τους παραχωρούμε το δικαίωμα να ταξιδεύουν και να εμπορεύονται σε ολόκληρη την επικράτειά μας, και κανένας από τον λαό μας, ενεργώντας για λογαριασμό μας, δεν μπορεί να τους κοιτάζει με υποτίμηση για κάτι άδικο. Θα είναι υποχρεωμένοι σε ένα μόνο πράγμα: τον δίκαιο φόρο επί των αγαθών.

Για τον λόγο αυτό, ο παρών Ορισμός μας εκδόθηκε σε αυτούς τον μήνα Οκτώβριο της 11ης ινδικτιών (1237).

Μιχαήλ  ο Δούκας.

Νόμισμα του Μιχαήλ Β΄Κομνηνού Δούκα

 

 ΙΑΝΟΣ ΛΑΣΚΑΡΗΣ – ΕΝΑΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΛΟΓΙΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ   ΤΟΥ 1492

Ιανός Λάσκαρης

Μια σπουδαία λόγια μορφή εξουσιοδοτημένος με φιρμάνια από τον Σουλτάνο Βαγιαζίτ Β΄ φτάνει στην Άρτα το έτος 1492. Αυτός είναι ο Ιανός Λάσκαρης. Πριν δούμε γιατί ήρθε στην Άρτα, ας δούμε πρώτα κάπως περιληπτικά ποιος ήταν ο Ιανός Λάσκαρης.

Ο Ιανός Λάσκαρης (περ. 1445–1535) ήταν ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες λόγιους της Αναγέννησης, διπλωμάτης και ανθρωπιστής, με καθοριστική συμβολή στη διάσωση και διάδοση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στη Δύση. Γεννήθηκε στην Κων/πολη το 1445 και απεβίωσε στη Ρώμη το 1534. Μετά την Άλωση, κατέφυγε στην Ιταλία όπου μεγάλωσε και σπούδασε στην Πάδοβα και τη Φλωρεντία υπό την καθοδήγηση του Δημητρίου Χαλκοκονδύλη και με την προστασία του καρδινάλιου Βησσαρίωνα. Στην Φλωρεντία έγινε βιλιοθηκάριος του Lorenzo de' Medici. Σε αποστολή του Lorenzo de' Medici έκανε το δεύτερο ταξίδι του στον Ελλαδικό χώρο, όπου έφτασε και στην Άρτα. Να σημειώσω πως ο Λάσκαρης κατόπιν προσκλήσεως του Πάπα Leo X  ίδρυσε στη Ρώμη και το πρώτο Ελληνικό Γυμνάσιο.

Άρτα. Εικόνα απο το 3D Video της Εφ.Α.Άρτας "Η βυζαντινή Άρτα"

Γιατί όμως ήρθε στην Άρτα;

Η αποστολή του Λάσκαρη ήταν να μαζέψει παλιά χειρόγραφα και βιβλία και να τα μεταφέρει στη Δύση. Στην Άρτα εκείνο το διάστημα βρίσκονταν η οικογένεια Τριβώλη, η οποίο μας είναι γνωστή από τον Μιχαήλ Τριβώλη ευρύτερα γνωστό σαν Μάξιμος ο Γραικός. Πατέρας του Μιχαήλ-Μάξιμου ήταν ο Μανουήλ, ο οποίος είχε και έναν αδερφό τον Δημήτριο. Ο Δημήτριος, ο οποίος μετακόμισε κατόπιν στην Κέρκυρα αλλά ερχόταν όπως φαίνεται και τακτικά στην Άρτα. Ο Δημήτριος Τριβώλης ήταν γνωστός βιβλιόφιλος και από τους αξιολογότερους αντιγραφείς κωδίκων «κλασικών ελληνικών έργων», κάτοχος της θείας και της θύραθεν σοφίας. Ήταν μαθητής του Γεωργίου Πλήθωνα, έτρεφε ιδιαίτερη αγάπη στον Πλάτωνα και τον Πλωτίνο. Ακολουθεί τον τελευταίο ηγεμόνα της Πελοποννήσου, Θωμά Παλαιολόγο στην Ρώμη, όπου παρέμεινε αρκετό καιρό υπό την προστασία του καρδιναλίου Βησσαρίωνα. Κυμαινόταν μεταξύ Ορθοδοξίας και Ρωμαιοκαθολικισμο. Με αυτόν λοιπόν ήρθε σε επαφή ο Λάσκαρης, από τον οποίο αγόρασε πολλά χειρόγραφα, τα οποία βρίσκονται στην βιβλιοθήκη της Φλωρεντίας. Όπως γράφει ο Βασίλης Κατσαρός, στην Άρτα σχεδόν μισό αιώνα μετά την Οθωμανική επιβολή υπήρχαν ακόμη αρκετές ιδιωτικές βιβλιοθήκες. Ο Λάσκαρης ήταν καλά ενημερωμένος. Έτσι προσπάθησε να έρθει σε επαφή και με άλλους Αρτινούς να του πουλήσουν χειρόγραφα ή βιβλία αλλά δεν κατάφερε τίποτα. Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε ποιες άλλες βιβλιοθήκες της πόλης Άρτας είδε ο Λάσκαρης, πάντως σε επιστολή του προς τον Lorenzo de' Medici νιώθει απογοητευμένος, που δεν κατάφερε να αποσπάσει άλλα χειρόγραφα. Σε αντίθεση με το βιβλίο του Στάϊκου “Η πνευματική πορεία του Γένους” , όπου δεν αναφέρει καμία πνευματική κίνηση στην Άρτα, συμεραίνουμε, και γνωρίζοντας πλέον τα ονόματα κάποιων λογίων που πέρσαν από την Άρτα, πως η Άρτα είχε την δική της πνευματική κίνηση. Έτσι εξηγούνται και οι ιδιωτικές βιβλιοθήκες.

Aπο τις συλλογές του Λάσκαρη . Laurenziana Biblioteca Firenze

Από την Άρτα ο Λάσκαρης συνέχισε το ταξίδι του για την Θεσσαλία, Θεσσαλονίκη και Άγιον Όρος. 

Πορτρέτα του Ιανού Λάσκαρι (αριστερά) και του πάπα Λέοντα Ι΄ - λεπτομέρεια από το ταπισερί του Ραφαήλ για το κήρυγμα του Αγίου Παύλου στην Αθήνα

Πηγές κειμένου:

1. Βασίλης Κατσαρός: Η Πνευματική κίνση της Βυζαντινής Άρτας

2. Απομνημονεύματα Μάξιμου Γραικού, Εκδ. Βατοπεδίου

3. Setton Kennet, The papacy in the Levant

4. Walton, Francis. ‘Janus Laskaris’, The Griffon 10 (1984)

5. H Βυζαντινή Άρτα και η περιοχή της. Πρακτικα Β΄ αρχαιολογικού και Ιστορικού Συνεδρίου 12.04.2002