Γέφυρα Χαμιτιέ ή Χαμιδιέ (Hamidiye) – Mια σχεδόν άγνωστη γέφυρα  στην Φιλιππιάδα

Η σιδερένια γέφυρα Χαμιτιέ. Αρχείο Boot, Actia Nicopolis

Η γέφυρα Καλογήρου είναι σχεδόν γνωστή σε όλους τους Ηπειρώτες μαις και ακόμη και σήμερα συνεχίζει, για όσους ταξιδεύουν από τον παλιό δρόμο, να είναι ο κόμβος για Αρτα, Φιλιππιαδα, Ιωάννια, Πρέβεζα, Πάργα, Ηγουμενίτσα. Η γέφυρα Καλογήρου είχε κατασκευαστεί το 1853 από τον Ηγούμενο της Μονής Προφήτου Ηλία πατέρα Διονύσιο και κατόπιν από τον Ιερόθεο. Ήταν ένα πέτρινο γεφύρι με καμάρες και το οποίο ανατινάχτηκε σε επιχείρηση Σαμποτάζ από τον ΕΔΕΣ.

Το πέτρινο γεφύρι , γνωστό σαν Γέφυρα Καλογήρου. Αρχείο Boot, Actia Nicopolis

Αυτό που δεν γνωρίζουμε πολλοί ή έχει περάσει στη λησμονιά είναι, πως δίπλα στο γεφύρι του Καλόγερου υπήρχε και δεύτερη γέφυρα, που κατασκεύασαν οι Οθωμανοί στα πλάισια του νέου καζά (νομού) Λούρου (Φιλιππιάδας) όταν κατασκεύαζαν το δικό δίκτυο μέσω κοιλάδας Λούρου.

Πότε κατασκευάστηκε η γέφυρα; Σύμφωνα με την εφημερίδα  «Φωνή της Ηπείρου»  από την οποία παρουσιάζω άρθρο εδώ στις 06.01.1894 την ίδια χρονιά  κατασκευάστηκε και η γέφυρα ταυτόχρονα με την γέφυρα Μπαλντούμας στην Πίνδο.

Σκοπός της Οθωμανικής Κυβέρνησης του Βιλαετίου ήταν να φτάνουν τα προϊόντα από την Σαλαώρα στην Φιλιππιάδα και Ιωάννινα γρήγορα.

Το μεταλλικό υλικό το κατασεύασε μια εταιρεία στο Παρίσι, είχε κόστος 228,489 γρόσια και του υλικό έφτασε με πλοίο στη Σαλαώρα. Το δε εργοστάσιο ανέλαβε και να στήσει την γέφυρα. Απο κει με εργάτε αλλά και με την λεγόμενη αγγαρεία, που επιβάλλονταν στους χριστιανούς μεταφέρθηκαν μέσω του δρόμου Πασά (Σαλαώρα, Ράχη, Μαμτσαούσι) στη Θέση Βλάχα (Τσακίστρα).

Τα δυο γεφύρια , όπως απεικονίζονται στον χάρτη του Οθωμανού Αντισυνταγματάρψη Halil Ibrahim, 1896, Αρχείο Actia Nicopolis

Εδώ το άρθρο αναλυτικά

Ἐξετέθη ὑπό τῆς Γ. Διοικ. Ἰωαννίνων εἰς μειοδοσίαν ἡ κατασκευή δύο μεγάλων γεφυρῶν, τῆς μιᾶς ἐχούσης ἄνοιγμα 25 μέτρων ἐπί τῆς συνδεούσης τὸν Λοῦρον μετά τοῦ λιμένος Σαλαώρας ὁδοῦ, τῆς δὲ, ἐχούσης ἄνοιγμα 45 μέτρων καὶ 20 ἑκατοστῶν, ἐπί τῆς τοσοῦτον διά τὰς στρατιωτικάς προμηθείας καὶ λοιπήν ἐν γένει συγκοινωνίαν ὁδοῦ Μετσόβου εἰς θέσιν Βαλτούμα. Τὴν κατασκευήν τῶν δύο τούτων σιδηρῶν γεφυρῶν ἀνεδέχθη μέγα ἐργοστάσιον ἐν Παρισίοις διά διακοσίας εἴκοσι ὀκτώ χιλιάδας καὶ τετρακοσίων ὀγδοήκοντα ἐννέα γρ. συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν ἐξόδων τῆς μεταφορᾶς τῶν σιδηρῶν ἐλασμάτων εἰς Σαλαώραν, τῶν ὀδοιπορικῶν καὶ λοιπῶν τῶν παρά τοῦ ἐργοστασίου σταλησομένων εἰδημόνων πρὸς στῆσιν τῶν γεφυρῶν εἰς τὰ οἰκεῖα μέρη, τῶν λοιπῶν διά τὴν στῆσιν καὶ συμπλήρωσιν αὐτῶν ἐξόδων ἅτινα ἔσονται εἰς βάρος τοῦ ἐργοστασίου. Ἡ ἐπί τῶν δημοσίων ἔργων ἐπιτροπή παρεδέξατο τὴν συμφωνίαν καὶ ἐγένετο ἤδη ἡ παραγγελία, ἀποσταλέντος καὶ τοῦ ἡμίσεος τοῦ ἀνωτέρω  ποσοῦ εἰς τὸ ἐργοστάσιον ὥστε προσεχῶς ἄρχεται ἡ ἀνέγερσις αὐτῶν.

(απόδοση του άρθρου από την εφημερίδα: Χρ. Κωστούλας, 2019)

To άρθρο στην εφημερίδα "Φωνή της Ηπείρου" , 06.01.1894, αρ. φ. 69

Τι απέγινε η γέφυρα:

Διαβάζοντας τα ραπόρτα του Ελληνικού στρατού στον πρώτο Βαλκανικό πόλεμο, όλοι γράφουν πως η γέφυρα τίνει οπωσδήποτε επισκευής. Αυτό σημαίνει, πως είδη μερικά χρόνια μετά την κατασκευή της είχε προβλήματα. Η γέφυρα υπήρχε ως και την περίοδο του μεσοπολέμου. Τότε φωτογραφήθηκε και από την Εταιρεία Henry Boot που επιμελούνταν την αποξήρανση του Έλους Φιλιππιάδας-Χανοπούλου. Ακριβώς ημερομηνία δεν υπάρχει πότε γκρεμίστηκε ή τουλάχιστον δεν μας είναι γνωστή. Ο αγαπητός φίλος  και γεφυρολόγος Σπύρος Μαντάς ανακάλυψε μια πλάκα που ανφέρεται μόνο στο γεφύρι του Καλόγηρου. Η Χαμιδιέ έχει περάσει στη λήθη. 

ΥΓ: Να πω, πως για την ανατίναξη της Γέφυρας Καλογήρου οι Ιταλοί στην περιοχή έκαναν συλλήψεις και εκτέλεσαν πολίτες. Μεταξύ αυτών και ένας συγγενείς του παππού μου ο Σπύρος Βράκας. Αυτοί που την πλήρωσαν ακριβά ήταν οι κάτοικοι του Νικολιτσίου, γιατί κάποιος πληροφόρησε τους Ιταλούς, πως ήταν αντάρτες από το Νικολίτσι.

 OI ΤΡΕΙΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΙ ΜΟΥΦΤΙΔΕΣ ΣΤΟ ΙΜΑΡΕΤ Κ ΦΙΛΙΠΠΙΑΔΑ 1881-1922

Μετά την νέα χάραξη των συνόρων το Ιμαρέτ (αν και τα ιδρύματα είχαν δική τους επιτροπή)πέρασε στη διοίκηση του Μουφτή της Πρέβεζας και κατόπιν από το 1897 στον Μουφτή του Νέου Λούρου δηλαδή της Φιλιππιάδας.

Οι τρεις τελευταίου Μουφτίδες που καταγράφονται είναι:

1897 - 1907 Μεχμέτ Νουρί Εφέντη,

1907 - 1910 Αμπντουλάχ Μουφτή

1910 - 1913 Ναμπί Εφέντη

Από το 1913 αφού οι Μουσουλμάνοι εγκατέλειψαν την Φιλιππιάδα, καταργήθηκε η Μουφτεία της Φιλιππιάδας και το Ιμαρέτ πήγε και πάλι στην Πρέβεζα.

Το τελευταίο διάστημα πριν την ανταλλαγή ήρθε η Μουφτεία των Ιωαννίνων με της Πρεβέζης, που αντιπροσώπευε την τέως μουσουλμανική κοινότητα της Φιλιππιάδας, για την περιουσία του Ιμαρέτ σε σύγκρουση αλλά έληξε κάπως ουδέτερα.

 Οι Γέφυρες Καλογήρου και Χαμιτιέ

Ο αγαπητός μας φίλος και γεφυρολόγος Σπύρος Μαντάς είχε ζητήσει βοήθεια να μεταφράσει κάποιος που γνωρίζει την Οθωμανική το χαρακτικό απο το χάρτη του Halil Ibrahim με τις γέφυρες Καλογήρου και Χαμιτιέ. Η απάντηση ήρθε από τον κύριο Fetih Eroğlu.

Loros kasabası yakınında kain (bulunan) Hamidiye Köprüsü demekle maruf olan (bilinen) cesim (büyük) köprünün görünüşü. Kasaba-ı mezkur (adı geçen kasaba) ile Selahora İskelesi ve Loros ovasının mevaki-i sairesi (diğer mevkileri) arasındaki caddenin Loros Çayı üzerindeki güzergahını teşkil eyler. Mezkur (adı geçen) çayın Loros kasabasından Preveze'ye kadar olan kısm-ı cenubisinde (güney kısmında) iki taraf sahilini birbirine rabt eder (bağlayıcı) geçit bulunmadığı sebebiyle bu mevkinin ehemmiyeti derkardır.(bellidir)

Προσπάθησα να μεταφράσω λίγο με την βοήθεια της τεχνολογίας.:Θέα προς την μεγάλη γέφυρα, που είναι γνωστή σαν Γέφυρα Χαμιδιε (η μεταλλική γέφυρα) κοντά στην πόλη (κασαμπάς=Κωμόπολη) Λούρος (Φιλιππιάδα – Νέος Λούρος ή Χαμιδιέ). Ενώνει την παραπάνω πόλη με το λιμάνι της Σαλαώρας και τα άλλα χωριά στον κάμπο του Λούρου (πεδιάδα Άρτας). Η Σημασία της παραπάνω πόλης είναι φανερή, μιας και στο νότιο τμήμα δεν υπάρχει άλλο σημείο μεταξυ Φιλιππιάδας και Πρέβεζας που να ενώνει τις ακτές.

Σημείωση: Και οι δυο γέφυρες δεν υπάρχουν πιά. Η πέτρινη, η λεγόμενη γέφυρα Καλογήρου είχε χτιστει το 1853 και η σιδερενια χαμιτιέ τέλος του 19ου αιώνα.

 

 1881 - ΟΙ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΙ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ ΚΑΙ Η ΜΕΓΑΛΗ ΑΓΓΑΡΕΙΑ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΚΑΤΟΙΚΩΝ ΤΟΥ ΚΑΜΠΟΥ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ

Εφόσον αποφασίστηκε στην συνθήκη του Βερολίνου και στην συμφωνία της Κων/πολης η Οθωμανική Αυτοκρατορία να παραχωρήσει την Άρτα στο Ελληνικό Βασιλείο, έπρεπε να βρεθεί τοποθεσία για τους μουσουλμάνους κατοίκους. Η Οθωμανική κυβέρνηση αγόρασε το Χωριό Σταρόκα (Ρόκκα) απο τον Έλληνα τσιφλικά Ζαφίρ Εφέντη ή Κυρ Ζαφείρη και πρότεινε στους Μουσουλμάνους να ιδρύσουν την Νέα Άρτα. Αυτοί αρνήθηκαν. Κατόπιν τούτου τους προτάθηκε να εγκατασταθούν κοντά στην Λέρα (σημ. Μεταξύ Μονάδας ΧΗΤΑ και Αγίου Σπυρίδωνα) και αυτό το απέρριψαν. Τελικά ο Ζεκίρ πασάς των Ιωαννίνων, αν και αντίθετος με την απόφαση της Πύλης να παραχωρηθεί η Άρτα έστειλε τον Μινέϊκο Εφέντη με επιτελείο να βρει άλλη θέση. Ετσι λοιπόν μεταξύ Ελευθεροχωρίου και Φιλιππιάδας στην θέση Ζευγαρολίβαδο ο Μινέϊκο (παππούς του Ανδρέα Παπανδρέου) χάραξε την Νέα πόλη Χαμιτιέ ή Νέο Λούρο. Επειδή η Πύλη θα αναλάμβανε τα έξοδα ο Ζεκίρ πασάς που θεωρούσε τους Έλληνες υπεύθυνους για την παραχώρηση της Άρτας έθεσε σε εφαρμογή το νόμο της Αβαρίας. Δεν δέχτηκε να πληρωθεί, όπως προβλέπονταν μετά το τανζιμάτ αλλά διέταξε τον αρχηγό της Χωροφυλακής τον Μουσταφάμπεη να επιστρατεύσει τους χριστιανούς του Κάμπου της Άρτας για έργα στην νέα πόλη. Ο Μουστφάμπεης αν και αντίθετος , ανέφερε πως αυτ’ό θα οδηγούσε σε ξεσηκωμό και θα είχαν και απώλειες σοδειάς, φόρων κτλ αναγκάστηκε να υπακούσει στις διαταγές του Ζεκίρ πασά. Ετσι λοιπόν απ όλα τα χωριά του κάμπου επιστράτευσε κόσμο με τα ζώα τους και μετέφεραν οικοδομικό υλικό στην Φιλιππιάδα. Χάραξαν τον δρόμο απο γέφυρα Καλογήρου ως την πόλη και πέρα, επισκεύασαν τον δρόμο Πασά (Γεφ. Καλογήρου – Σαλαώρα). Δεν έλειπαν οι επεμβάσεις των φανατικων μουσουλμάνων Αλβανών που εβριζαν και χτυπούσαν παρ όλες τις επεμβάσεις του Μουσταφάμπεη και του Χατζή Εμίν πασά. Τους ξεσηκωμένους μουσουλμάνους της Άρτας (τα κατώτερα στρώματα) ανέλαβαν με επιτυχία να τους ηρεμήσουν οι πλούσιοι μπεηδες και αγάδες. Οταν δε βρέθηκαν κάποιοι δολοφονημένοι Αλβανοί ο Μουσταφάμπεης απαγόρευσε δια ροπάλου την κακομεταχείρηση των χριστιανών του Κάμπου. Ο δε Χατζή Εμιν πασάς έδιωξε τους Αλβανούς απ την περιοχή. Όλα έγιναν σε χρόνο ρεκόρ. Μιας και η πόλη είχε πριμοδότηση από την Πύλη έφτασαν σε αυτή μαστόρια απ όλη την Ήπειρο και σε σύντομο χρονικό διάστημα χτίστηκαν αρχοντικά και σπίτια, χάνια, καταστήματα. Η Χαμιτιέ-Νέος Λούρος έφερε την Άρτα σε μαρασμό ξεκόβοντας την από το εμπόριο. Για τα κτήρια του Δικαστηρίου, της Χωροφυλακής, τζαμιού και σχολείου για την μεταφορά του υλικού χρησιμοποιήθηκαν και πάλι οι καμπίσιοι αγρότες και όμοροι αγρότες με τα ζώα τους. Το δε υλικό για τον Οθωμανικό στρατώνα που χτίστηκε στην Στρεβίνα(Καμπή )μεταφέρθηκε σε μια μέρα, εφόσον μπήκαν όλα τα χωριά αλλά και οι μουσουλμάνοι σε αγγαρεία. Μια τεράστια αλυσίδα ανθρώπων από το σημερινό γήπεδο Φιλιππιάδας ως την Κάμπή μετέφερε τα υλικά χέρι-χέρι.

Πηγές κειμένου: Δημ. Καρατζένης -η εκαντοταετερίδα της Άρτας, Ιστορικό Στρεβίνας, Αφηγήσεις Ντόπιων, Ημερολόγιο ενος Γερμανού Μηχανικού - Hamburger Zeitung 1890, Ημερολόγιο Μινέϊκο

Εικόνα: Strassenbau im Osmanischen Reich, Georg Wagenführ

 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΟΛΕΜΟΥ 1897 – ΦΙΛΙΠΠΙΑΔΑ – ΕΝΑΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΤΗΑΣ - ΕΝΑΣ ΤΟΥΡΚΟΣ ΚΑΙ ΛΕΙΑ ΠΟΛΕΜΟΥ

 

Το 1897 όπως και το 1913 τον Ελληνικό Στρατό τον ακολούθησαν και  ανταποκριτές πολέμου Εφημερίδων. Τόσο ελληνικών όσο και ξένων.  Αυτή . για καλή τύχη του ιστορικού, ιστοριοδίφη και ερευνητή σήμερα, κράτησαν σημειώσεις  - αρχεία από γεγονότα – πράγματα που συναντούσαν. Κάποια από αυτά τυπώθηκαν ήδη τότε στις εφημερίδες, κάποια αργότερα και κάποια παρέμειναν άγνωστα.  Ένα από αυτά τα αγνωστα είναι και οι σημειώσεις του Ανδρέα Μοσχονά. , ο οποίος ακολούθησε τον Ελληνικό Στρατό στην Φιλιππιάδα.

 

Ο ανταποκριτής αφού έφυγε από την Μπάνι (σημ. Λουτρότοπος Άρτας) , όπου παρεβρέθηκε στην ταφή πολλών πτωμάτων Οθωμανών έφτασε στην Φιλιππιάδα και σημειώνει:

"Η περίφημη Φιλιππιάδα, δεν έχει καμία σχέση με την αρχαία Φιλιππιάδα. Αυτή βρίσκεται πιο δυτικά. Η νέα πόλη χτίστηκε πριν 15 χρόνια και ονομάζεται Νέος Λούρος. Είναι καθαρά τουρκική πόλη με ωραία σπίτια και καταστήματα. Η ωραιότερη οικία είναι αυτή του Φουάτ Μπέη με πολύ ωραία επίπλωση. Η δε πρόσοψη και το σχέδιο του συναγονίζονται τα πιο όμορφα παλάτια τςη Αθήνας.  Αυτά που γράφω τώρα, τα γράφω από το γραφείο του αλλά ο ίδιος έχει εξαφανισθεί από προσώπου γης. Κανένας δεν μου τον περιέγραψε σαν αγριάνθρωπο όπως πίστευα αλλά σαν ένα πολιτισμένο μπέη με κτήματα, που αγαπά την πατρίδα του και δεν τον κατακρίω γιαυτό, αφού δεν είναι κανένας κακούργος. Αν τυχόν τον συναντήσω θα του σφίξω το χέρι. Οι  Μουσοολμάνοι  πολίτες και στρατιώτες είχαν εγκαταλείψει τα σπίτια τους και το 1897 και μάλιστα πολλά τα κάψανε".

 Και ο ανταποκριτής συνεχίζει.

"Στην Φιλιππιάδα έμεινε μόνο ένας Τούρκος. Ο Σαλή Μπέη Κάπα Βουστίνας (πρφ καταγωγή απο την Βουστίνα=Πωγωνιανή Ιωαννίνων) , ο οποίος με φιλοξενεί. Είναι ισχνός στην μορφή με τρίχες στο μέτωπο. Μια καθαρή τουρκική φυσιογνωμία.  Ο Σαλή Βουστίνας ήταν τροφοδότης του Οθωμανικού στρατού στην Ήπειρο. Τέτοιες εργολαβίες συνηθίζονται στην Τουρκία. Ομιλεί καλούτσικα την ελληνική και μπερδεύει φράσεις της καθαρεύουσας με την απλή γλώσσα. Ο Σαλή Βουστίνας μου έδωσε πολλές πληροφορίες για την αποχώρηση των Τούρκων, τια οποίος θα αναπτύξω σε κάποια ανταπόκριση. Οι Τούρκοι φεύγοντας έβαλαν φωτιά σε σπίτια και μαγαζιά. 5-6 κάηκαν εντελώς. Και θα είχαν καεί όλα αν δεν προλάβαινε το μηχανικό μας να σβήσει την φωτιά. Του Σαλή του κάηκαν 2 αποθήκες.  Υπέστη ο ίδιος ζημιά 10000 λίρες αφου του κλεψανε 1500 πρόβατα και μη με ρωτάτε πόσα άλλα.  Εγώ πάντως τον υποπτεύομαι και καλα θα έκανε ο αρχηγός να τον απομακρύνει από την Φιλιππιάδα  για να μην βλέπει τις κινήσεις του στρατού μας. Στην Φιλιππιάδα παρέμεινε και μια γρια Τουρκάλα , η οποία φαίνονταν πολύ Δυσαρεστημένη με την όλη κατάσταση. Είναι απίστευτο με τη γρηγοράδα εγκατέλειψε ο Οθωμανικός στρατός την Φιλιππιάδα. Άφησε αποθήκες γεμάτες με όπλα, πολεμοφόδια, 2 κανόνια και τρόφιμα. Μια αποθήκη γεμάτη με στολές λεηλατήθηκε απο τους χωρικούς.  Εγώ πήρα ένα σπαθί, μια μπαλάσκα, μια κάπα και κάτι φυσίγγια. Αυτό ήταν το δικό μου πλιάτσικο".

 Η Τρίτη κοινότητα του Νέου Λούρου  / Νέας Φιλιππιάδας – Οι Τσιγγάνοι

Συνήθως στην Οθωμανοκρατία όταν μιλάμε για μια τρίτη κοινότητα ενοούμε συνήθως την Εβραίκή. Η περίπτωση της Φιλιππιάδας είναι διαφορετική όμως μαις και είμαστε στη δύση της Οθωμανοκρατίας. Η τρίτη λοιπόν κοινότητα για την οποία σπάνια γίνεται λόγος και παραμένει στην αφάνεια είναι η κοινότητα των Τσιγγάνων ή γύφτων, όπως ονομάζονταν από τον λαό. Μαζί με τους Μουσουλμάνους Οθωμανούς της Άρτας εγκαταστάθηκαν στον νέο οικισμό και μια ομάδα τσιγγάνων, οι οποίοι ήταν μουσουλμάνοι. Όπως ήταν φυσικό για την εποχή, φυσικά δεν πήραν θέση μέσα στο νέο οικισμό αλλά στο Ιμλάκι (κρατική γη) Ελευθεροχώρι. Η κοινότητα των τσιγγάνων είναι παλιά. Εμφανίζεται ήδη στο πρώιμα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα στα 1518 σαν ξεχωριστή συνοικία στην Άρτα.  Αν και δεν τους πίεσε κανείς να εγκαταλείψουν την Άρτα, φοβούμενοι ίσως  αντιδράσεις του ελληνικού στοιχείου μετά την απελευθέρωση και σαν μειονότητα έφυγαν στην νέα πόλη. Αλλος ένας λόγος μπορεί να είναι, ότι μυρίστηκαν δουλειές και μονοπώλειο στην νέα πόλη. Από τα αρχεία βλέπουμε, πως στην πλειοψηφία ήταν τεχνίτες σιδηρουργοί. Χαλκιάδες κατά την λαϊκή ονομασία. Οι Τσιγγάνοι ζούσαν σε καλύβες στο Λευτεροχώρι ενώ τους δόθηκε και μια χέρσα έκταση να την αξιοιποιήσουν.   Στις πηγές δεν φαίνεται να υπάρχουν ως τα 1913 κάποιες προστριβές μεταξύ αυτών, ντόπιων και Οθωμανών. Βέβαια αυτό θα αλλάξει μετά την απελευθέρωση όταν ο Β.Π.  θα προσπαθήσει να αποσπάσει το κομμάτι της γης των Τσιγγάνων και έτσι θα καταφύγουν στο δικαστήριο, όπου η Διοίκηση Ηπείρου θα παραχωρήσει και επίσημα την χέρσα γη στους Τσιγγάνους και στην οικογένεια Λιατίφ των Τσιγγάνων , που ήταν και η μεγαλύτερη.   2 στρέμματα  θα παραμείνουν "κοινοτικά" γαι την "κοινότητα των Τσιγγάνων". Ο Β.Π., πάντα με βάση τα αρχεία της γενικής διοίκησης Ηπείρου, θα προσπαθήσει και πάλι να πάρει τα 2στρέμματα αλλά η αστυνομία θα του παραχωρήσει μόνο 200 πήχες.  Σαν τελευταίο πρόεδρο της κοινότητας των Τσιγγάνων συναντάμε τον Λιούτε Ισλάμ.  Όταν έφτασε ο καιρός της ανταλλαγής, η οποία γίνονταν σύμφωνα με το θρήσκευμα και εξαίρεση είχαν οι Αλβανοί, κάποιοι Τσιγγάνοι θα φροντίσουν να αλλάξουν σύντομα το δόγμα τους και να βαφτιστούν, όπως μαρτυρεί και η περίπτωση του Τζελάλ Ρεφάτ γιος της Φατμέ και του Τζελάλ Χουσεΐν, σιδηρουργός που ονομάσθηκε Φώτης Γιαγκούλας.  Ηταν και κάποιες οικογένειες που έφυγαν για την Αλβανία καθότι ήταν αλβανόφωνοι. Είναι ζήτημα αν η κοινότητα των Τσιγγάνων ξεπερνούσε τα 40 ως 50 άτομα.  Η απελευθέρωση δεν έφερε κάποιες αλλαγές για την κοινότητα των Τσιγγάνων και συνέχισε άλλοτε με δυσκολίες άλλοτε όπως τα φέρνει ο χρόνος να υπάρχει όχι σαν κοινότητα ξεχωριστή αλλά ενσωματωμένη στο σύνολο της Ελληνικής πολιτείας.

Απο το βιβλίο μου: "Φιλιππιάδα - ο χώρος , ο οικισμός, ο καζάς - Ενα ταξίδι στο χρόνο απο την προϊστορική εποχή ως την απελευθέρωση"

Εικόνα: Θάλεια Φλωρά-Καραβία, σκηνή στο πηγάδι στο Ελευθεροχώρι

 1881 - 1912: Οθωμανοί  Διοικητές  Νέου Λούρου(Χαμιτιέ) – Φιλιππιάδας

Με την χάραξη των νέων συνόρων του 1881 και την εγκατάσταση των Οθωμανών στην τοποθεσία Ζευγαρολίβαδο μεταξύ «παλιάς» Φιιππιάδας και Ελευθεροχωρίου η νεοιδρυθείσα πόλη Χαμιτιέ-Νέος Λούρος θα γίνει γίνει έδρα καζά (νομού). Αν και περιλάμβανε μια τεράστια έκταση με τα τμήματα της Λάκκας Λελόβου, Καραβασαρά (Κοιλάδα Λούρου και Δυτικό Ξηροβούνι), Ανατολικό Ξηροβούνι (Νιχαγιέ Νησίστας) και το τμήμα της Χάσης ή Χασί Οβασί δηλαδή το τμήμα του κάμπου, το τίτλο Nefs δηλ πόλη δεν θα τον πάρει. Θα μείνει μόνο στον τίτλο Kasaba δηλαδή Κωμόπολη. Σαν έδρα όμως αλλά και παραμεθόρια ζώνη θα έχει μεγάλο στρατώνα που θα εδρεύει στο Ακοχώρι της Στρεβινας (Καμπή) και φυσικά Αστυνομική Διεύθυνση. Η αστυνομική διεύθυνση της Φιλιππιάδας στις Ελληνικές πηγές παρουσιάζεται πολλές φορές με αρνητικό χαρακτήρα, καθότι η συμπεριφορά της διοίκησης έναντι του χριστιανικού πληθυσμού την περίοδο μάλιστα που εφαρμόζεται το τανζιμάτ δηλ η μεταρρύθμιση καθόλου καλή. Ο χριστιανός παραμένει στα μάτια της μουσουλμανικής διοίκησης πολίτης Β κατηγορίας έναντι του Μουσουλμάνου, που παραμένει πολίτης Α κατηγορίας.  Διοικητές αυτής της Αστυνομίας ήταν:

1881 -  1883: Αχμέτ Φερχάτ Εφέντη. Στα 1882 υποχρεούται να καταστείλει την επανάσταση εναντίον του Καραπάνου. Συλαμβάνει κόσμο και τους στέλνει στην Πρέβεζα στις φυλακές. Περίεργη παραμένει η σχέση του με τον εφημέριο και τον Μουχτάρη (πρόεδρο κοινότητας) του Ιμαμ Τσαούς (Αγιος Σουρίδωνας Άρτας), που παρ όλο που το χωριό ξεσηκώθηκε, δεν συνέλαβε κανέναν.

1883 – 1885 : Ο Μουχαρέμ Σιντκι Εφτέντης. Αυτός βραβεύτηκε σαν υποδειγματικός διοικητής και κατόπιν αίτησης του μετατέθηκε στο Τέτοβο

1885: Απο δω και πέρα οι διοικητές θα φέρουν τον τίτλο του υποδιοικητή καθότι θα υπάγονται στην Πρέβεζα. Υποδιοικητής εδώ αναφέρεται κάποιος Αμντουλάχ Εφέντης, ο οποίο θα μετατεθεί την ίδια χρονιά στο αργυρόκαστρο

1886-1889: Αναφέρεται ο Αχμέτ Μουχτάρ Εφέντης. Κατηγορήθηκε για διαφθορά μάλλον , συνελήφθη και μεταφέρθηκε στην πρέβεζα.

Οι Οθωμανικές – τουρκικές πηγές που μελέτησα προς το παρόν δεν αναφέρουν άλλους ως το 1905

1905 – 1908: έχουμε τον Μεχμέτ Βεχίμπ Εφέντη, όπου το 1908 υπέβαλε αίτημα στο διοικητή του Σαντζακίου της Πρέβεζας να μετατεθεί στη γενέτειρά του.Δεν αναφέρεται, ο τόπος καταγωγής του.

1908/1909 – 1912: Ραμίζ Εφέντη, ο οποίος θα είναι και ο τελευταίος γαιτι κατόπιν δεν αναφέρεται άλλος. Μπλέκεται σε βασανισμούς κατοίκων στη Λάκκα και στο Κάμπο.

Πολλές φορές στις ελληνικές πηγές αναφέρονται εσφαλμένα και σαν διοικητές λοχίες και δεκανείς. Είναι λογικό για την εποχη εκείνη αυτά τα άτομα είχαν μεγάλη δύναμη.

Πιο αναλυτικά θα παρουσιαστουν τα στοιχεία στην επανέκδοση του πρώτου μου βιβλίου «Φιλιππιάδα, ο χώρος, ο οικισμός, ο καζάς»

Φωτογραφίες:

1. Το Οθωμανικό διοικητήριο της Φιλιππιάδας, απο το σουλτανικό άλμπουμ του Αμπντούλ Χαμίτ, ακόμη και σήμερα διοκητήριο Αστυνομίας

2.  Οθωμανοί χωροφύλακες του σαντζακίου της Πρέβεζας στα 1900, φρουρά του ιταλού πολιτικού Francesco Guicciardini , φωτογραφία από το αρχείο του Νίκου Καράμπελα - Ιδρυμα Ακτία Νικόπολις

 Η ιστορική εξέλιξη ενός Δήμου: Από τον Δήμο (Νιχαγιέ) Ρωγών στον Δήμο Ζηρού

 

Εικόνα: Οι γέφυρες Καλογήρου(πέτρινη με καμάρες , 1853) και Χαμιτιέ(σιδηρένια, 1900) στον ποταμό Λούρο. Και οι δύο δεν υπάρχουν πλέον.

Ο σημερινός Δήμος Ζηρού έχει έκταση 386,15 τετραγωνικά χιλιόμετρα, αν αληθεύουν τα στοιχεία, και πληθυσμό γύρω στους 15.000. Ο σημερινός Δήμος προέκυψε με το σχέδιο «Καλλικράτης» από την συνένωση των Δήμων Ανωγείου, Θεσπρωτικού και Φιλιππιάδας συν την κοινότητα Κρανιάς. Λέμε καμιά φορά πως η ιστορία επαναλαμβάνεται. Παραδόξως η σημερινή έκταση του Δήμου Ζηρού με τους συγκεκριμένους οικισμούς υπήρχε και πάλι στο μακρινό παρελθόν του 16ου αιώνα, στην περίοδο της Οθωμανοκρατίας.

Από το 1430 που πάτησαν οι Οθωμανοί το πόδι τους στην Ήπειρο έως το 1470 κατέλαβαν με συμφωνίες [το νότιο κομμάτι της Ηπείρου, όπου εξαιρείται η Ρηνιάσα (Κάστρο Ριζών Πρέβεζας), που καταλήφθηκε με πόλεμο] όλη την Ήπειρο. Το σημερινό κομμάτι της Ηπείρου αποτέλεσε το σαντζάκι ή λιβά των Ιωαννίνων και χωρίστηκε σε τρεις νομούς – καζάδες: Ιωαννίνων, Άρτας και Ρηνιάσας με μεγαλύτερο νομό τον καζά των Ιωαννίνων.

Οι νομοί χωρίστηκαν σε Δήμους – Νιχαγιέδες. Έτσι, λοιπόν, στο νότο ο καζάς της Άρτας αποτελείται από πέντε Δήμους – Νιχαγιέδες: Τοπόλιανης ή Τοπόλγιανης (Κάμπος Άρτας) με άγνωστη έδρα, Δήμος Άρτας με έδρα την Άρτα, Δήμος Ραδοβιζίου με έδρα την Καλεντίνη, Δήμος Τζουμέρκων με έδρα τα Άγναντα και Δήμος Ρωγών με έδρα την Καστρόπολη των Ρωγών, σημερινή Νέα Κερασούντα Πρέβεζας.

Στον 16ο αιώνα ο Δήμος Ρωγών αποτελείται από τα τμήματα του Ηλιοβουνίου, όπου και βρίσκεται η έδρα, το τμήμα της Λάκκας, το τμήμα του Βαθύ (κοιλάδα Λούρου) και το τμήμα δυτικού Ξηροβουνίου. Ακριβώς, όπως είναι σήμερα ο Δήμος Ζηρού.

Βέβαια, ο χρόνος αλλάζει τα πάντα. Ο Μωάμεθ ο Πορθητής κοιτάζοντας και προς την Ιταλία αλλά και με σκοπό να ελέγχει το στόμιο του Αμβρακικού κτίζει στα 1478 το κάστρο της Μπούκας στην Πρέβεζα και μέχρι τον 17ο αιώνα η Πρέβεζα θα εξελιχθεί σε πόλη η οποία θα αντικαταστήσει τον νομό Ρηνιάσας.

Σ’ αυτό το διάστημα παύει η ύπαρξη της πόλης των Ρωγών. Παράλληλα, σε διοικητική διαίρεση αποσπάται από τον καζά της Άρτας μέρος του Δήμου Ρωγών και ενσωματώνεται σαν Δήμος – Νιχαγιές Λάμαρης και Λάκκας στον καζά της Πρέβεζας. Το τμήμα της κοιλάδας Λούρου και Δυτικού Ξηροβουνίου παραμένει στην Άρτα. Στα 1684, στον 6ο Ενετοτουρκικό πόλεμο, οι Βενετοί καταλαμβάνουν την Πρέβεζα. Έχουμε πάλι αλλαγή ορίων των Δήμων. Με την συνθήκη του Κάρλοβιτς, οι Οθωμανοί παίρνουν και πάλι την Πρέβεζα για να την χάσουν ξανά στον 7ο Ενετοτουρκικό πόλεμο στα 1717 ως τα 1797. Τώρα σχηματίζεται ο Δήμος Λάκκας ή Βιλαέτι των Ρωγών που περιλαμβάνει βασικά την Λάκκα Λελόβου με έδρα το Λέλοβο και διοικητή ένα Σούμπαση, ενώ άγνωστη μάς είναι η έδρα του Νιχαγιέ του Καρβασαρά, ο οποίος συμπεριλαμβάνει και την κοιλάδα του Λούρου έως την Φιλιππιάδα.

Υποθέτω πως αρχικά ήταν οι Μαρκάτες στον Γοργόμυλο, ενώ αργότερα πρέπει να μεταφέρθηκε στον Αμμότοπο. Όταν λέμε έδρα εννοούμε εκεί όπου είχε την έδρα ο Σούμπασης. Αυτό θα συνεχιστεί έως το 1881 όταν έρχεται η μεγάλη αλλαγή με τα νέα σύνορα και την ίδρυση του καζά της Φιλιππιάδας. Πρωτεύουσα του νέου νομού – καζά είναι η Φιλιππιάδα. Ο κάμπος της Άρτας ενσωματώνεται και διασπάται σε δύο τμήματα. Το τμήμα της Χάσης (Χασί οβασί) και της ποταμιάς.

Το τμήμα της χάσης έχει έδρα την Φιλιππιάδα, ενώ το τμήμα της Ποταμιάς, το Νεοχώρι. Έχουμε την ίδρυση του νιχαγιέ της Νισίστας (σημερινή Ροδαυγή), στον οποίο προφανώς ανήκουν τα τμήματα ανατολικού Ξηροβουνίου και Γκιλμπερίνης, το τμήμα καρβασαρά, προφανώς με έδρα τον Γοργόμυλο. Προσοχή, τα τμήματα ήταν υποδιαιρέσεις και όχι Δήμοι – Νιχαγιέδες, και το τμήμα της Λάκκας με έδρα το Λέλοβο. Αυτό θα πάει έως την Απελευθέρωση.

Μετά την απελευθέρωση έχουμε το σπάσιμο των Δήμων και την ίδρυση των κοινοτήτων. Μέχρι το 1948 όλη η εξεταζόμενη έκταση θα παραμείνει σε κοινότητες. Με ΦΕΚ 1948 56Α οι κοινότητες της Νέας Φιλιππιάδας και του Θεσπρωτικού θα προαχθούν σε Δήμους εντός των ορίων που ήταν σαν κοινότητες. Με ΦΕΚ στις 19 Μαρτίου 1961 ενσωματώνονται οι κοινότητες παλιάς Φιλιππιάδας και Ελευθεροχωρίου στο Δήμο Φιλιππιάδας και ακολουθεί με ΦΕΚ στις 16 Μαρτίου 1971 ο Άγιος Γεώργιος. Ο πρώτος δήμαρχος που θα εκλεγεί είναι το 1951 ο Κωνσταντίνος Zαραβέλλας της παράταξης «Αγροτοεπαγγελματική Ένωσις» με 53,10%. Με το Σχέδιο «Καποδίστριας» ή νόμος «Καποδίστρια» 2539/97 θα έχουμε ξανά συνενώσεις χωριών και πόλεων σε μεγαλύτερους Δήμους και έτσι στην εξεταζόμενη περιοχή θα προκύψουν το 1998 οι παρακάτω Δήμοι: 1. Φιλιππιάδας με 10 Δημοτικά Διαμερίσματα. 2. Δήμος Θεσπρωτικού με οκτώ Δημοτικά Διαμερίσματα. 3. Δήμος Ανωγείου με τρία Δημοτικά Διαμερίσματα

Ακολουθεί το πρόγραμμα ή σχέδιο «Καλλικράτης» με το νόμο 3852/2010 που προβλέπει μεγαλύτερους Δήμους και ερχό- μαστε στην ίδρυση του Δήμου Ζηρού που βασικά έχει τα ίδια όρια και χωριά, όπως ο Δήμος Ρωγών του 16ου αιώνα.

Αναλυτικά για το Δήμο Ρωγών στο νέο υπό έκδοση βιβλίο μου «Ιστορική Διαδρομή του Κάστρου των Ρωγών και περιοχής αυτού – Τα Τοπωνύμια Μικρής Λάκκας, Κοιλάδας Λούρου και Ξηροβουνίου τον 16ο αιώνα».