1935 – 1936 – ΔΙΑΜΑΧΗ ΠΡΕΒΕΖΑΣ ΚΑΙ ΑΡΤΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΛΙΜΑΝΙ ΤΗΣ ΣΑΛΑΩΡΑΣ

Ο φάρος στο λιμάνι της Σαλαώρας σήμερα. Φωτογραφία Μπάμπη Ξυλογιάννη

Τι έχει συμβεί

Ως γνωστόν η Σαλαώρα αποτέλεσε γαι αιώνες το κεντρικό λιμάνι της Άρτας και Ηπείρου.  Με την χάραξη των νέων συνόρων η Σαλαώρα παρέμεινε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία στον καζά του Νέου Λούρου (Φιλιππιάδας) και συνέχισε να λειτουργεί σαν κεντρικό λιμάνι. Η απελευθέρωση  του 1912/1913 και η χάραξη των νέωων συνόρων όπως και η χάραξη νομών του Ελληνικού κράτους θα την φέρουν σε δεύτερη μοίρα. Η Πρέβεζα προωθεί το δικό της λιμάνι ενώ καΐκια εφτανησίων φτάνουν ως την Πέτρα ή μπαίνουν στον Άραχθο και πλησιάζουν την Άρτα και η Κόπραινα που από το 1881 εξελίχθηκε σεκεντρικό λιμάνι της Άρτας είναι μεγάλος ανταγωνοσμός. Επίσης το λιμάνι της Πρέβεζας  όλο και περισσότερο μεγάλωνε. Έτσι η Σαλαώρα άρχισε να περνά σε μαρασμό

Το σχέδιο

Από το 1934 οι επαγγελματίες της Άρτας διαπίστωσαν πως θα ήταν καλό να  γίνει επένδυση στο λιμάνι της Σαλαώρας και να αναβαθμιστεί.  Το 1935 άρχισαν οι πρώτες μελέτες, οι οποίες αναφέρονταν σε κάποια εκατομμύρια δραχμές. Η περιφέρεια Ηπείρου έτσιλε ειδικό για την μελέτη στην Άρτα, όπου μαζί με τον αρχιμηχανικό της πόλης μελέτησαν τα συν και πλην. Δήμαρχος και νομάρχης επέμεναν και αυτοί στην αναβάθμιση. Φάνηκε όμως,πως το πρότζεκτ το επιβουλεύονταν κάποιοι και δεν προχωρούσε. Πίσω απ αυτούς ήταν η πόλη της Πρέβεζας, που έβλεπε ανταγωνισμό.

Άρτα , αρχές 1900

Η σύγκρουση

Το 1936 φαίνονταν ακόμη πως το το σχέδιο θα έπαιρνε σάρκα και οστά. Φυσικά άρχισαν και οι υποψίες. Οι Πρεβεζάνοι έστειλαν ανθρώπους στην Αθήνα να πείσουν την κυβέρνηση να μην γίνει το λιμάνι της Σαλαώρας. Αλλά και ο εμπορικός σύλλογος της Άρτας δεν κοιμόταν. Έστειλε και αυτός ανθρώπους στην Αθήνα με σχέδιο που να παρουσιάζει πως η Σαλαώρα δεν θα οφειλούσε  μόνο την Άρτα και Ήπειρο αλλά ακόμη και την Πρέβεζα. Τόνιζαν επίσης πως οι Αρτινοί αγαπούν τους Πρεβεζάνους και δεν έχουν σκοπό να διαταράξουν τις σχέσεις τους με αυτούς και πως η Σαλαώρα πρέπει να γίνει λιμάνι για το κοινό συμφέρον. Ο Αρτινός πολιτικός Πέτρος Γαρουφαλιάς εκλέγονατν τότε στην Πρέβεζα. Έτσι πιεσμένος από τους Πρεβεζάνους σε αυτούς έλεγε πως δεν θα γίνει το λιμάνι ενώ στην Άρτα άφηνε να καταλάβουν πως θα γίνει το λιμάνι. Όταν οι Αρτινοί το κατάλαβαν εξαφανίστηκε για ένα διάστημα στην Αθήνα. Τον Ιούλιο του 1936 η κόντρα έφτασε στο αποκορύφωμα, χωρίς αποτελέσματα για τους αρτινούς αλλά και αβεβαιώτητα για τους Πρεβεζάνους, που επιζητούσαν σύντομα την απόριψη του σχεδίου, καθότι έβλεπαν πως ο εμπορικός σύλλογος Άρτας δεν σταματούσε. 

Πρέβεζα , δεκαετία 30. Φωτογραφία Νίκου Κουρτίδη

Τέλος της διαμάχης

Στις κοκορομαχίες αυτές φαίνεται να έδωσε τέλος η δικτατορία του Μεταξά. Η κυβέρνηση της 4^ης Αυγούστου πάγωσε το πρόγραμμα. Ο νέος νομάρχης Άρτας, ο στρατιωτικός Βασιλάκος (κουμπάρος του παππού μου τον οποίο διόρισε και αγροφύλακα το 1938) έβαλε άλλες προτεραιότητες. Την αποξήρανση των ελών Χανοπούλου – Φιλιππιάδας, Κωστακιών-Γαβριάς, έργα Αράχθου και αποξήρανση βάλτου Βίγλας – Αγίου Σπυρίδωνα-Στρογγυλής/Πέτρας. Ενα μεγάλο πρόγραμμα πολλών εκατομμυρίων λιρών που ανέλαβε η Εταιρεία Booth από το Λονδίνο, η οποία και προπληρώθηκε. Το ταμείο δεν είχε πλέον χρήματα για να συνεχιστεί η αναβάθμιση της Σαλαώρας. Ως τον πόλεμο θα έρχονατι κάποια πλοία, θα υπάρχει ένας τελώνης και με τον πόλεμο θα κλείσει για πάντα.

Επίλογος

Πάνω απο 800 χρόνια χτυπούσε εδώ η καρδιά του εμπορίου της Ηπείρου και της Άρτας. Μετά τον πόλεμο τα όμορα χωριά άρχισαν να γκρεμίζουν τα κτήρια που νρίσκονταν εκει και να πέρνουν πέτρες για να χτίσουν σπίτια.  Μοναδικοί μάρτυρες μιας ξεχασμένης πλεον εποχής το αναπαλαιωμένο οθωμανικό τελωνείο, σήμερα κέντρο έρευνας Αμβρακικού κόλπου, μέρος των τειχών του φρουρίου που είναι πεταγμένα στη θάλασσα  και κάποια ερείπα του Οθωμανικού στρατώνα στο λόφο.

Το αναπαλαιωμένο οθωμανικό τελωνείο της Σαλαώρας. Φωτογραφία Μπάμπη Ξυλογιάννη

 Πηγή κειμένου: Άρθρο, από το υπο έκδοση έντυπο βιβλίο "Σαλαώρα - Μικρή ιστορική αναφορά  σε ένα ξεχασμένο λιμάνι του Αμβρακικού κόλπου"

 To άγνωστο χωριό της Σαλαώρας και
ο εντοιχισμός του  Παπασάββα στη Σαλαώρα

Η Σαλαώρα,γνωστή σαν Σαλαγορά από τους ύστερους Μεσαιωνικούς χρόνους , σαν Mahalle i Mellahin i Salagora στα πρώιμα Οθωμανικά φορολογικά και σαν Σαλαχώρα στην ύστερη Οθωμανική περίοδο, έχει και αυτή τα μυστικά της. Ένα από αυτά είναι το άγνωστο χωριό, το οποίο προσπάθησε να φτιάξει ο Αλή πασάς.

Αλή Πασάς Τεπελενλής, έργο του Άγγλου ζωγράφου Joseph Cartwright, 1819

Νομίζω πως χρειάζεται να αναφέρω, πως στη Σαλαώρα υπήρχε και τον 16ο αιώνα χωριό, μάλιστα στα 1564 έχουμε και τις οικογένειες που κατοικούσαν εκεί αλλά και αυτό εξαφανίστηκε και δεν γνωρίζουμε περισσότερα. Για την εξεταζόμενη περίοδο να πω, πως ό,τι γνωρίζουμε γιαυτό το χωριό, είναι οι πληροφορίες που έχουμε από τον Μητροπολίτη Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλο του Βυζαντίου στο γνωστό του βιβλίο “Δοκίμιον Ιστορικός περί Άρτης και Πρεβέζης...”. Μπορεί κάποιοι να αναρωτηθήκαμε, γιατί δεν έγραψε κάποιος περιηγητής κάτι; Μήπως είναι προϊόν φαντασίας του Μητροπολίτη; Όχι, δεν είναι προϊόν φαντασίας. Αν και ο Σεραφείμ έχει τα λαθάκια του όπως και ο Αραβαντινός, αλλά εδώ λέει την αλήθεια. Ο μόνοι περιηγητές που κάνουν μια αναφορά εκ των πλαγίων είναι ο Άγγλος William Martin Leake, όπου μας λέει, πως ο Αλή πασάς, ήθελε να κάνει την Σαλαώρα το μεγάλο λιμάνι και γιαυτό προσπαθούσε να την εποικίσει με περισσότερο κόσμο, ενώ ο François Charles Hugues Laurent Pouqueville στο βιβλίο του Reise durch Griechenland, T.2 (γερμανική έκδοση του βιβλίου του ταξίδι στην Ελλάδα) κάνει μια αναφορά γράφοντας «.... Είναι ένα ελεεινό χωριό μέσα στα έλη και οι κάτοικοι του δεν μπορούν να βγάλουν ούτε τα σχετικά ως προς το ζην». Ο Σεραφείμ επι λέξη μας αναφέρει τα εξής: “Εἰς Σαλαχώραν πλησίον τοῦ πυρικαύστου καὶ ἤδη ἐρειπίου Ναοῦ τοῦ ἁγίου Νικολάου, ἐν ἔτει 1814 συνέστησε χωρίον ὁ ̓Αλή Πασσᾶς μετοικίσας ἐκ Χειμάρρας ἀρkετaς οἰκογενείας· ἀλλὰ μετὰ την ἐξόντωσιν αὐτοῦ, αὗται καταστρέψασαι τὸ χωρίον ἀνεχώρησαν εἰς τὰ ἴδια, ὡς τῆς θέσεως λίαν οὔσης νοσώδους, ἕνεκα τῶν πολλῶν ἑλῶν“.

Από αριστερά: Μητροπολίτης Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλος του Βυζαντίου, ο χρονογράφος της Ηπείρου Παναγιώτης Αραβαντινός και ο Άγγλος Στρατιωτικός και περιηγητής William Martin Leak. Κάτω σειρά: Σπυρίδων Π. Αραβαντινός, François Charles Hugues Laurent Pouqueville. Όλοι αυτοί μας άφησαν κάποιες πληροφορίες για τα γεγονότα της Χειμάρρας, την Σαλαώρα και τον οικισμό

Υπήρχε παλιά στα χωριά του όμορου της Σαλαώρας αρτινού κάμπου μια φήμη, πως κάποιοι απ αυτούς παρέμειναν στα γύρω χωριά. Δεν έφυγαν όλοι.Στο χωριό μου, τον Άγιο Σπυρίδωνα Άρτας, μου έλεγε κάποιος από την οικογένεια Γκίκα, το οποίο επώνυμο θα δούμε και παρακάτω, πως έλκουν καταγωγή από την βόρεια Ήπειρο και τους μετέφεραν εδώ. Αυτά ήταν όσα γνωρίζαμε γι΄ αυτούς.

Για να καταλάβουμε τι ακριβώς είχε γίνει και πως σχηματίσθηκε αυτός ο οικισμός στη Σαλαώρα, πρέπει να ταξιδέψουμε λίγο πιο βόρεια, στην ανυπότακτη Χειμάρα και την περιοχή της.

Η έρευνα όμως δεν σταματά και καμιά φορά σε ανύποπτο χρόνο η σύμπτωση είναι αυτή, που μπορεί να σου δώσει απαντήσεις. Έρευνα δεν κάνουμε εμείς μόνο για τα δικά μας μέρη αλλά κάνουν και άλλοι για τα δικά τους μέρη. Και έτσι ο κάποιος κάτοικος   από τις Δρυμάδες της Χειμάρας, ο οποίος μου ζήτησε να μην αναφερθεί το όνομα του, κάνοντας έρευνα για ένα ιερέα του χωριού του , γνωστό σαν Παπασάβα, που μαρτύρησε από τους Ανθρώπους του Αλή στη Σαλαώρα, αφού διάβασε το πόνημα μου για την Σαλαώρα, μέσα από μια αλληλογραφία που είχαμε, μου έστειλε ένα ηχητικό ενός προχωρημένου σε ηλικία συγχωριανού του, του Φίλιππα Γιαννήλα, 89 ετών, που μας δίνει απαντήσεις ποιοι ήταν αυτοί που μετέφερε ο Αλή πασάς στην Σαλαώρα και γιατί η εκκλησία ονομάζονταν Άγιος Νικόλαος. Περσσότερες πληροφορίες βέβαια, που συμφωνούν και με τον Φίλιππα Γιαννήλα μου έστειλε, ένας άλλος ερευνητής από τους Δρυμάδες, φοιτητής στην Αγγλία, ο Θωμάς Μπίφσας, του οποίου πρόγονοι, σύμφωνα με την οικογενειακή τους ιστορία και την ιστορία των Δρυμάδων, είχαν βρεθεί στη Σαλαώρα.

Ο Θωμάς Μπίφσας μου έγραψε τα εξής: «Οι υπερήλικοι κάτοικοι του χωριού μας μνημονεύουν την Σαλαώρα ως τον τόπο στον οποίο εξορίστηκαν οι προγονοι μας. Άλλοι θυμούνται πιο πολλά και άλλοι λιγότερα. Η οικογενειακή μου παράδοση μνημονεύει τον Νέστορα Γόλη (Μπίφσα) (πρόγονο μου, γεννημένο κατά το 1770) ο οποίος ήταν ένας από τους εξόρτισους, μαζί με τον αδελφό του Μιχάλη Γόλη και την γυναίκα του Κατερίνα Μάρκου τους οποίους έχασε στην Σαλαώρα».

Η Χειμάρα και η περιοχή της επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας θεωρούνταν ένα από τα ανυπότακτα μέρη της Ηπείρου. Δυο Σουλτάνοι είχαν εκστρατεύσει επικεφαλής οι ίδιοι εναντίον της. Γιαυτό το λόγο είχε ειδικά προνόμια και ένα ιδιαίτερο στάτους , είδος ημιανεξαρτησίας, στην Οθωμανική Πύλη. Το γεγονός που θα περιγράψω, το αναφέρει και ο Αραβαντινός στην χρονογραφία Ηπείρου στον πρώτο τόμο του και το ίδιο γεγονός διηγούνται και οι ντόπιοι.

Edward Lear, Χειμάρρα 1848

O Aλή πασάς επειδή δεν μπορούσε από ξηράς να καταλάβει την περιοχή της Χειμάρας πέρασε με τη νύχτα του Πάσχα, όταν οι χριστιανοί βρίσκονταν στις εκκλησίες, ο Αραβαντινός μας δίνει το έτος 1798 λίγο  πριν τα τσουγκρίσει με τους Γάλλους. Σύμφωνα με τον Σπύρο Αραβαβτινό, Ο Γιουσούφ Αράπης πήρε εντολή να εκστρατεύσει εναντίον της Χειμάρρας. Αυτός συγκεντρωσε 2500 στρατιώτες στη Σαλαώρα, οι οποίοι επιβιβάστηκαν σε πλοία και ξεκίνησαν για την Χειμάρρα.  Ο στρατός του Αλή άρχισε το καταστρεπτικό του έργο. Στις Δρυμάδες όταν άρχισαν να καταστρέφουν την εκκλησία του Αγίου Νικολάου, σύμφωνα με την παράδοση, ο Mάρκος Παπασάβας τους είπε, πως και αν την γκρεμίσουν, θα την χτίσει πάλι ο ίδιος. Τότε κάποιοι κάτοικοι από τις Δρυμάδες έφυγαν και εγκαταστάθηκαν πιο νότια στο Πωγώνι, όπου ίδρυσαν τους εκεί Δρυμάδες και κάποιοι άλλοι από τις Δρυμάδας, την Πάλασα, το Κούδεσι  και την Χειμάρα μεταφέρθηκαν αιχμάλωτοι στην Σαλαώρα (Σαλαχώρα), προκειμένου να εποικίσει ο Αλής το αγαπημένο του λιμάνι. Τον Παπασάβα, ο οποίος είχε αντισταθεί τον μετέφεραν και αυτόν εδώ. Σύμφωνα με τις διηγήσεις στους Δρυμάδες, του Παπασάβα του επιφύλασσαν εδώ ένα άσχημο τέλος.  Στην χρονολογία πρέπει να δώσουμε λίγο προσχή. Ναι μεν έχω διαβάσει σε γερμανική πηγή, πως ο Γιουσούφ Αράπης γύρισε με τρόποια κεφαλών απο τη Χειμάρρα στην Πρέβεζα και αιχμαλώτους. Ισως να έχει δίκιο ο Σπύρος Αραβαντινός, που αληθεύει και με την προφορική παράδοση τηων Δρυμάδων, πως πήγαν Θεσσαλία. Ισως να μετέφερε από κει πάλι κατοίκους ο Αλή πασάς γύρω στα 1814 με 1815 κόσμο και όχι το 1798..

Edward Lear, Δρυμάδες, 1848

Όπως μου διηγείται ο Θωμάς Μπίφσας, στη Σαλαώρα κοντά στην ακτή, στήθηκε ένα πολύ πρόχειρο χωριό με ξύλινες καλύβες και επιβλήθηκαν δρακόντεια μέτρα  στους κατοίκους. Μαζί με τους Δρυμαδιώτες κατοίκησαν το νέο χωριό και άλλοι συλληφθέντες από τα χωριά Παλάσσα, Χιμάρα, Κούδεσι. Οι Δρυμαδιώτες, που αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος των εξόριστων στην Σαλαώρα, ασχολήθηκαν με καλλιέργεια και το κέντρωμα της αγριελιάς, με την οποία ήταν εξοικειωμένοι από τα παλιότερα χρόνια. Ένα από τα ελάχιστα πετρόχτιστα κτίρια ήταν ο ναός του Αγίου Νικολάου, που χτίστηκε προς τιμήν του κατεδαφισμένου Αγίου Νικολάου στο Καφόρι των Δρυμάδων.

Edward Lear, στο βουνό Κούδεσι, 1848

Τα ονόματα των κατοίκων, που αποτέλεσαν αυτό το χωριό της Σαλαώρας ή Σαλαχώρας, όπως την αναφέρουν οι ίδιοι , και μπόρεσε ο Θωμάς Μπίφσας να συλλέξει  με την επισήμανση «Σε κάποες περιπώσεις δεν γνωρίζουμε το όνομα και έχω παραθέσει μόνο το επίθετο. Προφανώς όλα τα πρόσωπα και οι οικογένειες συνοδεύονταν από μεγάλα πλήθη ( ξαδέλφια, συζύγους, γιους και κόρες ). Δυστυχώς δεν μπορούμε να γνωρίζουμε όλα τα επίθετα των κατοίκων επειδή οι περισσότερες οικογένειες έσβησαν ή δεν επέστρεψαν από την Σαλαώρα», ήταν τα παρακάτω:

Μπούτσιος, Στραμάρκος, Πάνος Ηλίας, Γιάννης Ηλίας, Στέφανος Μαρτίνος, Μάρκος ή Παναγιώτης Παπασάββας (ο ιερέας του χωριού ο οποίος μαρτύρησε, αναφέραμε σχετικά παραπάνω), Βλάντας (πλήθος ατόμων με το επίθετο Βλάντας), Λέκκας, Λίζας, Κώστας, Χρήστος, Ηλίας, Δήμος και Σπύρος Βρέττος, Τρέκκος, Γκέζος, Ζης?, Ζηντόλος, Δημήτρης, Γιάννης Κώστας, Παναγιώτης, Στέφανος Μπιτζίλης (κι άλλοι Μπιτζιλαίοι), Σπύρος Μπούας, Μάρκος , Θωμάς και Νέστωρας Γκίνης, Στέλιος Γκιώνης και γιός αυτού Δήμος, Σάββας, Κοσμάς, Γιώργης, Χρήστος, Ζάχος, Γκίκας, Γιάννης, Θανάσης, Βασίλης Γκικόπουλος, Μούτσος, Γιώργης, Δήμας, Μπέλλης , Θανάσης Σκούρτης, Πάνος Ζούππας, Παπάς, Γιώργης, Σπύρος και Μιχάλης γιοί του Πάνου Δήμα, , Κότσανος, Κωνσταντίνος Νίνας , Σπύρος Κουμής, Νικόλας Ζάχος και αδελφός αυτού Μιχάλης Ζάχος, Στρακώσος, Μπεττιός, Δράκος , Κιτσούλης, Ράμμος, Μάρκος, Γιάννης Γκικουρίας (κι άλλοι Γκικουραίοι...), Γέτος , (Οδυσσέας ?) Νέτσος, Τσούλας, Μπόης, Ντούκας , Ζεντέλης, Στράτης Δέδες, Αγγελίνος, Βάρφης, Γκιώκας, Τάβας, Λιάρος, Κώστας Τσάτσης, Αλέξης Σίας, Γιάννης Μαρούλης, Λιώλης, Δάμος Ντάμπος, Μάης, Μάκωτσης, Γκίκας, Χρήστος και Γιώργης Ρούτσης, Χρήστος Ντέντες, Σίμος Λιάτης  Δημήτρης ή Αλέξης Κόκας , Μπάσης , Ζάχος, Γιώργης, Δήμος, Πέτρος Ντούνης (και ίσως κάποια από τα παιδιά τους: Θανάσης, Νέστορας, Κώστας, Αλέξης, Νίνος, Αναστάσης, Κοσμάς, Φώτος Βασίλης), Νέστωρας και αδελφός αυτού Μιχάλης Μπίφσας (Νέστωρας και Μιχάλης Γόλης), Mίλος (δηλαδή Μιχάλης)Γκορέτσης, Χρήστος Μπέγιας , Μπίτσας, Μπαλαμπάνης , Μπαρκαρότας και Τσάκνας

Ο Κώστας Ν. Δέδες στο βιβλίο του «Δρυμάδες Χειμάρρας» κάνει λόγο, πως στην Σαλαώρα ο Αλή πασάς μετέφερε κάπου 2500 άτομα αλλά μόνο 700 επέστρεψαν πίσω. Ο αριθμός μου φαίνεται λίγο υπερβολικός. Δεν υπάρχει ο χώρος για τόσο κόσμο και θα γίνονταν αντιληπτοί και στους περιηγητές.  Προσωπική μου εκτίμηση είναι ,με τα ονόματα τα παραπάνω, πως δεν θα ξεπερνούσαν τους 300 με 350 το πολύ 400  εκτός βέβαια αν είχε διασκορπίσει κόσμο και στα καμποχώρια. Που δεν θεωρώ καθόλου απίθανο, γιατί σχεδόν όλοι οι όμοροι οικισμοί ήταν τσιφλίκια δικά του και της οικογένειας του.

Ο όμορος οικισμός Παλιούρι

Γαλλικός χάρτης αρχές δεύτερης δεκαετίας του 1800, 

ο οποίος αναφέρει τον οικισμό Παλιούρι

Είναι γεγονός, πως για την εποχή την οποία κάνουμε λόγο εμφανίζεται ένας οικισμός μόλις λίγο πριν την Σαλαώρα και δίπλα από τις αλυκές με το όνομα “ΠΑΛΙΟΥΡΙ”.  Όπως το τοποθετούν οι χάρτες της εποχής, είναι η τοποθεσία που σήμερα αποκαλούμε “Παλιοσκαμνιά”. Το τοπωνύμιο “Παλιούρι” δεν είναι κάτι ασυνήθιστο στην περιοχή αλλά στο συγκεκριμένο χώρο εμφανίζεται την περίοδο αυτή, στην οποία, όπως αναφέρουν οι πηγές, βρίσκονταν εδώ οι προαναφερόμενοι κάτοικοι από την περιοχή της Χειμάρρας. Επίσης πρέπει να αναφέρω, πως μετά την αναχώρηση των Χειμαρριωτών δεν γίνεται ποτέ ξανά αναφορά στο χωριό αυτό.  Το Παλιούρι μπορούσε να διαθέσει εργάτες τόσος για τις αλυκές του Τσουκαλιού, όσο και για το ιχθυοτροφείο  του Βελή Μπέη στην Αλευρή. Θα μπορούσαμε λοιπόν να υποθέσουμε, πως εδώ εγκαταστάθηκε ο όγκος των Χειμαρριωτών.  Εκτός και αν είναι είναι όλα μια σύμπτωση, που προσωπικά δεν το πιστεύω. 

Χειρόγραφος Χάρτης των Πουκεβίλ και Μποκάζ που μας δείχνει τις τοποθεσίες Παλιούρι, Αλυκές, Ιχυοτροφείο και Σαλαώρα

Το μαρτύριο του ιερέα Μάρκου ή Παναγιώτη Παπασάββα

Στη Σαλαώρα οι Τζοχαντραίοι του Αλή  παρακολουθούσαν τις δραστηριότητες των κατοίκων και πολλές φορές υπήρχαν διαπληκτισμοί. Οι προσβολές των στρατιωτών και τζοχαντραίων έθιξαν βαθιά το ήθος και την υπόληψη τους εκτοπισμένους κατοίκους του νέου χωριού. Ειδικότερα του ιερέα του χωριού  Παπασάββα τον οποίον χλεύαζαν.Σύμφωνα με πληροφορίς από τους Δρυμάδες  Οι αντιδράσεις του Παπασάββα, η ανεξάντλητη υπομονή και η αταραξία του ερεθισαν και εξόργισαν τους Τζοχανταραίους οι όποιοι ειρωνικά έθεσαν πως αν ο παπάς έχει μιλήσει για χτίσιμο ναού, τότε ας χτιστεί ο ίδιος.  Βέβαια με άλλες μαρτυρίες τα αίτια ήταν αλλού., οι Τζοχανταραίοι  ήταν τσατισμένοι με τα καμώματα και το ανυπότακτο πνεύμα  του παπά, που δεν έμενε μόνο στη Σαλαώρα αλλά γυρνούσε τον  κάμπο και κήρυσε την πίστη και πολλές φορές βάφτιζε κιόλας. Τον συνέλαβαν και τοποθέτησαν το σώμα του παπά ανάμεσα στις πέτρες και την λάσπη ενός τοίχου της εκκλησίας .Σύμφωνα με την παράδοση τον εντοιχίασαν στο ιερό της εκκλησίας της Εκκλησίας του Αγίου Νικολάου της Σαλαώρας. Η τελευταία επιθυμία του ήταν να του αφεθούν οι παλάμες ελεύθερες στραμμένες προς τον ουρανό ωστε να παρακαλάει, μέχρι τελευταία στιγμή, για έλεος. Λέγεται πως για εννιά μέρες ακουγόταν μέσα από τον τοίχο να ψέλνει το “Κύριε ἐλέησον”. Στη δέκατη μέρα σώπασε… Εκεί ο Παπασάββας μετά από ημέρες άφησε την τελευταία του πνοή, λόγω αφυδάτωσης. Από τότε, όσοι περνούσαν από εκεί, άκουγαν τη νύχτα ψαλμωδίες και φως έβγαινε από τον τοίχο. Και οι γέροντες έλεγαν πως ο Παπασάββας έγινε άγιος και προστάτης των χωριών.» Μπορεί η ιστορία του Παπασάββα να κινείται μεταξύ Θρύλου και αλήθειας , δεν είναι όμως κάτι ασυνήθιστο για κείνη την εποχή. Ο Παπασάββας κατάγονταν απο ιερατικό γένος με την αρχαιότερη καταγραφή τον παπά-Γρηγόρη Παπασάββα στα 1638. Απόγονοι της γενιάς Παπασάβα βρίσκονται ακόμη στην περιοχή της Χειμάρας.

Το βασανιστήριο του εντοιχισμού στην Οθωμανοκρατία

Για την εκκλσία του Αγίου Νικολάου κάνει λόγο ο Μητροπολίτης Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλος στο «Ιστορικό Δοκίμιο», όπως και ο Νικόλαος Σχινάς στο «Οδοιπορικό Ηπείρου», ο οποίος αναφέρει πως τον ναό τον έχτισε ο Αλή πασάς.

Edward Lear, Παλάσα, 1848

 

Τι απέγιναν οι κάτοικοι;

Θέλω να πιστεύω πως, εκτός την απασχόληση με τις ελιές, ένα μέρος αυτών θα απασχολούνταν στις όμορες αλυκές, οι οποίες ήταν κερδοφόρες για τον Αλή πασά, ίσως και στα διβάρια (γβιάρια) του Βελή Μπέη, άντε να ήταν και κάποιοι αχθοφόροι στο λιμάνι.

Η πτώση του Αλή πασά έφερε και το τέλος του χωριού. Οι κάτοικοι αφού πρώτα το έκαψαν,μαζί και την εκκλησία για να μην θυμίζει τίποτα από τον εκτοπισμό τους εδώ, έφυγαν και πάλι για την πατρίδα τους, ενώ όπως αρχικά ανάφερα, φημολογείται στον κάμπο, πως κάποιοι έμειναν και εδώ.

Όπως μου έγραψε ο Θωμάς Μπίφσας οι αλβανόφωνοι κάτοικοι της περιοχής των Δρυμάδων κράτησαν αυτό το γεγονός σε ένα τους τραγούδι που παραθέτω εδώ,

Qaj o qaj ti Dhermi nuri

se veziri te perzuri

ne Salaor, e Llure te shpuri

dhogen e varrit te vuri

Qani pula, qani mecer

qani laro e korbecer

nga uria do te vdisni

ne Gjilek te dhjakonisni

 

μετάφραση:

 

Κλάψτε, κλάψτε όμορφοι Δρυμάδες

γιατί ο βαζίρης σας έδιωξε

στην Σαλαώρα, στον Λούρο σας πήγε

και σας έβαλε στο φέρετρο

 

κλάψτε κότες και πετεινοί

κι εσείς μαύρα ζωντανά (1)

θα πεθάνετε της πείνας

στους Γκιλεκκάτες(2) θα σας διακονίσουν

 

(1) εδώ γίνεται αναφορά στα ζώα και τις περιουσίες των Δρυμαδιωτών που εγκαταλείφθηκαν ξαφνικά στο έλεος τους

(2) μαχαλάς των Δρυμάδων

 

Ερείπια μιας εκκλησίας

 

Πηγές Κειμένου:

1.       Παναγιώτης Αραβαντινός, Χρονογραφία Ηπείρου Τ1 και Τ2

2.       Σπύρος Αραβαντινός: Ιστορία του Αλή Πασά

3.       Σεραφείμ Ξενόπουλος του Βυζαντίου: Ιστορικό Δοκίμιο περι Άρτης και Πρεβέζης

4.       Νικόλαος Σχινάς: Οδοιπορικό Ηπείρου

5.       François Charles Hugues Laurent Pouqueville: Reise durch Griechenland, T.2 (γερμανική έκδοση του βιβλίου του ταξίδι στην Ελλάδα)

6.       William Martin Leake: Travels in Northern Greece

7.       Συνέντευξη του  Φίλιππα Γιαννήλια από τους Δρυμάδες

8.       Έρευνες του Θωμά Μπίφσα *απόγονο εκτοπισμένων στην Σαλαώρα, από τους Δρυμάδες

9.       Κώστας Ν. Δέδες: Δρυμάδες Χειμάρας, εκδόσεις Σείριος

10.   Κώστας Χατζινικολάου: Χιμάρα – Το άπαρτο κάστρο της Βορείου Ηπείρου

11.   Φώτης Βράκας: Σαλαώρα – Μικρή ιστορική αναφορά σε ένα ξεχασμένο λιμάνι στον αμβρακικό κόλπο

12.   Νικόλαος Πολίτης: Λαογραφικά σύμμεικτα

13.   Διάφορες προφορικές λαογραφικές  διηγήσεις από την περιοχή της Άρτας

 

Ευχαριστώ θερμά τους φίλοuς από τους Δρυμάδες επαρχίας Χειμάρρας. 

 Η άγνωστη μάχη της Σαλαώρας στις 

08 Οκτωβρίου 1912

Κολάζ για τη μάχη της Σαλαώρας. Χάρτης με τα τοπωνύμια της περιοχής. Οι σημαίες είναι τα δυο Οθωμανικά φυλάκια της Σαλαώρας (Το φρούριο στο λιμάνι και το φυλάκιο Φεϊζή μπέη στην είσοδο του τόπου), αριστερά Ελληνικός στρατός σε επίθεση το 1912. το τετράγωνο είναι το σημείο της μάχης

Η Σαλαώρα ως γνωστόν ήταν το σημαντικό λιμάνι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην Ήπειρο, γιατί εδώ κατέφθαναν τα εμπορεύματα που προμήθευαν την Ήπειρο ακόμη και στην ύστερη Οθωμανική περίοδο. Στη Σαλαώρα υπήρχε φρούριο Οθωμανικό με δύναμη 40 ανδρών ενώ στη είσοδο της Σαλαώρας αμέσως μετά την Παλιοσκαμνιά υπήρχε φυλάκιο που οι Οθωμανοί το ονόμαζαν Φεϊζή Μπέη. Με την έναρξη του πολέμου οι Οθωμανοί του φρουρίου της Σαλαώρας εγκατέλειψαν τη θέση τους και έφυγαν για την Πρέβεζα. Έμεινα όμως και πολλοί σκόρπιοι στον κάμπο.

Με τις επιχειρήσεις του Ελληνικού Στρατού στον κάμπο οι Τούρκοι έφευγαν είτε για την Φιλιππιάδα, είτε για την Πρέβεζα. Έτσι ως τις 08.10.1912 ο κάμπος είχε ελευθερωθεί. Στις 06 και 07 Οκτωβρίου έφιππα τάγματα χωροφυλακής, που βρίσκονταν υπο τις διαταγές του Αλ. Κοντούλη ανακοίνωσαν στα χωριά Ιμάμ Τσαούς, Πέτρα, Στρογγυλή, Ζαβάκα, Μαρατιούς, Βίγλα, Ράχη την απελευθέρωση.

Οι Τούρκοι που δεν πρόλαβαν να φύγουν υπολογίζεται πως ήταν γύρω στους 100. Διοικητής ήταν ένας λοχαγός. Σιγά σιγά μαζεύτηκαν όλοι τους και η μόνη λύση ήταν να φύγουν μέσω Σαλαώρας. Ίσως να μην γνώριζαν, πως η Οθωμανική φρουρά είχε εγκαταλείψει το φρούριο. Ο Ελληνικός Στρατός είχε δώσει εντολή σε ένα τάγμα ιππικού να ανιχνεύσει την περιοχή νότια της Φιλιππιάδας. Η Φιλιππιάδα δεν είχε πέσει ακόμη. Το σώμα αποτελούνταν από 50 ιππείς. Αντιλαμβανόμενοι το οθωμανικό τάγμα, έτρεξαν από πίσω τους. Οι Οθωμανοί μόλις είχαν περάσε την Παλιοσκαμνιά και οχυρώθηκαν προφανώς στο φυλάκιο του Φείζη μπέη στην είσοδο της Σαλαώρας. Ο δρόμος παλιότερα ήταν πιο μέσα αριστερά, όχι όπως είναι σήμερα. Εκεί άρχισε σφοδρή μάχη. Για το ιππικό ήταν δύσκολο και αφού παράτησαν τα άλογα πήραν θέσεις γύρω γύρω αλλά ήταν δύσκολο να καταφέρουν πολλά καθότι το καλό σημείο άμυνας το κρατούσαν οι Τούρκοι. Η μάχη συνεχίστηκε μέχρι το βράδυ χωρίς να επιτευχθεί τίποτα. Οι Τούρκοι όμως, φαίνεται γνώριζαν και αυτοί καλά το μέρος και την νύχτα οπισθοχώρησαν σιγά σιγά, φτάνοντας στην παραλία και μπάινοντας σε λέμβους έφυγαν για την Πρέβεζα. Τα χωριά του βόρειου Αμβρακικού είχαν πλέον ελευθερωθεί όλα.

Την πληροφορία αυτή την οφείλουμε στον Β. Κατωπόδη, πολεμικό ανταποκριτή της εφημερίδας “Πατρίς” , σε δημοσίευση του στις 12.10.1912, φύλλο 6756, σελ. 4

Από την εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ , το μικρό άρθρο του Κατωπόδη για την μάχη της Σαλαώρας

 ΤΟ ΤΕΛΩΝΕΙΟ ΝΙΚΟΠΟΛΕΩΣ 

                 ΚΑΙ ΤΑ ΤΕΛΩΝΕΙΑ ΤΟΥ                            ΑΜΒΡΑΚΙΚΟΥ ΚΟΛΠΟΥ                 ΤΟ 1960

Από το 1950 τα τελωνεία του Αμβρακικού Κόλπου υπάγονται όλα στο τελωνείο Νικοπόλεως Πρέβεζας, το οποίο είναι τελωνείο α΄βαθμού.  Στο τελωνείο Πρέβεζας υπάγονταν και το τελωνείο Λευκάδας  α΄τάξως και το τελωνείο Ιωαννίνων β΄τάξως και όλα τα υποδιέστερα τμήματα. Λέγοντας τελωνεία εννούμε και τους τελωνειακούς σταθμούς και φυλάκια. 

Με Φ.Ε.Κ. αριθμό 149, 22 Σεπτεμβρίου 1960 κατεργείται μετα από αιώνες ύπαρξης το τελωνείο της Σαλαώρας. Με το τέλος των Βαλκανικών πολέμων η Σαλαώρα  δεν είχε πλέον ζωή.

Στο ίδιο ΦΕΚ διαβάζουμε για την ύπαρξη των παρακάτων τελωνείων.

Τελωνείο Αμφιλοχίας, γ΄τάξεως

Τελωνείο Πάργας γ΄τάξεως (Αν και δεν είναι Αμβρακικός Κόλπος, συμπεριλαμβάνεται λόγω που ανήκει στο τελωνείο Νικοπόλεως)

Τελωνοσταθμαρχείο Βονίτσης

Τελωνοσταθμαρχείο Μενιδίου

Τελωνοσταθμαρχείο Μενιδίου. Αρχείο Ελπιδοφόρου Ιτζέμπελη

Τελωνοσταθμαρχείο Πέτρας Λούρου

Τελωνοσταθμαχείο γέφυρα Πέτρας, 1913

Τελωνοφυλάκιο Αλυκής (Κόπραινας) , έχει ήδη υποβιβαστεί

Τελωνοφυλάκιο  και αποθήκες Κόπραινας (Αλυκή). Αρχείο  Πλακιά και Ελπιδοφόρου Ιτζέμπελη

Τελωνοφυλάκιο Νεοχωρίου Άρτας, που αντικατέστησε μεταπολεμικά το Κομμένο

 

                                                                           απο το ΦΕΚ 149

Η Επάνδρωση

Τόσο το Τελωνοσταθμαρχείο όσο και το τελωνειοφυλάκιο φαίνεται να ήταν επανδρωμένα μόνο με έναν τελώνη.

 

Πανελλήνιος Ατμοπλοΐα

Δρομολόγιο : Πειραιας – Λιμάνια Αμβρακικού κόλπου 1881 - 1884

Ένα από τα πρώτα ελληνικά ατμοπλοϊκά πλοία που έπλευσαν στον Αμβρακικό Κόλπο

Από τα ιστία στην ατμοπλοΐα

Ως τις τρεις τελευταίες δεκαετίες του 1800 (1800-1870) Το εμπορικό ναυτικό της Ελλάδας κινούνταν ακόμη με ιστιοφόρα, παρότι που στον υπόλοιπο κόσμο την θέση είχαν πάρει τα ατμόπλοια. Το πρώτο ελληνικό ατμόπλοιο το παρήγγειλαν το 1873 οι αδερφοί Ιωάννης και Αντώνιος Θεοφιλάτος με καταγωγή από την Ιθάκη και ήταν επιχειρηματίες στη Ρουμανία. Το πλοίο αυτό ονομάστηκε “Ιθάκη”. Από κει και πέρα αρχίζουν τα ατμόπλοια να αντικαθιστούν τα ιστιοφόρα.

Οι Ακτοπλοΐκές εταιρείες – Η Πανελλήνιος Ατμοπλοΐα

Σιγά σιγά άρχισαν να ιδρύονται εταιρείες που είχαν σκοπό όχι μόνο την μεταφορά εμπορευμάτων αλλά και επιβατικού κοινού. Μια απο αυτές ήταν και η “Πανελλήνιος Ατμοπλοΐα”. Η Πανελλήνιος Ατμοπλοΐα άρχισε να ανοίγει δρομολόγια σε πολλά σημεία. Πειραιά – Κρήτη, Πειραια- Εύβοια, Πειραιά – Καλαμάτα, Πειραιά- Τεργέστη μέσω Κέρκυρας, Πειραιάς Πάτρα και Πειραιάς – Λιμάνια Αμβρακικού κόλπου.

Στον Αμβρακικό

Το πλοίο “Υδρα” το οποίο ΄ταν ιδιοκτησία του εφοπλιστή Πετσάλη άρχισε από το 1881 να αγκυροβολεί στα λιμάνια του Αμβρακικού κόλπου. Ακολούθησε ένα δεύτερο πλοίο, του οποίο δεν βρήκα το όνομα. Τα λιμάνια του Αμβρακικού ήταν: Πρέβεζα, Βόνιτσα, Σαλαώρα, Καρβασαράς και Μενίδι. Στο Μενίδι γίνονταν η διανυκτέρευση. .

Το «Ύδρα» ή αλλιώς το «Υδράκι» -όπως άρεσε στους επιβάτες του να το αποκαλούν- ήταν χωρητικότητας 250 τόνων και ανήκε στον εφοπλιστή Πετσάλη  Φωτογραφία από το διαδίκτυο https://pireorama.blogspot.com/

Αναχώρηση απο Πειραιά, κάθε Πέμπτη 8 π. μ.

Άφιξη στα λιμάνια του Αμβρακικού με δυο διανυκτερεύσεις εν πλώ  το Σάββατο

Πρέβεζα	8 π. μ.
Σαλαώρα(Σαλαχώρα)	9 π. μ.
Βόνιτσα	10:30 π. μ.
Μενίδι	1 μ. μ.
Καρβασαράς (Αμφιλοχία)	3:30 μ. μ.
Μενίδι (επιστροφή)	6 μ.μ.

 Στο Μενίδι το πλοίο διανυκτέρευε και αναχωρούσε κάθε  Κυριακή στις 5 π.μ. με πρώτο λιμάνι την Βόνιτσα

Μενίδι, το τελωνείο. Αρχείο Ελπιδοφόρου Ιντζέμπελη

Βόνιτσα	7:30 π. μ.
Σαλαώρα(Σαλαχώρα)	8:30 π. μ.
Πρέβεζα	9:30 π. μ.

 Την Τρίτη απογευματινές ώρες έφτανε στον Πειραιά

Η επόμενη διαδρομή ήταν απο Πειραιά κάθε Σάββατο και έφτανε στην Πρέβεζα  και τα λιπά λιμάνια του Αμβρακικού κάθε Δευτέρα. Η αναχώρηση ήταν κάθε Τρίτη από το Μενίδι στις 3:30 π.μ. / Πρέβεζα 8:30 και άφιξη κάθε Πέμπτη στον Πειραιά στις 4  μ.μ.

Πίνακας Δρομολογίου 1884