ΔΥΤΙΚΟ ΞΗΡΟΒΟΥΝΙ -ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ – Η ΤΡΥΠΑ ΤΟΥ ΤΣΙΛΙΚΗ – ΕΝΑΣ ΑΠΟΤΡΟΠΑΙΟΣ ΦΟΝΟΣ 

               Aναπαράσταση, πως η νεροπομπή ξέβγαλε από την τρύπα τον νεκρό υπάλληλο. 

Η περίοδος του Μεσοπολέμου είναι για την Ήπειρο και η περίοδος της Ληστείας. Ληστείες, απαγωγές, φόνοι, βιασμοί δεν ήταν πλέον άγνωστα φαινόμενα.  Μέσα σε όλα αυτά τα γεγονότα είναι και ο φόνος ενός αθώου, που έπεσε θύμα παρεξήγησης. Μια τρύπα σε ένα χωράφι στο χωριό Γυμνότοπο Πρέβεζας , η οποία ονομάζεται και τρύπα του Τσιλίκη,έχει να μας διηγηθεί την ιστορία ενός αποτρόπαιου εγκλήματος. 

Ο Τσιλίκης και ο υπάλληλος

Ο Τσιλίκης ήταν μεγάλος Καπνέμπορος απο τα Ιωάννινα. Απο μικρός είχε ξενετευθεί στην Αμερική, όπου έκανε περιουσία, ήλθε σαν εθελοντής το 1912 με το 17^ο σώμα της Νέας Υόρκης και βρίσκονταν υπό τις διαταγές του Βελισσάριου. Στην Αμερική , όπου είχε μερίδιο 1/3 Ξενοδοχείου δεν επέστρεψε αλλά οι συνεταίροι του, όταν πούλησαν το μερίδιο του του ‘εστειλαν 26000 χρυσές λίρες. Έτσι εγινε πλούσιος στα Γιάννινα. Ασχολήθηκε με τον κάπνό τςη Ηπείρου και ήθελε , σύμφωνα με όσα μου λέει ο εγγονός του Παναγιώτης Τσιλίκης, να ανοίξει εργοστάσιο τσιγάρων συνεταιρικά μαζί με κάποιον Ματσάγγο. Όταν κατέβαινε προς Άρτα συνήθιζε να διανυκτερεύει σε κάποιον φίλο του Παπα-Χρήστο. Η περιοχή του Ξηροβουνίου ως γνωστόν καλλιεργούσε καπνά. Επειδή ο ίδιος λόγω άλλων υποχρεώσεων δεν μπορούσε να πάει στο Ξηροβούνι για να διπραγματευτεί αγορές, έστειλε έναν υπάλληλο του για να εξασφαλίσει την αγορά. Για το λόγο αυτό του έδωσε και χρήματα να καπαρώσει το εμπόρευμα. Τουλάχιστο αυτό διηγείται ο εγγονός Τσιλίκης και που ακούγεται και λογικό. Ο υπάλληλος ήταν ένας σχετικά νέος και ωραίος άνδρας, παντρεμένος  και έμπιστος του Τσιλίκη. Αφού έλαβε την αποστολή έφυγε για το Ξηροβούνι.

Συγκομιδή καπνού στην Γραμμενίτσα

Οι ληστές και η απαγωγή

Στο ληστρικό κύκλο της περιοχής είχε διαδοθεί πως θα έρθει στην περιοχή ο πλούσιος καπνέμπορος Τσιλίκης και έτριβαν ήδη τα χέρια τους. Σκέφθηκαν να τον απαγάγουν και να ζητήσουν λύτρα, κάτι που συνηθίζονταν από τους ληστές. Έτσι, όταν έφτασε ο υπάλληλος του Τσιλίκη στο Ξηροβούνι με την πρώτη ευκαιρία οι ληστές τον απήγαγαν και τον έκρυψαν νομίζοντας πως κάναν καλή μπαζιά. Ο Υπάλληλος όμως είχε προλάβει και έκρυψε τα χρήματα και οι ληστές δεν βρήκαν τίποτα. Αφού τον έκρυψαν παρ όλα αυτά ζήτησαν χρήματα. Στα χωριά διηγούνται, πως η σύζυγος του υπαλλήλου βρήκε τα χρήματα και τα έδωσε αλλά ίσως να ήταν και χρήματααπό το καπάρο, που είχε κρύψει στο Γυμνότοπο. 

Αναπαράσταση της απαγωγής του υπαλλήλου με chat gpt

Η γυναίκα και ο φόνος

Το μετέφεραν σε ένα σπίτι , όπου ήταν μια γυναίκα. Συμφωνα με αυτά που λέγονται στην περιοχή, ο υπάλληλος άρεσε σαν άνδρας στη γυναίκα και αυτή άρχισε να τον περιποιείται. Όταν αυτή θέλησε να κάνει έρωτα μαζί του αυτός αρνήθηκε και κοίταξε να την κοπανήσει. Η γυναίκα πάνω στο θυμό της άρπαξε κάποιο αντικείμενο και τον χτύπησε με αποτέλεσμα ο υπάλληλος να ξεψυχήσει. Αυτή είναι η φήμη που επικρατεί.

Όμως ο  αγαπημένος φίλος Γοργομυλίτης Δημήτρης Καραμπά τα γνωρίζει κάπως διαφορετικά τα πράγματα.

Αφού οι απαγωγείς πήραν τα χρήματα, ένας απ αυτούς έτρεξε στο σπίτι και έδωσε το σύνθημα. «Άμπολατο το κριάρ. Η Πρατίνα μαρκαλίστκι». Η γυναίκα , όμως φοβούμενη μήπως μαρτηρήσει ο υπάλληλος τον σκότωσε. 

Σχέδιο με τεχνιτή νοημοσύνη  όπου η γυναίκα συμμετέχει στη δολοφονία του υπαλλήλου

Η τρύπα και ο βοσκός Καραγιάννης

Οι δράστες πλήρωσαν κάποιον Ζ. φτωχό κάτοικο της περιοχής να θάψει το πτώμα. Έτσι και έγινε. Ο Ζ. έθαψε το πτώμα του κακόμοιρου υπαλλήλου στην σήμερα επωνομαζόμενη «Τρύπα του Τσιλίκη». Φαίνεται όμως πως δεν έκανε και πολύ καλή δουλειά, καθότι λέγεται ήταν και αδύναμος.   Κάποιες μέρες αργότερα  η δυνατή νεροπομπή που έπεσε παρέρυσετο χώμα  και  το πτώμα βγήκε στην επιφάνεια. 

Aναπαράσταση, πως βρήκε ο γκουλιαδίτης βοσκός Καραγιάννης τον νεκρό στην "τρύπα του Τσιλίκη". Chat gpt

Μέρες αργότερα ο Γκουλιαδίτης (Γυμνοτοπίτης) βοσκός Καραγιάννης ψάχνοντας την γίδα του, που του είχε φύγει έφτασε κοντά στο σημείο και αισθάνθηκε την δυσοσμία. Θεώρησε πως θα έχει ψοφίσει κάποιο ζώο και άρχισε να ψάχνει. Όσο πιο κοντά πήγαινε, τόσο πιο δυνατή ήταν η μυρωδιά. Μόλις έφτασε στο σημείο αντι για ζώο βλέπει νεκρο άνθρωπο. Γρήγορα ειδοποιήθηκε η αστυνομία, που είχε έδρα το Κεράσοβο (Κερασώνα Πρέβεζας)

Οι Ανακρίσεις και το παιδί με την κλεμένη προβατίνα

Σύντομα άρχισαν οι ανακρίσεις. Φυσικά απο που να αρχίσεις; Μια σύμπτωση όμως έφερε την αλήθεια στο φως. Εκει που ο ένας αστυνόμος έφερνε γύρες βλέπει κάποιον νεαρό, που μόλις είχε κλέψει μια προβατίνα. Το παιδί αυτό ήταν γιος της γυναίκας που σκότωσε τον υπάλληλο. Αρχίζει μια λογομαχία μεταξύ παιδιού και αστυνόμου, όχι την έκλεψες, όχι δεν την έκλεψα και σιγά σιγά άρχισε ο αστυνόμος να νευριάζει. Έτσι ο αστυνόμος αρχίζει να τον «περιποιείται» τον πιτσιρικά και κείνος ούρλιαζε. Πετιέται η μάνα του, η δολοφόνος, ακούει και τον αστυνόμο να λέει «Ιδώ θα μ΄τα πεις όλα γιατι θα σε λιανίσω» και εννούσε, να ομολογήσει την κλοπή της προβατίνας, και νομίζει, πως του κατάλαβαν και λυπήθηκε το παιδί της και του φωνάζει: «Πες τα όλα πιδάκι μ να σωθείς». Τα λόγια της μάνας έβαλαν σε υποψία την αστυνομία και επικεντρώθηκαν εκεί. Τελικά ομολόγησαν και συνελήφθηκαν. 

Ανασύνθεση λιθογραφίας με χωροφύλακα του μεσοπολέμου που συλαμβάνει ζωοκλέφτη

Η Νέμεσις – Τα μαύρα κεριά

Όπως διηγούνταν κάτοικοι της περιοχής μήνες αργότερα έφτασε στο σημείο αυτό, στην «τρύπα του Τσιλίκη» η χήρα του υπαλλήλου. Έκανε επιμνημόσυνη δέηση και άναψε μαύρα κεριά και καταράστηκε τους δολοφόνους. Στη δέηση αυτή λέγεται πως παρεβρέθηκε και ο Μητροπολίτης. Καταράστηκαν λέει τον τόπο για 7 χρόνια να μην φυτρώνει τίποτα. Όπως διηγείται και ο Δημήτρης Καραμπάς, όντως 7 χρόνια δεν κάρπιζε ο τόπος. Η ίδια η γυναίκα δολοφόνος και ο αύζυος της πέθαναν στη φυλακή. Ο άνθρωπος-συνεργάτης  που έδωσε το σήμα να  αφήσουν τον κρατούμενο υπάλληλο ελεύθερο συνελήφθηκε και οδηγούνταν στην Κέρκυρα. Καθοδόν στο Λούρο δραπέτευσε. Συνελήφθηκε και πάλι αργότερα αλλά ήρθε η κατοχή και έμεινε ελεύθερος.Ο φτωχός Ζ. που πληρώθηκε να θάψει το πτώμα δικάστηκε και αυτός.  Και πάλι όπως διηγούνται ντόπιοι, άλλα μέλη της οικογένεια σχεδόν ξεκληρίστηκαν .....

Παιχνίδια της μοίρας....

Σχέδιο τεχνιτής νοημοσύνης με Γυναίκα στη φυλακή.

Για τις πληροφορίες  ευχαριστώ θερμά τους φίλους

Δημήτρη Καραμπά απο τον Γοργόμυλο Πρέβεζας

Χρήστο Αποστόλου από τον Γυμνότοπο Πρέβεζας και τον

Παναγιώτη Τσιλίκη απο τα Ιωάννινα και εγγονό του Καπνέμπορα Τσιλίκη

Σημ: Τα γεγονότα αυτά συνέβηκαν στην περίοδο του μεσοπολέμου στα σημερινά χωριά Γυμνότοπος(Γκουλιάδες) και Γοργόμυλος (Μουλιανά). Είναι λογικό πως δεν αναφέρω τα ονόματα των δραστών καθότι υπάρχουν απόγονοι, που δεν ευθύνονται . Στόχος του άρθρου δεν είναι να δισφημήσω τα χωριά και να  παρουσιάσω δράστες αλλά να μην ξεχαστεί η ιστορία, η οποία είναι μια απεικόνιση εκείνης της εποχής στην Ήπειρο, που η ληστεία είχε ανέλθει στα ύψη της. 

 Γυναίκες περιηγητές του 19^ου αιώνα  Ντόρα ντ΄ Ίστρια ή Ελένη Γκίκα 

Μια γυναίκα περιηγητής στην Ήπειρο του 1860

Η Ελένη Γκίκα με το οικόσημο και την καλλιτεχνική της υπογραφή σαν Dora D' Istria

Όταν μιλάμε για περιηγητές, μιλάμε πάντα για άνδρες που επισκέφτηκαν τον Ελλαδικό χώρο από τον 15^ο ως τον 19^ο αιώνα. Υπήρχαν όμως και γυναίκες περιηγητές και λιγότερα γίνεται γι αυτές λόγος. Μια απ αυτές τις μορφές  ήταν και η Ελένη Γκίκα που φιλολογικά στο έργο της είναι γνωστή σαν Ντόρα ντ΄Ίστρια΄. Επειδή θέλω να είμαι ειλικρηνής ούτε εγώ είχα ασχοληθεί με γυναίκες περιηγητές ως  τη στιγμή που διάβασα την μελέτη της Αντιγόνης Χ. Σαμία "Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΩΝ ΗΠΕΙΡΩΤΩΝ ΣΤΑ ΑΓΓΛΙΚΑ ΚΑΙ ΓΑΛΛΙΚΑ ΠΕΡΙΗΓΗΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ".

Πoια ήταν η Ελένη Γκίκα - Dora D' Istria

Η Ντόρα ντ' Ίστρια όπως είπα είναι το φιλολογικό ψευδώνυμο της Έλενας Γκίκα. Οι οικογένεια Γκίκα έλκει την καταγωγή της από την σημερινή Βόρεια Ήπειρο. Πολλοί την θεωρούν καταγωγής Αλβανικής και πολλοί την θεωρούν με βλάχικη καταγωγή. Πηγαίνοντας η οικογένεια στο Φανάρι αφομοιώθηκε από τους Φαναριώτικους κύκλους με αποτέλεσμα να είναι μέρος αυτών.

Ο πατέρας της ήταν ο Mihai Ghica, μεγάλος βάνος (διοικητής) της Κραϊόβας και αργότερα υπουργός εσωτερικών απόγονος του Gheorghe Ghica από το Ζαγόρι και η μητέρα της η ελληνικής καταγωγής ρουμάνα πριγκίπισσα Αικατερίνη Φωκά

Ο θείος της Έλενας Γκίκα ο  Grigore IV. Ghica, Οσπαδάρος της Βλαχίας

Η ιδια έλαβε επιμελημένη μόρφωση κατ' οίκον — μια εκπαίδευση που έδινε ιδιαίτερη έμφαση στη σωματική άσκηση αλλά και την αρχαία ελληνική γραμματεία.  Στο πλαίσιο της περαιτέρω μόρφωσής της, ταξίδεψε στο εξωτερικό το 1840 συνοδευόμενη από τον πατέρα της, επισκεπτόμενη τη Δρέσδη, τη Βιέννη, τη Βενετία και το Βερολίνο· μάλιστα, στο Βερολίνο έδωσε κάποτε μια εντυπωσιακή επίδειξη της γνώσης της στην αρχαία ελληνική γλώσσα ενώπιον της αυλής.

Με την επιστροφή της στην πατρίδα το 1849, παντρεύτηκε τον Ρώσο πρίγκιπα Αλεξάντερ Κολτσόφ-Μασάλσκι και έζησε αρκετά χρόνια στη Ρωσία, κυρίως στην Αγία Πετρούπολη. Ωστόσο, δεν μπόρεσε να βρει την ευτυχία — ούτε στο πλευρό ενός συζύγου εμποτισμένου με τη μεγαλορωσική ιδεολογία και τον θρησκευτικό φανατισμό της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, ούτε στην αυλή του δεσποτικού τσάρου Νικολάου.

Το οικόσημο της οικογένειας Κολτσόφ-Μασάλσκι,  του συζύγου της, Πολωνολιθουανικής καταγωγής

Καθώς η υγεία της κλονιζόταν από το ρωσικό κλίμα, επέστρεψε στη Δυτική Ευρώπη το 1855, κατόπιν κοινής συμφωνίας με τον σύζυγό της. Αρχικά πέρασε αρκετά χρόνια στην Ελβετία, στη συνέχεια ταξίδεψε στην Ελλάδα και την Οθωμανική Αυτοκρατορία και τελικά εγκαταστάθηκε στην Ιταλία, όπου διέμενε σε μια βίλα κοντά στη Φλωρεντία —αν και κατά καιρούς διέκοπτε τη διαμονή της για διάφορα ταξίδια, τόσο μακρινά όσο και σύντομα (όπως επισκέψεις στη Γαλλία, την Ιρλανδία και τη Βόρεια Αμερική το 1880).

Πρωτοεμφανίστηκε ως συγγραφέας το 1855 (με το όνομα Dora d’Istria και γράφοντας κυρίως στα γαλλικά) και στη συνέχεια δημοσίευσε πλήθος έργων. Τα κείμενα αυτά αναδεικνύουν όχι μόνο εξαιρετική γλωσσική ικανότητα —κατείχε άριστα τη ρουμανική, την αλβανική, την ιταλική, τη γερμανική, την αγγλική, τη γαλλική, τη λατινική, την αρχαία και τη νέα ελληνική, καθώς και τη ρωσική γλώσσα— αλλά και ευρεία παιδεία που εδραζόταν στη βαθιά γνώση, καθώς και μια φιλελεύθερη οπτική για θρησκευτικά και πολιτικά ζητήματα, παράλληλα με ένα πραγματικά αξιοσημείωτο εκφραστικό χάρισμα

Γραβούρα της Ελένης Γκίκα/Ντόρα ντ' Ιστρία από άγνωστο καλλιτέχνη στην εφημερίδα «Freya» του 1866.

Με την πένα της και το έργο της σε διάφορα έντυπα στην Ευρώπη (έγραφε στα Γαλλικά) πολέμησε το ανθελληνικό πνεύμα που καλλιεργούνταν τότε στην Ευρώπη ενω ενίσχυσε χρηματικά και με όπλα την Κρητική επανάσταση.

Το 1860 ταξίδεψε στον Ελλαδικό χώρο. Στο Οθωμανοκρατούμενο και στο Ελληνικό κράτος.  Θέλοντας να γνωρίσει τους τόπους καταγωγής της οικογένειας έφτασε στην Ήπειρο.

Πίνακας του Petre Mateescu με την Ελένη Γκίκα - Dora D' Istria στα 1876, Βουκουρέστι

ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ

Η πρώτη της επαφή με την Ήπειρο ήταν η Πρέβεζα. Εδώ έρχεται σε επαφή με την Ηπειρωτική πραγματικότητα υπο Οθωμανική διοίκηση και την ναυτική σημασία της πόλης. Συνέχισε στα Ιωάννινα, όπου μαγεύτηκε απο το νησί και το κάστρο. Επισκεφθηκε την Ζίτσα, το Σούλι, την Παραμυθιά και την Πάργα Ήθελε να επισκεφθεί και το Ζαγόρι, που το θεωρούσε κοιτίδα της οικογένειας της , τελικά δεν πήγε.

Το εξώφυλλο του βιβλίου της "Οδοιπιρικό στη Ρουμελία και Μοριά"

Πηροφορίες για την Ήπειρο

Στο σπουδαία έργα της μας δίνει πολλές πληροφορίες για την Ήπειρο. Καταγράφει τους αγώνες των Σουλιωτών και με θαυμασμό γράφει για τις Σουλιώτισσες, καταγράφει τις τοπικές ενδυμασίες και τοπικά τραγούδια. Κάνει μεγάλη αναφορά για τον Αλή πασά και την εκπαίδευση στα Ιωάννινα. Μελέτησε προσεκτικά την καθημερινότητα, τα δικαιώματα, την εκπαίδευση και τον κοινωνικό ρόλο των γυναικών στην Ήπειρο.

Τα Ιωάννινα στα 1862. Αγγλική Γκραβούρα

Σε κείμενο της για τους Ηπειρώτες, που μετέφρασε η Αντιγόνη X. Σαμίου, θα διαβάσουμε τα εξής:

«Είχα χίλιες ευκαιρίες στο ταξίδι μου, σημειώνει, να παρατηρήσω την ακρίβεια και το βάθος των παρατηρήσεων που βρίσκομε στους συγγραφείς της αρχαιότητας στους διάφορους πληθυσμούς της Ελλάδας [... ]γνωρίζουμε ότι οι Ηπειρώτες, αν και έμειναν κάτω από την τουρκική κυριαρχία, δεν εκφύλισαν την πολεμοχαρή και σκανδιαλιάρικη διάθεση των προγόνων τους. Στις επαρχίες τις οποίες η Ελλάδα έβλεπε πρωτόγονα σαν να ανήκουν στον βάρβαρο κόσμο, το ελληνικό στοιχείο βρίσκεται παρόν με ετερόκλητα στοιχεία, έτσι όπως πριν από την εποχή όπου το σπαθί του Φιλίππου και του Αλέξανδρου χώριζαν τη Μακεδονία από τις δημοκρατίες της Ελλάδας».

 

Ο Γέρο-Σουλιώτης.Έργο του Charles Laplante από το L'illustrazione popolare, Fratelli Treves Editori - Milano, 1884.

Η Dora D'Istria ήταν πολύ καλή ζωγράφος. Ήταν μέλος πολλών εκπαιδευτικών συλλόγων, όπως η Ιταλική Ακαδημία. Είχε ανακηρυχθεί ως επίτιμη πολίτης από το Κοινοβούλιο της Ελλάδας και ως επίτιμη δημότης από ορισμένες ιταλικές πόλεις.

Η Ελένη Γκίκα - Dora D' Istria το 1880

Πηγές:

·      Αντιγόνη Σαμίου: Η Ήπειρος μέσα απο Αγγλικές και Γαλλικές πηγές

·  Roberta Fidanzia, Dora d'Istria. Uno sguardo femminile sull'Ottocento. Risorgimento, pedagogia politica, condizione femminile, Aracne Editrice, Roma 2013.

· Roberta Fidanzia, Dora d'Istria. O privire feminină asupra secolului al XIX-lea, Drengo 2018 - Traduzione e prefazione di Viorica Balteanu

·       Meyers Konversations-Lexikon. In turn, it cites as references:

·       Αrmand Pommier, Madame la comtesse Dora d'Istria (Brussels 1863)

·       Charles Yriarte, Portraits cosmopolites (Paris 1870)

·       Bartolomeo Cecchetti, Bibliografia della Principessa Elena Ghika, Dora D'Istria (6. Ed., Florence 1873).

·       Francois Buloz, Revue des deux mondes, 1875.

·       Dora D' Istria .Excursions en Roumélie et en Morée (Οδοιπορικό στη Ρούμελη και τον Μοριά)

·       Ίριδα Αυδή-Καλκάνη, «Ντόρα ντ΄Ίστρια (Ελένη Γκίκα)», στο Συλλογικό: Γυναίκες φιλέλληνες, Ε Ιστορικά, τ/χ.228 (18 Μαρτίου 2004), σελ.30-39

·       Wikipedia Dora D' Istria

Στη Via Leornado da Vinci 28, Firenze σε αναμνηστική πλάκα ενός κτηρίου διαβάζουμε:

ΠΡΙΓΚΙΠΙΣΣΑ ΕΛΕΝΑ ΚΟΛΤΣΟΦ ΜΑΣΑΛΣΚΙ

1828 - 1888

Αλβανή στην καταγωγή, Ρουμάνα στη γέννηση, Φλωρεντινή από επιλογή

Αναδείχθηκε και δοξάστηκε χάρη στις εξαίρετες πνευματικές της αρετές

υπό το ευρωπαϊκό όνομα Ντόρα ντ' Ίστρια

Στη μνήμη της σχεδόν τριακονταετούς διαμονής της σε αυτό το σπίτι, όπου και απεβίωσε

Ο Δήμος τοποθέτησε αυτή την πλάκα σε ένδειξη ευγνωμοσύνης και σεβασμού 1915

 ΠΟΤΑΜΟΣ ΑΡΑΧΘΟΣ – ΚΕΡΑΜΑΤΕΣ 1901 - ΜΙΑ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΟΘΩΜΑΝΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΩΝ ΜΕ ΛΑΘΡΕΜΠΟΡΟΥΣ ΚΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΛΕΛΟΒΙΤΗ  ΕΡΓΑΤΗ ΓΙΩΡΓΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ

Γερμανική ξυλογραφία του 19ου αιώνα με λαθρέμπορους. Χαράκτης Hermann Schlatt

Το Χωριό Κεραμάτες

Το χωριό Κεραμάτες είναι ένα από τα πολύ παλιά χωριά της Άρτας και προέρχεται πιθανόν απο τους ύστερους μεσαιωνικούς χρόνους. Το ονομά του φανερώνει  πιθανόν τόπο, όπου παίρνονταν πηλός για κεραμικά. Το χωριό ανήκει  σήμερα στο νομό Άρτας και στο Δήμο Αρταίων και βρίσκεται απέναντι από την πόλη της Άρτας  στις όχθες του Ποταμού Αράχθου σε απόσταση γύρω στα 3-4 χιλιόμετρα. Με την χάραξη των νέων συνόρων το 1881 και την απελευθέρωση της Άρτας,  το χωριό παρέμεινε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ως το 1912 και άνηκε στον καζά του Λούρου(Φιλιππιάδας) και στο τμήμα Ποταμιάς.

Μέρος από χάρτη του Μιχαήλ Χρυσοχόου στα 1881. Εδώ βλέπουμε μεγάλο μέρος του τμήματος του Κάμπου και της Βρύσης

Το Λαθρεμπόριο

Στην περιοχή αυτή μετά το 1881 ανθούσε το λαθρεμπόριο. Οι Οθωμανοί προκειμένου να βλάψουν την οικονομία της Άρτας  έκλειναν τα μάτια και άφηναν του λαθρέμπορους να περνούν παράνομα στην Άρτα υλικά αγαθά, τα οποία στο Οθωμανικό τμήμα ήταν φτηνά. Μάλιστα τα Οθωμανικά καταστήματα στην απέναντι πλευρά χρηματοδοτούνταν πιθανών από το Βιλαέτι να έχουν χαμηλές τιμές και να πηγαίνουν οι Αρτινοί να ψωνίζουν. Όμως την μεγάλη Μπίζνα την έκαναν οι λαθρέμποροι, οι οποίοι φαίνεται να  έδωαν τα σχετικά μαξίσια στους Οθωμανούς και να περνάνε «πράμα» στην Άρτα. Ένα από τα περάσματα στον Άραχθο ήταν και οι Κεραμάτες.

Το Οθωμανικό φυλάκιο στο χωριό Κυρ Νικολού (Ανθότοπος). Απο το Άλμπουμ του σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ Β΄, 1900, Παν. Κων/πολης

ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Στις 12 του Απρίλη του 1901 μια ομάδα Λαθρεμπόρων προσπαθούσε να περάσει στην Άρτα τσουβάλια με ζάχαρη και τσιγαρόχαρτο. Οι Οθωμανοί στρατιώτες τους αντιλήφθηκαν και τους πήραν στο κυνήγι. Οι Οθωμανοί ήθελαν και αυτοί μερίδιο και οι λαθρέμποροι και να μην δώσουν μερτικό αλλά και προκειμένου να μην συλληφθούν δραπέτευσαν στις Κεραμάτες στον αλευρόμυλο που βρίσκονταν απέναντι από τη μονή Κάτω Παναγιάς. Δίπλα από τον αλευρόμυλο υπήρχε και το μπακάλικο του Παναγιώτη Λογοθέτη, κάτοικο Άρτας. Φτάνοντας οι Οθωμανοί Στρατιώτες στο μύλο άρχισαν να πυροβολούν άσκοπα προς το μύλο και το μπακάλικο, όπου βρίσκονταν ο Μιχαήλ Λογοθέτης και ο μοναχογιός μια χήρας από τα Λέλοβα ο Γιώργος Παναγιώτου. Οι πυροβολισμοί ακούγονταν στην Άρτα και αναστατώθηκε η πόλη. Σε λίγο μια σφαίρα βρήκε τον νεαρό Γιώργο Παναγιώτου, ο οποίος έπεσε νεκρός. Και όπως σε πολλές περιπτώσεις την πληρώνει πάντα αυτός που δεν φταίει. 

Κάπως έτσι ήταν το μπακάλικο, όπου σκοτώθηκε ο νεαρός Γιώργος Παναγιώτου

Διπλωματικό επεισόδιο

Το γεγονός αναστάτωσε την Άρτα και οι αρχές τις Άρτας ήρθαν σε επαφή με τον Οθωμανό πρόξενο της Άρτας. Οι αρχές της Άρτας ζήτησαν να τιμωρηθούν οι στρατιώτες αλλά η οθωμανική διοίκηση του Νέου Λούρου (Φιλιππιάδα) τους άφησε ελεύθερους, με το πρόσχημα πως έφταιγαν οι λαθρέμποροι και πως στο μπακάλικο βρέθηκαν όπλα. Οι αρχές της Άρτας έστειλαν διάβημα στον Οσμάν πασά, βαλή του Βιλαετίου και ζητούσαν  να διατάξει τους παραμεθόριους σταθμούς, να αποφεύγουν τέτοιες συμπλοκές και τραγικά επεισόδια για να μην διαταράσσονται οι σχέσεις των δυο κρατών.

Ως το 1912 δεν έλλειψαν παρόμοια επεισόδια....

Μέρος από το άρθρο της Εφημερίδας

 1935 – 1936 – ΔΙΑΜΑΧΗ ΠΡΕΒΕΖΑΣ ΚΑΙ ΑΡΤΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΛΙΜΑΝΙ ΤΗΣ ΣΑΛΑΩΡΑΣ

Ο φάρος στο λιμάνι της Σαλαώρας σήμερα. Φωτογραφία Μπάμπη Ξυλογιάννη

Τι έχει συμβεί

Ως γνωστόν η Σαλαώρα αποτέλεσε γαι αιώνες το κεντρικό λιμάνι της Άρτας και Ηπείρου.  Με την χάραξη των νέων συνόρων η Σαλαώρα παρέμεινε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία στον καζά του Νέου Λούρου (Φιλιππιάδας) και συνέχισε να λειτουργεί σαν κεντρικό λιμάνι. Η απελευθέρωση  του 1912/1913 και η χάραξη των νέωων συνόρων όπως και η χάραξη νομών του Ελληνικού κράτους θα την φέρουν σε δεύτερη μοίρα. Η Πρέβεζα προωθεί το δικό της λιμάνι ενώ καΐκια εφτανησίων φτάνουν ως την Πέτρα ή μπαίνουν στον Άραχθο και πλησιάζουν την Άρτα και η Κόπραινα που από το 1881 εξελίχθηκε σεκεντρικό λιμάνι της Άρτας είναι μεγάλος ανταγωνοσμός. Επίσης το λιμάνι της Πρέβεζας  όλο και περισσότερο μεγάλωνε. Έτσι η Σαλαώρα άρχισε να περνά σε μαρασμό

Το σχέδιο

Από το 1934 οι επαγγελματίες της Άρτας διαπίστωσαν πως θα ήταν καλό να  γίνει επένδυση στο λιμάνι της Σαλαώρας και να αναβαθμιστεί.  Το 1935 άρχισαν οι πρώτες μελέτες, οι οποίες αναφέρονταν σε κάποια εκατομμύρια δραχμές. Η περιφέρεια Ηπείρου έτσιλε ειδικό για την μελέτη στην Άρτα, όπου μαζί με τον αρχιμηχανικό της πόλης μελέτησαν τα συν και πλην. Δήμαρχος και νομάρχης επέμεναν και αυτοί στην αναβάθμιση. Φάνηκε όμως,πως το πρότζεκτ το επιβουλεύονταν κάποιοι και δεν προχωρούσε. Πίσω απ αυτούς ήταν η πόλη της Πρέβεζας, που έβλεπε ανταγωνισμό.

Άρτα , αρχές 1900

Η σύγκρουση

Το 1936 φαίνονταν ακόμη πως το το σχέδιο θα έπαιρνε σάρκα και οστά. Φυσικά άρχισαν και οι υποψίες. Οι Πρεβεζάνοι έστειλαν ανθρώπους στην Αθήνα να πείσουν την κυβέρνηση να μην γίνει το λιμάνι της Σαλαώρας. Αλλά και ο εμπορικός σύλλογος της Άρτας δεν κοιμόταν. Έστειλε και αυτός ανθρώπους στην Αθήνα με σχέδιο που να παρουσιάζει πως η Σαλαώρα δεν θα οφειλούσε  μόνο την Άρτα και Ήπειρο αλλά ακόμη και την Πρέβεζα. Τόνιζαν επίσης πως οι Αρτινοί αγαπούν τους Πρεβεζάνους και δεν έχουν σκοπό να διαταράξουν τις σχέσεις τους με αυτούς και πως η Σαλαώρα πρέπει να γίνει λιμάνι για το κοινό συμφέρον. Ο Αρτινός πολιτικός Πέτρος Γαρουφαλιάς εκλέγονατν τότε στην Πρέβεζα. Έτσι πιεσμένος από τους Πρεβεζάνους σε αυτούς έλεγε πως δεν θα γίνει το λιμάνι ενώ στην Άρτα άφηνε να καταλάβουν πως θα γίνει το λιμάνι. Όταν οι Αρτινοί το κατάλαβαν εξαφανίστηκε για ένα διάστημα στην Αθήνα. Τον Ιούλιο του 1936 η κόντρα έφτασε στο αποκορύφωμα, χωρίς αποτελέσματα για τους αρτινούς αλλά και αβεβαιώτητα για τους Πρεβεζάνους, που επιζητούσαν σύντομα την απόριψη του σχεδίου, καθότι έβλεπαν πως ο εμπορικός σύλλογος Άρτας δεν σταματούσε. 

Πρέβεζα , δεκαετία 30. Φωτογραφία Νίκου Κουρτίδη

Τέλος της διαμάχης

Στις κοκορομαχίες αυτές φαίνεται να έδωσε τέλος η δικτατορία του Μεταξά. Η κυβέρνηση της 4^ης Αυγούστου πάγωσε το πρόγραμμα. Ο νέος νομάρχης Άρτας, ο στρατιωτικός Βασιλάκος (κουμπάρος του παππού μου τον οποίο διόρισε και αγροφύλακα το 1938) έβαλε άλλες προτεραιότητες. Την αποξήρανση των ελών Χανοπούλου – Φιλιππιάδας, Κωστακιών-Γαβριάς, έργα Αράχθου και αποξήρανση βάλτου Βίγλας – Αγίου Σπυρίδωνα-Στρογγυλής/Πέτρας. Ενα μεγάλο πρόγραμμα πολλών εκατομμυρίων λιρών που ανέλαβε η Εταιρεία Booth από το Λονδίνο, η οποία και προπληρώθηκε. Το ταμείο δεν είχε πλέον χρήματα για να συνεχιστεί η αναβάθμιση της Σαλαώρας. Ως τον πόλεμο θα έρχονατι κάποια πλοία, θα υπάρχει ένας τελώνης και με τον πόλεμο θα κλείσει για πάντα.

Επίλογος

Πάνω απο 800 χρόνια χτυπούσε εδώ η καρδιά του εμπορίου της Ηπείρου και της Άρτας. Μετά τον πόλεμο τα όμορα χωριά άρχισαν να γκρεμίζουν τα κτήρια που νρίσκονταν εκει και να πέρνουν πέτρες για να χτίσουν σπίτια.  Μοναδικοί μάρτυρες μιας ξεχασμένης πλεον εποχής το αναπαλαιωμένο οθωμανικό τελωνείο, σήμερα κέντρο έρευνας Αμβρακικού κόλπου, μέρος των τειχών του φρουρίου που είναι πεταγμένα στη θάλασσα  και κάποια ερείπα του Οθωμανικού στρατώνα στο λόφο.

Το αναπαλαιωμένο οθωμανικό τελωνείο της Σαλαώρας. Φωτογραφία Μπάμπη Ξυλογιάννη

 Πηγή κειμένου: Άρθρο, από το υπο έκδοση έντυπο βιβλίο "Σαλαώρα - Μικρή ιστορική αναφορά  σε ένα ξεχασμένο λιμάνι του Αμβρακικού κόλπου"

 Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ 

 ΣΤΕΦΑΝ ΔΟΥΣΑΝ  IΔ΄

Προσωπογραφία του Στέφαν Δουσάν Δ΄

Της Οθωμανικής κατάκτησης της Ηπείρου είχε προηγηθεί η Σερβική, οι Αλβανοί Δεσπότες και το Δεσποτάτο των Ιταλών Τόκκων. Εδώ θα δούμε πως έφτασαν οι Σέρβοι στην Ήπειρο.

Τι είχε συμβεί

Στα 1347 το Δεσποτάτο της Ηπείρου δεν υπήρχε πιά. Είχε ενσωματωθεί και πάλι στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Αυτό τον καιρό είχε ξεσπάσει εμφύλιος στην Κων/πολη μεταξύ Κατακουζηνού, ο οποίος είχε βοηθήσει τον Ανδρόνικο Γ΄Παλαιολόγο στην κατάληψη της Ηπείρου, και του διαδόχου του Ανδρόνικου τον Ιωάννη Γ΄ Παλαιολόγο. Τελικά ο Ιωάννης Κατακουζηνός χρίστηκε αυτοκράτορας για 10 χρόνια. Γαμπρός του Κατακουζηνού ήταν ο τελευταίος απόγονος των Δεσποτών της Ηπείρου Νικηφόρος Β΄Ορσίνι Παλιολόγος, τον οποίο ο Κατακουζηνός έχρισε Δεσπότη του Αίνου. Διοικητής στις πάλαι Δεσποτάτο ήταν ο Ιωάννης Άγγελος.

Το κενοτάφιο του Ιωάννη Άγγελου στην Πόρτα Παναγιά Τρικάλων

Κινήσεις του Στέφανου Δουσάν

Νόμισμα του Στέφαν Δουσάν ΙΔ' 

Ο Δουσάν εκμεταλλευόμενος την αναμπουμπούλα της Αυτοκρατορίας εισέβαλε αρχικά στην Μακεδονία, όπου σαν σύμμαχος του Κατακουζηνού κατέλαβε σημαντικά κέντρα. Όταν ο Κατακουζηνός του τα ζήτησε πίσω αυτός δεν τα έδωσε. Το 1348 έπεσε και ο λιμός, που απασχόλησε την νότια Βαλκανική. Ο Δουσάν εκμεταλλευόμενος την κατάσταση εισβάλει στην Θεσσαλία και Ήπειρο.Τότε πέθανε και ο Διοικητής Ηπείρου ο Ιωάννης Άγγελος, ο οποίος είχε προβάλει αντίσταση κατά των Σέρβων και τιμήθηκε με το βαθμό του Σεβαστοκράτορα.

Η Κατάκτηση της Ηπείρου

Ο στρατός του Δουσάν ενισχύθηκε τώρα και με αλβανικά φύλα, τα οποια φύλα, απ όταν ο Αδρόνικος Γ΄Παλιολόγος προσπάθησε να καταπνίξει μια επανάσταση στα μέρη τους ήταν εχθρικά τώρα εναντίον των Ελλήνων-Ρωμαίων. Αντίθετα στο καιρό των Κομνηνοδουκάδων του Ηπειρωτικού Δεσποτάτου άνηκαν στους πιστοού συμμάχους.

Όπως μας πληροφορεί λοιπόν ο Jerecek, ο σερβικός στρατός δεν ήταν εξασκημένος σε μετωπική αντιπαράθεση, αλλά συνήθως ακολουθούσε την τακτική του αποκλεισμού πόλεων, αφού προηγουμένως λεηλατούσε και κατέστρεφε την περιοχή που εισέβαλε. Έτσι και δω λοιπόν ο σερβικός στρατός κατά την διεξαγωγή πολεμικών επιχειρήσεων δεν ακολουθούσε το βυζαντινό και δυτικό σύστημα πολιορκίας πόλεων αλλά άρχισε να καταστρέφει την ύπαιθρο και τις καλλιέργειες έτσι που να ανακόπτει τις πόλεις από ανεφοδιασμούς. Πολύς κόσμος κατέφυγε στα Εφτάνησα , που βρίσκονταν σε χέρια Βενετών και Ναπολιτάνων, όπως και σε κτήσεις των Ανζού. Άλλοι πάλι έφυγαν πιο πάνω στα ορεινά. Στις πολεις παραμερίστηκε η Ελληνική αρχοντία και αντικαταστάθηκε από Σερβική. Η Ήπειρος στις πηγές αυτή την περίοδο εμφανίζεται σαν Ακαρνανία ή σαν Δεσποτάτο των Δυτικών Χωρών. Το “Ακαρνανία” θα περιοριστεί περισσότερο στην Άρτα κατόπιν. Η σερβική κατάληψη της Ηπείρου σήμαινε νέα συρρίκνωση του βυζαντιού κράτους, που η εδαφική του έκταση είχε περιορισθεί σημαντικά την εποχή αυτή και ακόμη σήμαινε σοβαρή απώλεια από πολιτική και οικονομική άποψη. Σύμφωνα με τον ιστορικό Νικόλ σε βενετικό έγγραφο του 1350 ο Δουσάν αναφέρεται σαν "serenissimi domini imperatoris Raxie et Romanie,dispoti Larte et Blachie corniti"(Γαληνότατος κύριος και αυτοκράτορας του Βασιλείου της Ρωμανίας , δεσπότη 'Αρτας και κόμης Βλαχίας).

Προσπάθεια ανάκτησης από τον Νικηφόρο Β΄Ορσίνι Παλαιολόγου

Την περίοδο της Σερβοκρατίας εισέβαλαν πλήθη Αλβανών στην Ήπειρο και την Ακαρνανία. Αιτία εν μέρη ήταν ο λιμός και κατα δεύτερο μέρος ακολούθησαν το στρατό του Δουσάν. Όταν στα 1355 πέθανε ο Δουσάν ο Νικηφόρος Β΄Ορσίνι Εισέβαλε στα χαμένα εδάφη και κατέλαβε Θεσσαλία, Άρτα και Ρωγούς. Ενώ οι πόλεις ήταν σε ελληνικά χέρια, η ηπειρωτική ύπαιθρος βρισκόταν σε αλβανικά χέρια, που λεηλατούσαν την ευρύτερη περιοχή.

Η σύζυγός του Μαρία φαίνεται να ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής τόσο στην Ηπειρωτική αριστοκρατία όσο και στους Αλβανούς, οι οποίοι εκτιμούσαν τον Κατακουζηνό. Φοβούμενος αλβανικές επιθέσεις, για να ενισχύσει τη θέση του και να αποτρέψει σερβική αντεπίθεση, ο Νικηφόρος Β’ σκέφτηκε σοβαρά να διαζευχθεί τη Μαρία Καντακουζηνή και να παντρευτεί την αδελφή της συζύγου τού θανόντος τσάρου της Σερβίας Στεφάνου Δ’. Όμως η Ηπειρωτική αριστοκρατία διαμαρτυρήθηκε έντονα και προσπάθησε να αποτρέψει αυτή την κίνηση. Ξεσηκώθηκαν όμως και οι Αλβανοί της Ακαρνανίας. Αναμετρήθηκαν σε κάποιο σημείο που ονομάζονταν Αχελώος. Εδώ θα πέσει νεκρός ο Νικηφόρος.

Το τέλος: Αλβανοί, Σέρβοι, Ιταλοί, Οθωμανοί Τούρκοι

Το αποτέλεσμα της μάχης του Αχελώου ήταν στην περιοχή της Άρτας και Ρωγών να τοποθετηθεί Δεσπότης ο Αλβανός Πέτρο Λιόσια και στην Ακαρνανια ο Γκίνι Μπούα. Αργότερα οι Μπούα θα εκδιώξουν και τους Λιόσα και θα επεκταθούν ως την Ήπειρο. Στην περιοχή των Ιωαννίνων θα επικρατήσει ο Σέρβος Θωμάς Πρελιούμπο. Δύναμη θα πάρουν και άλλες αλβανικές φάρες. Η Ηπειρος θα γίνει για ένα διάστημα πεδίο πολέμων. Στην πρώτη δεκαετία του 1400 θα κάνουν την εμφανισή τους και οι Ιταλοι Τόκκοι από την παλατινή κομητεία των Εφτανήσων και τελικά θα επικρατήσουν οι Οθωμανοί, που θα γράψουν το δικό τους κεφάλαιο στην ιστορία της Ηπείρου.

Σχέδιο με Αλβανό πολεμιστή τον 14ο αιώνα

Πηγές κειμένου:

Ευστρατία Συγκέλλου: Η Κατάληψη της Άρτας απο τον Κάρολο Α΄Τόκκο το 1416

Ευστρατία Συγκέλλου: Κάστρο Ρωγών

Μελπομένη Κατσαροπούλου: Η Σερβική επέκταση τον ΙΔ' Αιώνα

Konstantin Jirecek: Geschichte der Serben 1

Hahn, Albanesische Studien 1

Νικόλ: Δεσποτάτο

Χρονικό Ιωαννίνων

Αραβαντινός: Χρονογραφία Ηπείρου

Hopf, Geschichte Griechenlands 1

Κατακουζηνού Ιστορία ΙΙΙ

 Τα τέσσερα χάνια της Λάκκας

Σχέδιο με χάνι της Αριστέας Ταλαγιάννη

Ασχολήθηκα ιδιαίτερα με τα χάνια του τμήματος  του Καρβασαρά (Δυτικό Ξηροβούνι και Κοιλάδα Λούρου) όμως στο όμορο οδικό δίκτυο της Λάκκας όπου οι δρόμοι οδηγούσαν στην Πρέβεζα και στα Σουλιοτοχώρια υπήρχαν και εκει χάνια.  Μας είναι γνωστά τουλάχιστον τέσσερα χάνια. 

Το χάνι της Τύριας

Το  Χάνι αυτό βρίσκονταν κοντά στην Τύρια στη θέση Πογκιάλια. Αρχικά, όπως μας λέει ο Μπέτσος,  το συγκρότημα αυτό χτίστηκε από τον Αλη πασά Τεπελενλή κατά την περίοδο των πολέμων κατά των Σουλιωτών. Εδώ φιλοξενούνταν στρατός του Αλή. Μετά την πτώση του Αλή περιήλθε στο Οθωμανικό Δημόσιο. Όπως γράφει η Αθηνά Κωνσταντάκη στα 1878 το αγόρασε ο προεστός της Λάκκας Αναγνώστης Σιώζης. Απο τα λίγα που γνωρίζουμε πρέπει να ήταν μεγάλων διαστάσων εφόσον είχε πανδοχείο, αποθήκες, πηγάδι και στάβλους και δίπλα αγρό 100 στρεμάτων. Επίσης αρχικά πρέπει να είχε και μαντρότοιχο.  Αργότερα  περιήλθε στην ιδιοκτησία κάποιου Χρηστάκη. Όταν μετά το 1890 άνοιξε ο νέος δρόμος απο Πρέβεζα μέσω Λούρου-Ρωγών-Φιλιππιάδα το χάνι ΄φαίνεται να έχασε την αξία του και στον πόλεμο του 1897 πρέπει να έπαθε καταστροφές. Αργότερα έπεσε και  ο πάνω όροφος και το κάτω το αγόρασε ο Σαντίμ πασάς, ιδιοκτήτης του χωριού της Κρανιάς, και από τις πέτρες του έχτισε το κοτσέκι. 

Φωτ. μέρος από το ισόγειο του κτηρίου, που είχε επισκευασθεί μεταπολεπικά και είχε γίνει αποθήκη γεωργικών προϊόντων. Φωτ. Οδυσσέα Μπέτσου

Το χάνι του Καντζά (Στεφάνη Πρέβεζας)

Το δεύτερο χάνι, αν και θεωρείται χάνι του Καντζά και το συμπεριλαμβάνω και αυτό στα χάνια της Λάκκας βρίσκεται μέν στο Ηλιοβούνι αλλά όχι στη Λάκκα.  Πότε ακριβώς χτίστηκε αυτό το χάνι  δεν μας είναι γνωστό. Σίγουρα όμως με την διάνοιξη του δρόμου Πρέβεζας - Ρωγοί - Φιλιππιάδα. Γνωστό μας είναι από το αρχείο του Καραπάνου. Το χάνι αυτό άνηκε μαζί με το χωριό Καντζάς στις ιδιοκτησίες του Καραπάνου. Ο Καραπάνος το νοίκιασε σε κάποιον Γάλλιο. Όταν χρειάστηκε ο Βασίλης Γάλλιος να φτιάξει ένα δρόμο επιστράτευσε τους Καντζιώτες γυναίκες και άνδρες. Δεν φτάνει πως δεν τους έδωσε νερό και ψωμί άρχισε να τους φοβερίζει. Οι Καντζιώτες κατέφυγαν σε μια επιτροπή επίλυσης διαφορών με τον τσιφλικά, που δημιουργήθηκε μετά την αγροτική επανάσταση του 1882, γνωστή και σαν ματωμένο Θέρος, και ο Καραπάνος αναγκάστηκε να πάρει μέτρα. Σε επιστολή του προς τον Γάλλιο ο Καραπάνος μεταξυ άλλων του γράφει πως δεν φτάνει που επιστράτευσε κόσμο του “Αφένδη” για προσωπική του χρήση αλλά τους φέρθηκε βάναυσα, αφού δεν τους έδωσε ούτε νερό ούτε ψωμί και πως η διεύθυνση δεν εγκρίνει  κάτι τέτοιο. Θα ήταν διαφορετικά αν αυτό γίνονταν για λογαριασμό του Καραπάνου. Έτσι μόνο αν κάποιοι θέλουν να βοηθήσουν εθελοντικά δεν τους εμποδίζει κανείς διαφορετικά αν αρνηθούν είναι δικαίωμα τους. Ο Κωσταβασίλης μας λέει  πως δεν μπόρεσε να το εντοπίσει μιας και κανείς από τους ηλικιωμένους  δεν το θυμόταν. Έχει και μια λογική. Σε σχεδιάγραμμα που έφερε στο φως ο Νίκος Πάνου στο βιβλίο του «Ρετζαίοι, οι βασιλείς της Ηπείρου» και σχετίζεται με την ληστεία στη Γέφυρα Πέτρας, το χάνι φαίνεται να ήταν στην πλαγιά του Ηλιοβουνίου στη στροφή μετά το τελωνείο. Δηλαδή πολύ πέρα από το χωριό αλλά το σημείο άνηκε τότε στον Καντζά. Σύμφωνα με την εικόνα φαίνεται να είναι ένα διόρωφο κτήριο με όχι και πολλές δυανατότητες. Τιν καιρό της Ληστείας της Πέτρα, φαίνεται να το είχε κάποιος  Κατσάνος, όπου οι Ρετζαίοι απήγαγαν και κάποιον από το χάνι. Πότε σταμάτησε η λειτουργία του είναι άγνωστο. 

Το σχεδιάγραμμα του 1926 που σχετίζεται με τη ληστεία της Πέτρας είναι η μόνη απεικόνιση που μας δείχνει που ήταν το χάνι

Το χάνι στα Λέλοβα (Θεσπρωτικό)

Το τρίτο χάνι το συναντάμε, από πληρφορίες της οικογένειας Νάση, που ήταν σαμαροποιοί και πεταλωτές, στο κέντρο της Λάκκας, στα Λέλοβα. Το συγκεκριμένο χάνι βρίσονταν κοντά στην παλιά πλατεία, δίπλα από τον Ιερό Ναό του Γενεσίου της Θεοτόκου. Για το χάνι αυτό γνωρίζουμε από κάποιες μαρτυρίες της οικογένειας Νάση, πως βρίσκαν κατάλυμα Τζιουμερκιώτες κτίστες ή τεχνίτες που πήγαιναν για τα Σουλιοτοχώρια. Δυστυχώς δεν εβέθησαν άλλες πληροφορίες

Το χάνι στο Μπουλμέτι (Γαλατάς)

Το τέταρτο χάνι βρίσκονταν στο Μπουλμέτι (Γαλατάς). Χτισμένο ήταν κοντά στην εκκλησία του Αγίου Σάββα, όπου βρίσκονταν και μια βρύση. Ακολουθούσε τον καλσικό τύπο χανιού με πηγάδι στο πλακόστρωτο εσωτερικό, είχε στάβλους και κάποια δωμάτια. Η Αθηνά Κωσταντάκη κάνοτας αναφορά στο χάνι παραπέμποντας στον Μπέτσο και Στρατή κάνει αναφορά για περιμαντρωμένο συγκρότημα. 

Πηγές κειμένου: 

1. Οδυσσέας Μπέτσος: Λέλοβα: Το σημερινόν Θεσπρωτικόν και η Κάτω Λάκκα Σούλι

2. Αθηνά Κωνσταντάκη: Στενωπά, διαβάσεις στη Λάκκα Σουλίου

3. Κωνσταντίνος Κωσταβασίλης: Οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις στην ύπαιθρο της Πρέβεζας στα τέλη του 19ου αιώνα: το παράδειγμα της Στεφάνης

4. Νικόλαος Πάνος: Ρετζαίοι, οι βασιλείς της Ηπείρου