Ο Πειρατής και κολονέλος 

Ευστάθιος Ρωμανός - Μανέτας

Μιας και δεν υπάρχει κάποια εικόνα για τον Μανέτα εδώ μια φανταστική απεικόνιση πειρατή από την σελίδα https://de.vecteezy.com/vektorkunst/47011578-pirat-portrat-abstrakt-skizzieren-hand-gezeichnet

Μια από τις μορφές που έπαιξαν ρόλο στα γεγονότα της κατάληψης της Πρέβεζας στον 6ο Τουρκοβενετικό πόλεμο ή πόλεμο του Μοροζίνι στα 1684 είναι η μορφή του Ευστάθιου Ρωμανού γνωστός και σαν Μανέτας. Το πρόσωπο του σχετίζεται επίσης και με τα παραπέρα γεγονότα στον Αμβρακικό κόλπο, στον αρτινό Κάμπο και στην μονοήμερη κατάληψη της Άρτας το Φθινόπωρο του 1684.

Πριν πάμε στα γεγονότα ας δούμε πρώτα ποιος ήταν ο Ευστάθιος Ρωμανός ή Μανέτας.

Γνωρίζουμε, πως είχε καταγωγή από την Ζάκυνθο και φαίνεται, πως από νωρίς επιδόθηκε στην πειρατεία. Οι πληροφορίες που έχουμε για την πειρατική του δράση κυμαίνονται μεταξύ μύθου και αλήθειας. Σύμφωνα με όλα αυτά αραξοβόλι του Μανέτα φαίνεται να ήταν οι Φούρνοι της Ικαρίας, όπου ακόμη και σήμερα μια παραλία ονομάζεται Μανέτα. Αν και πολλοί γράφουν, πως είχε δράση στη Μήλο, τα αρχεία της Μήλου δεν τον αναφέρουν εκτός και αν ήταν υπό τις διαταγές του Μοροζίνι. Λέγεται πως κάποια στιγμή παντρεύτηκε την Μαργκάνα από την Άνδρο, η οποία ήταν παντρεμένη με κάποιον έμπορο μεταξωτών. Με την Μοργκάνα απέκτησε τον γιο του Ζώρζη. Σύμφωνα με τις φήμες ένας καθολικός παππάς κατηγόρησε την Μοργκάνα στον Μανέτα, πως τον απατά και εκείνος έστειλε παλικάρια, την έφεραν από την Μήλο στους Φούρνους και την σκότωσε. Μετά από λίγα χρόνια παντρεύτηκε στην Τήνο την Ελένη Αλιμπράντη και απέκτησε άλλους δύο γιους, τον Φριδερίκο και τον Ανδρέα, οι οποίοι μαζί με τον πρωτότοκο τον Ζώρζη συνέχισαν την οικογενειακή πειρατική παράδοση.

Αγία Μαύρα Λευκάδα, 1684. Στην κατάληψη συνέβαλε και ο Μανέτας

Ο Μανέτας ζει σε μια εποχή όπου στην ανατολική Μεσόγειο κυριαρχεί η Οθωμανική Αυτοκρατορία και η Βενετία, η οποία κάθε τόσο έχει απώλειες εδαφών. Μεταξύ 1670 και 1684 πρέπει να είναι ο μοναδικός Έληνας πειρατής στο Αγαίο με δική του γαλεότα. Ο Μανέτας φαίνεται να ήταν Βενετος υπήκοος και ακολούθησε αρχικά με την γαλεότα του τον Μοροζίνι στην εκστρατεία του. Αναλαυτικά τα γράφει ο Στέφανος Δόνος στα στρατηγήματα: Το Μάιο του 1684 ο Gerolamo Corner τον προσεταιρίστηκε, εκ μέρους των Βενετών, και του χορήγησε άδεια ελεύθερης διακίνησης. Ο Μανέτας βοήθησε τους Βενετούς να συλλέξουν φόρους στο Αιγαίο και, στη συνέχεια, με την ηρωική συμμετοχή του στις καταλήψεις Λευκάδας και Πρέβεζας. Πήρε μέρος σε επιχειρήσεις στη Στερεά Ελλάδα, το 1688, και στη Χίο, το 1694. Για τις υπηρεσίες του έλαβε το βαθμό του συνταγματάρχη (Κολονέλος) του βενετικού στρατού, ενώ στο στόχαστρο του, ως κουρσάρου, έμπαιναν, κυρίως, τουρκικά πλοία.

Πρέβεζα 1684, διακρίνεται η γαλεότα του Μανέτα στην είσοδο του κόλπου

Μετά την κατάληψη της Πρέβεζας ο Μανέτας και άλλοι έτρεχαν στον κάμπο να στρατολογήσου Έλληνες αλλά φαίνεται παράλληλα να έκαναν και λεία. Κείνο το Φθινόπωρο φαίνεται να είχε βρέξει πολύ και το τουρκικό ιππικό αντιμετώπιζε δυσκολίες να κινηθεί στον κάμπο. Την ίδια περίοδο φαίνεται να ο βοεβόδας της Άρτας Μεχμέτ Αγάς έλαβε διαταγή ή ήταν δική του απόφαση δεν είναι γνωστό να εκστρατεύσει στο Βάλτο και Ξηρόμερο να τιμωρήσει τους εκεί κατοίκους , οι οποίοι φαίνεται να είχαν συμμαχήσει με τους Βενετούς. Τις επιχειρήσεις των Βενετών τις ενίσχυσαν δια ξηράς οι αρματολοί του Κάρλελι ο Γιαννιώτης Αγγέλης Σουμίλας, ή Σουμιάς γνωστός και σαν Βλαχαγγέλης ο Μακεδόνας Πάνος Μεϊντάνης από την Κατούνα (πολλές φορές μπερδεύεται με τον Μεϊντάνη απο την Μακεδονία), ο αρματολός των αγράφων Χορμόπουλος γνωστός και σαν “Το μικρό Χορμόπουλο”, Ο Βαλαωρίτης και Ο Σπαθογιάννης. Αυτό έδωσε την αφορμή λοιπόν στον βοεβόδα να εκστρατεύσει εναντίον αυτών. Όντως ο Μεχμούτ πασάς κατέστρεψε την πρωτεύουσα του Βάλτου την Αμπρακιά (Θέση κοντά στην Αμφιλοχία) και άλλους οικισμούς αλλά τον πρόλαβαν οι Βενετοί και έπαθε και μεγάλες ζημιές. 

Μέρος από χάρτη του Antonio Salamanca όπoυ βλέπουμε την Άρτα και την Αμπρακιά, την πρωτεύουσα του Βάλτου καθώς και μια βενετική γαλέρα, ενώ μια γαλεότα βρίσκεται στην εκβολή του αράχθου

Μέρος από χάρτη με τίτλο "Η Πρέβεζα και οι όμορες πόλεις" κατα τον 6ο Βενετικό πολεμο. Εδώ βλέπουμε τις καταστροφές του Βοεβόδα Άρτας Μαχμούτ πασά στο Βάλτο και Ξηρόμερο

Τόσο στο Μακρυνόρος όσο και στο Λουτράκι. Αφού λοιπόν είχαν κλείσει οι δρόμοι για την Άρτα και ο Μεχμέτ θα καθυστερούσε βαδίζοντας πιο εσωτερικά στον Βάλτο και ερχόμενος από Ραδοβίζι ο Μανέτας, ο Μεταξάς, ο Δελλαδέστιχας και άλλοι συνοδευόμενοι από ξηράς από τον Σουμίλα, τον Μεϊντάνη και τον Χορμόπουλο μπήκαν με πλοία στο Άραχθο και έφτασαν στην Άρτα. Πολιόρκισαν την Άρτα και την οποία κατελαβαν. Την Άρτα την κράτησαν για μια μέρα. Τι ακριβώς έγινε κείνες τις μέρες στην Άρτα δεν υπάρχουν στοιχεία. Το μόνο που γνωρίζουμε είναι, πως πήραν σαν όμηρο τον κατή (ιεροδικαστή) της Άρτας , τον οποίο αντάλλαξαν αργότερα με λύτρα.

Το φρούριο της Άρτας στα 1686 σε σχέδιο του Γερμανοεβραίου Jakob Enderlin από το βιβλίο του Archipelagus Turbatus, Oder Deß Schönen Griechen-Lands

Εδώ σταματά και η δράση του Ευστάθιου Ρωμανού-Μανέτα στην περιοχή του αμβρακικού κόλπου. Ο Μανέτας θα συνεχίσει την πορεία του με τον Μοροζίνι και θα διακριθεί και σε άλλες μάχες όπου θα λάβει του βαθμό του κολονέλου (συνταγματάρχη). Θα συνεχίσει την δράση του σαν κουρσάρος ή πειρατής και μετά τον 6ο Βενετικό πόλεμο και το κύριο “εμπόρευμα” του θα είναι Τούρκοι αιχμάλωτοι που θα τους πουλά για σκλάβους.

Χρονολογία πότε απεβίωσε δεν έχουμε, πάντως την οικογενειακή παράδοση της Πειρατείας την συνέχισε ο μεγάλος γιος ο Ζώρζης, ο οποίος συγκρούστηκε κάποια στιγμή με την Γαληνοτάτη Δημοκρατία του Αγίου Μάρκου της Βενετίας, φυλακίστηκε και αφέθηκε ελεύθερος. Τελευταία πληροφορία γι αυτόν την έχουμε, πως βρίσκονταν με την φούστα του (τύπος πλοίου) στην Τεργέστη.

Πηγές κειμένου:

Στέφανος Δόνος: Στρατηγήματα, η κατάληψη της Πρεβεζας το 1684

Κωνσταντίνος Σάθας: Τουρκοκρατούμενη Ελλάς

Locatelli, Alessandro: Racconto Historico Della Veneta Guerra in Levante

Garzoni Pietro: Istoria della republica di Venezia in tempo della Sacra Lega contra Maometto IV,Parte Prima, Venezia 1720

Beregani Νιcola: Historia delle guerre d Europa dalla comparsa dell Armi Ottomane nell Hungheria l anno 1683,parte prima,Venetia 1698

 Η λεηλασία του αρτινού κάμπου από τον Λυμπεράκη Γερακάρη στα 1697 μέσα από μια επιστολή μιας επιτροπής  καμπίσιων κληρικών

Εικόνες: λεηλασία πειρατών και φνταστική απεικόνιση του Λυμπεράκη Γερακάρη όταν υπηρετούσε τους Οθωμανούς

Μέσα στις Μπούστες/φακέλους που υπάρχουν στο αρχείο της Βενετίας για την περιοχή της Άρτας, ο αείμνηστος Μέρτζιος μετέφρασε και μια ενδιαφέρουσα επιστολή κάποιων καμπίσιων κληρικών  προς την Γαληνοτάτη Δημοκρατία του Αγίου Μάρκου της Βενετίας  όπου βλέπουμε το μέγεθος της καταστροφής αλλά και της υποτέλειας των Ανθρώπων.

Γράφει η επιτροπή προς τον Δόγην

“Τήν 3ην Σεπτεμβρίου ήλθεν ένας στρατός καί έκαυσε τήν "Αρταν. Όλα τα χωριά μας έλεηλατήθησαν. Μάς έπήραν τά μικρά καί τά μ ε γ ά λ α  ζώα  καί τά ά λ ο γ α καί κάθε τί πού είχαμε ημείς οι δυστυχείς Χριστιανοί, καί δεν γνωρίζομεν τό αίτιον π ο ύ μ α ς έγινε τόσο κακό. "Ημείς οί κακόμοιροι είχαμε γίνει φόρου υποτελείς καί έζούσαμεν άσφαλείς καί εχάσαμεν τά πράγματα μας. Και όμως μπορούσαμε να φύγουμε και να αποφύγουμε την δυστυχία. “

Με την τελευταία φράση μάλλον δηλώνουν πως είχαν γνώσει της επίθεσης απλά δεν πίστευαν πως ο Γερακάρης θα στραφεί εναντίον τους.  Ενδιαφέρον προκαλεί επίσης η παρακάτω πρόταση του κειμένου.

“Λεηλατηθέντες, άπογυμνωθέντες από τούς Χριστιανούς, χειρότερα από τούς Τούρκους, άκούομε νά μάς λέγουν π ρ ο δ ό τ ο ς καί δεν μάς πιστεύουν καί κάθε μέρα φονεύουν άνθρώπους.”

Δηλαδή δεν φτάνει πως τους λεηλάτησαν και τους άφησαν άστεγους είχαν και φασαρίες με τους Τούρκους, που ενοχοποίησαν τα χωριά για συνεργασία και άρχισαν και αυτοί έκαναν τα γνωστά τους.

Στο τέλος η επιτροπή  κάνει έκκληση για προστασία από την Βενετία

“Δ ι ’ αυτό καταφεύγομεν είς τήν μεγάλην Σ α ς  ε ύσπλαχνίαν ινα μάς έλεηθή καί λάβη τά μέτρα νά μάς προστατεύση καί Κύριος ό θεό ς θά δωρήση είς τήν Ύμετ. εξοχότητα μεγα λειτέρα ς τιμάς καί άνώτερα άξιώματα. καί τέλος τήν προσκυνούμεν

1. Ο δούλος τής Ύμετέρας έξοχότητος ό Οικονόμος τών Κωστακιούς.

2. Χριστόδουλος ίερεύς τών Κιρκιζάδες.

3. Π α π ά — Νίκος.

4. Π α π ά — Δήμος ά π ό τό Π αχυκάλαμο.

5. Δήμος του Π α π ά Σίμου.

6. Π α π ά — Α π ό σ τ ο λ ο ς από τά Πλέσσια (Πλησιοί).

7. Παναγιώτης από τή Βρύση. (Τμήμα της Βρύσης είναι η περιοχή ανατολικά του Αράχθου ως Μενίδι)

 

Να σημειώσω δω, πως θεωρητικά απαγορεύονταν να πληρώσουν αλλού φόρο οι Οθωμανοί υπήκοοι αλλά από την άλλη η ίδια η Οθωμανική διοίκηση συνιστούσε στους Χριστιανούς να πληρώσουν φόρο προστασίας έναντι της πειρατείας γιατι η Οθωμανική κυριαρχία σύμφωνα με την συνθήκη του Καρλοβιτς τελείωνε στη στεριά και για την Θάλασσα υπεύθυνοι ήταν οι Βενετοί. . Όμως αυτό μπορούσε να αποβεί και μοιραίο για τους Χριστιανούς. Όπως όταν πήγε ο επίσκοπος Ρωγών στην Πρέβεζα να διαπραγματευτεί φόρους και ο πασάς της άρτας τον υποπτεύονταν για κατασκοπία, επειδή δεν μπορούσε να το αποδείξει τον συνέλαβε με την αιτιολογία, πως παρακινεί Οθωανούς υπήκοους να πληρώσουν σε χριστιανό φόρο.

Τούρκοι πειρατές στον Αμβρακικό

Δεν έφταναν όλοι οι άλλοι που έχουμε αναφέρει στο παρελθόν, στον Αμβρακικό Κόλπο είχαν φτάσει και Τούρκοι πειρατές.

Εμφανίστηκαν για πρώτη φορά τον 15ο αιώνα, ειδικά προς το τέλος του, όταν ο πειρατής – κουρσάρος Καμαλή εδραιώθηκε στο Ιόνιο. Δεν μιλάμε για Οθωμανούς γενικά ή Βαρβερίνους άλλα για Τούρκους.

Το 1524, ο πειρατής Μποστάν ή Μιστάν Ρεΐς, με διαταγή του Σουλτάνου Σουλεΐμάν, στάλθηκε στον Αυλώνα της Αλβανίας επικεφαλής μικρού στόλου των Οθωμανών από πρώην πειρατές, για να ενισχύσει την παρουσία των μουσουλμάνων στα παράλια του Ιονίου και της Αδριατικής. Ο Μποστάν, έγινε όχι μόνο φόβος και τρόμος των περιοχών της «δικαιοδοσίας» του αλλά προσπάθησε να μπει για λεία και στον Αμβρακικό κόλπο.

Όμως στο κάστρο της Μπούκας του κλείσανε οι Τούρκοι την ρότα και δεν μπόρεσε να κάνει αυτά που ήθελε. Κι αυτό ήταν λάθος του καθότι εδώ ήταν Οθωμανική επικράτεια. Αποτέλεσμα αυτού ήταν το 1525, ο Σουλεϊμάν να τον διατάξει να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη. Ο Μποστάν δεν υπάκουσε και τελικά συνελήφθη και οδηγήθηκε σιδηροδέσμιος στην Πόλη.

Στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα στην περιοχή κάνει καριέρα ο Τούρκος πειρατής Dourag Beg (Ντουράτς μπέης). Το ορμητήριο του ο Dourag Beg (Ντουράτς μπέης) αρχικά το είχε στην Ναύπακτο αλλά κατόπιν το μετέφερε, σύμφωνα με τον Bernard Randolph, κοντά στην Λευκάδα. Φυσικά δεν θα μπορούσε να βγει από την ρότα του και ο Αμβρακικός κόλπος. Ειδικότητά του ήταν να σκλαβώνει κόσμο και λιγότερο το πλιάτσικο. Αναφέρεται μόνο σε μια επιχείρηση στα χωριά του βόρειου Αμβρακικού αλλά φαίνεται να μην έκανε κάτι το ιδιαίτερο.

Όταν στα 1675 ο Γάλλος γιατρός Ζακ Σπόν συνοδευόμενος από το νεαρό Άγγλο βοτανολόγο και αργότερα ιερέα George Wheeler φτάνει στην Άρτα, τονίζει ιδιαίτερα πως με φόβο πέρασαν το στενό της Λευκάδας όπου δρούσε ο διαβόητος πειρατής Dourag Beg (Ντουράτς μπέης). Λέγεται πως σκοτώθηκε σε μάχη με τους Βενετούς ανοιχτά της Κρήτης το 1668. Αν αληθεύει αυτό, τότε είχε μείνει ακόμα ο φόβος του όταν πέρασε ο Σπον ή δεν γνώριζαν ακόμα τον θάνατο του. Στα χρονικά, βέβαια, αναφέρεται σαν Τουράμπεης. Στην Ναύπακτο πάντως είχε χτίσει τεράστιο σεράι. Γενικά σύμφωνα με τον Πλουμπίδη, η Βενετία ήταν αυτή που έδωσε τέλος στην τουρκική πειρατεία στο Ιόνιο και στον Αμβρακικό.

Πηγές κειμένου: Πλουμίδης Γεώργιος, Η Βενετοκρατία στην Ελληνική Μεσόγειο. Λίνος Υφαντής – Ντουράτζ Μπεής, ο κουρσάρος της Ναυπάκτου. Blog: Παμπάλαια – Ζακυνθινές, και μη, διαδικτυακές ανασκαφές. Mιχάλης Στούκας, Τούρκοι πειρατές: Η μάστιγα της Ανατολικής Μεσογείου από τον 14ο μέχρι τον 18ο αιώνα. Mario Sanuto, Diario.

 

ΠΕΙΡΑΤΕΙΑ ΣΤΟ ΙΟΝΙΟ – ΠΕΙΡΑΤΕΣ ΚΑΙ Η ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΜΙΑΣ ΟΜΑΔΑΣ ΗΠΕΙΡΩΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ

3 Αυγούστου 1555 – 15 Νοεμβρίου 1555

Ο διοικητής της Κέρκυρας Ζαχαρίας Μοροζίνι τον Αύγουστο του 1555 ως τον Νοέμβριο του ιδίου έτους φαίνεται να ήταν με δύο θέματα απασχολημένος. Την Πανώλη που είχε πέσει στην Ήπειρο, τις τιμές του σιταριού και το κούρσεμα μιας ομάδας Εβραίων Εμπόρων από την Ήπειρο.

Σύμφωνα με τις επιστολές του Μοροζίνι προς τον Δόγη της Βενετίας ο Μοροζίνι είχε φτιάξει σε μια νησίδα έξω από την Κέρκυρα Λαζαρέτο και έβαζε σε καραντίνα, όσους έρχονταν από Ήπειρο και Θεσσαλία. Μεταξύ όλων ήταν και μια ομάδα Εβραίων από την Ήπειρο. Το βράδυ όμως χτύπησε ένα ισπανικό πειρατικό με Έλληνες πειρατές. Αφού σάπισαν στο ξύλο έναν Έλληνα έμπορο, χωρίς να αναφέρεται γιατί, δεν του αφαίρεσαν τίποτα, τον παράτησαν εκεί. Τους Εβραίους τους πήραν αιχμάλωτους για να τους πωλήσουν και αφαίρεσαν απ αυτούς, χαλιά, δέρματα και υφάσματα αξίας 2000 δουκάτων. Αρκετά ψηλό το ποσό. Ο ίδιος ο Μοροζίνι έστειλε αναφορά στο Βασίλειο των Δύο Σικελιών στην Νάπολη και ζητούσε να συλληφθούν οι πειρατές και να επιστρέψουν οι Εβραίοι στον τόπο τους. Μέχρι 31 Αυγούστου δεν φαίνεται να έχει συμβεί τίποτα γιατί μια ομάδα Κερκυραίων και Ηπειρωτών Εβραίων εμφανίζεται στον Μοροζίνι και ζητά να ξαναγράψει στο βασιλιά της Νάπολης, προκειμένου να αφεθούν ελεύθεροι οι Εβραίοι. Στις 14 Νοεμβρίου 1555 ο Πρόξενος του Οτράντο ειδοποιεί τον Μοροζίνι πως οι Εβραίου αφέθηκαν τελικά ελεύθεροι και επιστρέψουν σύντομα στην πατρίδα τους.

Πηγές Κειμένου: Βενετικά Αρχεία, Μέρτζιος, 1940

Εικόνα: Andries van Ertvelt. Algerisches Schiff fährt in den Berberhafen ein