ΠΟΤΑΜΟΣ ΑΡΑΧΘΟΣ – ΚΕΡΑΜΑΤΕΣ 1901 - ΜΙΑ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΟΘΩΜΑΝΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΩΝ ΜΕ ΛΑΘΡΕΜΠΟΡΟΥΣ ΚΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΛΕΛΟΒΙΤΗ  ΕΡΓΑΤΗ ΓΙΩΡΓΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ

Γερμανική ξυλογραφία του 19ου αιώνα με λαθρέμπορους. Χαράκτης Hermann Schlatt

Το Χωριό Κεραμάτες

Το χωριό Κεραμάτες είναι ένα από τα πολύ παλιά χωριά της Άρτας και προέρχεται πιθανόν απο τους ύστερους μεσαιωνικούς χρόνους. Το ονομά του φανερώνει  πιθανόν τόπο, όπου παίρνονταν πηλός για κεραμικά. Το χωριό ανήκει  σήμερα στο νομό Άρτας και στο Δήμο Αρταίων και βρίσκεται απέναντι από την πόλη της Άρτας  στις όχθες του Ποταμού Αράχθου σε απόσταση γύρω στα 3-4 χιλιόμετρα. Με την χάραξη των νέων συνόρων το 1881 και την απελευθέρωση της Άρτας,  το χωριό παρέμεινε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ως το 1912 και άνηκε στον καζά του Λούρου(Φιλιππιάδας) και στο τμήμα Ποταμιάς.

Μέρος από χάρτη του Μιχαήλ Χρυσοχόου στα 1881. Εδώ βλέπουμε μεγάλο μέρος του τμήματος του Κάμπου και της Βρύσης

Το Λαθρεμπόριο

Στην περιοχή αυτή μετά το 1881 ανθούσε το λαθρεμπόριο. Οι Οθωμανοί προκειμένου να βλάψουν την οικονομία της Άρτας  έκλειναν τα μάτια και άφηναν του λαθρέμπορους να περνούν παράνομα στην Άρτα υλικά αγαθά, τα οποία στο Οθωμανικό τμήμα ήταν φτηνά. Μάλιστα τα Οθωμανικά καταστήματα στην απέναντι πλευρά χρηματοδοτούνταν πιθανών από το Βιλαέτι να έχουν χαμηλές τιμές και να πηγαίνουν οι Αρτινοί να ψωνίζουν. Όμως την μεγάλη Μπίζνα την έκαναν οι λαθρέμποροι, οι οποίοι φαίνεται να  έδωαν τα σχετικά μαξίσια στους Οθωμανούς και να περνάνε «πράμα» στην Άρτα. Ένα από τα περάσματα στον Άραχθο ήταν και οι Κεραμάτες.

Το Οθωμανικό φυλάκιο στο χωριό Κυρ Νικολού (Ανθότοπος). Απο το Άλμπουμ του σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ Β΄, 1900, Παν. Κων/πολης

ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Στις 12 του Απρίλη του 1901 μια ομάδα Λαθρεμπόρων προσπαθούσε να περάσει στην Άρτα τσουβάλια με ζάχαρη και τσιγαρόχαρτο. Οι Οθωμανοί στρατιώτες τους αντιλήφθηκαν και τους πήραν στο κυνήγι. Οι Οθωμανοί ήθελαν και αυτοί μερίδιο και οι λαθρέμποροι και να μην δώσουν μερτικό αλλά και προκειμένου να μην συλληφθούν δραπέτευσαν στις Κεραμάτες στον αλευρόμυλο που βρίσκονταν απέναντι από τη μονή Κάτω Παναγιάς. Δίπλα από τον αλευρόμυλο υπήρχε και το μπακάλικο του Παναγιώτη Λογοθέτη, κάτοικο Άρτας. Φτάνοντας οι Οθωμανοί Στρατιώτες στο μύλο άρχισαν να πυροβολούν άσκοπα προς το μύλο και το μπακάλικο, όπου βρίσκονταν ο Μιχαήλ Λογοθέτης και ο μοναχογιός μια χήρας από τα Λέλοβα ο Γιώργος Παναγιώτου. Οι πυροβολισμοί ακούγονταν στην Άρτα και αναστατώθηκε η πόλη. Σε λίγο μια σφαίρα βρήκε τον νεαρό Γιώργο Παναγιώτου, ο οποίος έπεσε νεκρός. Και όπως σε πολλές περιπτώσεις την πληρώνει πάντα αυτός που δεν φταίει. 

Κάπως έτσι ήταν το μπακάλικο, όπου σκοτώθηκε ο νεαρός Γιώργος Παναγιώτου

Διπλωματικό επεισόδιο

Το γεγονός αναστάτωσε την Άρτα και οι αρχές τις Άρτας ήρθαν σε επαφή με τον Οθωμανό πρόξενο της Άρτας. Οι αρχές της Άρτας ζήτησαν να τιμωρηθούν οι στρατιώτες αλλά η οθωμανική διοίκηση του Νέου Λούρου (Φιλιππιάδα) τους άφησε ελεύθερους, με το πρόσχημα πως έφταιγαν οι λαθρέμποροι και πως στο μπακάλικο βρέθηκαν όπλα. Οι αρχές της Άρτας έστειλαν διάβημα στον Οσμάν πασά, βαλή του Βιλαετίου και ζητούσαν  να διατάξει τους παραμεθόριους σταθμούς, να αποφεύγουν τέτοιες συμπλοκές και τραγικά επεισόδια για να μην διαταράσσονται οι σχέσεις των δυο κρατών.

Ως το 1912 δεν έλλειψαν παρόμοια επεισόδια....

Μέρος από το άρθρο της Εφημερίδας

 1935 – 1936 – ΔΙΑΜΑΧΗ ΠΡΕΒΕΖΑΣ ΚΑΙ ΑΡΤΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΛΙΜΑΝΙ ΤΗΣ ΣΑΛΑΩΡΑΣ

Ο φάρος στο λιμάνι της Σαλαώρας σήμερα. Φωτογραφία Μπάμπη Ξυλογιάννη

Τι έχει συμβεί

Ως γνωστόν η Σαλαώρα αποτέλεσε γαι αιώνες το κεντρικό λιμάνι της Άρτας και Ηπείρου.  Με την χάραξη των νέων συνόρων η Σαλαώρα παρέμεινε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία στον καζά του Νέου Λούρου (Φιλιππιάδας) και συνέχισε να λειτουργεί σαν κεντρικό λιμάνι. Η απελευθέρωση  του 1912/1913 και η χάραξη των νέωων συνόρων όπως και η χάραξη νομών του Ελληνικού κράτους θα την φέρουν σε δεύτερη μοίρα. Η Πρέβεζα προωθεί το δικό της λιμάνι ενώ καΐκια εφτανησίων φτάνουν ως την Πέτρα ή μπαίνουν στον Άραχθο και πλησιάζουν την Άρτα και η Κόπραινα που από το 1881 εξελίχθηκε σεκεντρικό λιμάνι της Άρτας είναι μεγάλος ανταγωνοσμός. Επίσης το λιμάνι της Πρέβεζας  όλο και περισσότερο μεγάλωνε. Έτσι η Σαλαώρα άρχισε να περνά σε μαρασμό

Το σχέδιο

Από το 1934 οι επαγγελματίες της Άρτας διαπίστωσαν πως θα ήταν καλό να  γίνει επένδυση στο λιμάνι της Σαλαώρας και να αναβαθμιστεί.  Το 1935 άρχισαν οι πρώτες μελέτες, οι οποίες αναφέρονταν σε κάποια εκατομμύρια δραχμές. Η περιφέρεια Ηπείρου έτσιλε ειδικό για την μελέτη στην Άρτα, όπου μαζί με τον αρχιμηχανικό της πόλης μελέτησαν τα συν και πλην. Δήμαρχος και νομάρχης επέμεναν και αυτοί στην αναβάθμιση. Φάνηκε όμως,πως το πρότζεκτ το επιβουλεύονταν κάποιοι και δεν προχωρούσε. Πίσω απ αυτούς ήταν η πόλη της Πρέβεζας, που έβλεπε ανταγωνισμό.

Άρτα , αρχές 1900

Η σύγκρουση

Το 1936 φαίνονταν ακόμη πως το το σχέδιο θα έπαιρνε σάρκα και οστά. Φυσικά άρχισαν και οι υποψίες. Οι Πρεβεζάνοι έστειλαν ανθρώπους στην Αθήνα να πείσουν την κυβέρνηση να μην γίνει το λιμάνι της Σαλαώρας. Αλλά και ο εμπορικός σύλλογος της Άρτας δεν κοιμόταν. Έστειλε και αυτός ανθρώπους στην Αθήνα με σχέδιο που να παρουσιάζει πως η Σαλαώρα δεν θα οφειλούσε  μόνο την Άρτα και Ήπειρο αλλά ακόμη και την Πρέβεζα. Τόνιζαν επίσης πως οι Αρτινοί αγαπούν τους Πρεβεζάνους και δεν έχουν σκοπό να διαταράξουν τις σχέσεις τους με αυτούς και πως η Σαλαώρα πρέπει να γίνει λιμάνι για το κοινό συμφέρον. Ο Αρτινός πολιτικός Πέτρος Γαρουφαλιάς εκλέγονατν τότε στην Πρέβεζα. Έτσι πιεσμένος από τους Πρεβεζάνους σε αυτούς έλεγε πως δεν θα γίνει το λιμάνι ενώ στην Άρτα άφηνε να καταλάβουν πως θα γίνει το λιμάνι. Όταν οι Αρτινοί το κατάλαβαν εξαφανίστηκε για ένα διάστημα στην Αθήνα. Τον Ιούλιο του 1936 η κόντρα έφτασε στο αποκορύφωμα, χωρίς αποτελέσματα για τους αρτινούς αλλά και αβεβαιώτητα για τους Πρεβεζάνους, που επιζητούσαν σύντομα την απόριψη του σχεδίου, καθότι έβλεπαν πως ο εμπορικός σύλλογος Άρτας δεν σταματούσε. 

Πρέβεζα , δεκαετία 30. Φωτογραφία Νίκου Κουρτίδη

Τέλος της διαμάχης

Στις κοκορομαχίες αυτές φαίνεται να έδωσε τέλος η δικτατορία του Μεταξά. Η κυβέρνηση της 4^ης Αυγούστου πάγωσε το πρόγραμμα. Ο νέος νομάρχης Άρτας, ο στρατιωτικός Βασιλάκος (κουμπάρος του παππού μου τον οποίο διόρισε και αγροφύλακα το 1938) έβαλε άλλες προτεραιότητες. Την αποξήρανση των ελών Χανοπούλου – Φιλιππιάδας, Κωστακιών-Γαβριάς, έργα Αράχθου και αποξήρανση βάλτου Βίγλας – Αγίου Σπυρίδωνα-Στρογγυλής/Πέτρας. Ενα μεγάλο πρόγραμμα πολλών εκατομμυρίων λιρών που ανέλαβε η Εταιρεία Booth από το Λονδίνο, η οποία και προπληρώθηκε. Το ταμείο δεν είχε πλέον χρήματα για να συνεχιστεί η αναβάθμιση της Σαλαώρας. Ως τον πόλεμο θα έρχονατι κάποια πλοία, θα υπάρχει ένας τελώνης και με τον πόλεμο θα κλείσει για πάντα.

Επίλογος

Πάνω απο 800 χρόνια χτυπούσε εδώ η καρδιά του εμπορίου της Ηπείρου και της Άρτας. Μετά τον πόλεμο τα όμορα χωριά άρχισαν να γκρεμίζουν τα κτήρια που νρίσκονταν εκει και να πέρνουν πέτρες για να χτίσουν σπίτια.  Μοναδικοί μάρτυρες μιας ξεχασμένης πλεον εποχής το αναπαλαιωμένο οθωμανικό τελωνείο, σήμερα κέντρο έρευνας Αμβρακικού κόλπου, μέρος των τειχών του φρουρίου που είναι πεταγμένα στη θάλασσα  και κάποια ερείπα του Οθωμανικού στρατώνα στο λόφο.

Το αναπαλαιωμένο οθωμανικό τελωνείο της Σαλαώρας. Φωτογραφία Μπάμπη Ξυλογιάννη

 Πηγή κειμένου: Άρθρο, από το υπο έκδοση έντυπο βιβλίο "Σαλαώρα - Μικρή ιστορική αναφορά  σε ένα ξεχασμένο λιμάνι του Αμβρακικού κόλπου"

 Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ 

 ΣΤΕΦΑΝ ΔΟΥΣΑΝ  IΔ΄

Προσωπογραφία του Στέφαν Δουσάν Δ΄

Της Οθωμανικής κατάκτησης της Ηπείρου είχε προηγηθεί η Σερβική, οι Αλβανοί Δεσπότες και το Δεσποτάτο των Ιταλών Τόκκων. Εδώ θα δούμε πως έφτασαν οι Σέρβοι στην Ήπειρο.

Τι είχε συμβεί

Στα 1347 το Δεσποτάτο της Ηπείρου δεν υπήρχε πιά. Είχε ενσωματωθεί και πάλι στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Αυτό τον καιρό είχε ξεσπάσει εμφύλιος στην Κων/πολη μεταξύ Κατακουζηνού, ο οποίος είχε βοηθήσει τον Ανδρόνικο Γ΄Παλαιολόγο στην κατάληψη της Ηπείρου, και του διαδόχου του Ανδρόνικου τον Ιωάννη Γ΄ Παλαιολόγο. Τελικά ο Ιωάννης Κατακουζηνός χρίστηκε αυτοκράτορας για 10 χρόνια. Γαμπρός του Κατακουζηνού ήταν ο τελευταίος απόγονος των Δεσποτών της Ηπείρου Νικηφόρος Β΄Ορσίνι Παλιολόγος, τον οποίο ο Κατακουζηνός έχρισε Δεσπότη του Αίνου. Διοικητής στις πάλαι Δεσποτάτο ήταν ο Ιωάννης Άγγελος.

Το κενοτάφιο του Ιωάννη Άγγελου στην Πόρτα Παναγιά Τρικάλων

Κινήσεις του Στέφανου Δουσάν

Νόμισμα του Στέφαν Δουσάν ΙΔ' 

Ο Δουσάν εκμεταλλευόμενος την αναμπουμπούλα της Αυτοκρατορίας εισέβαλε αρχικά στην Μακεδονία, όπου σαν σύμμαχος του Κατακουζηνού κατέλαβε σημαντικά κέντρα. Όταν ο Κατακουζηνός του τα ζήτησε πίσω αυτός δεν τα έδωσε. Το 1348 έπεσε και ο λιμός, που απασχόλησε την νότια Βαλκανική. Ο Δουσάν εκμεταλλευόμενος την κατάσταση εισβάλει στην Θεσσαλία και Ήπειρο.Τότε πέθανε και ο Διοικητής Ηπείρου ο Ιωάννης Άγγελος, ο οποίος είχε προβάλει αντίσταση κατά των Σέρβων και τιμήθηκε με το βαθμό του Σεβαστοκράτορα.

Η Κατάκτηση της Ηπείρου

Ο στρατός του Δουσάν ενισχύθηκε τώρα και με αλβανικά φύλα, τα οποια φύλα, απ όταν ο Αδρόνικος Γ΄Παλιολόγος προσπάθησε να καταπνίξει μια επανάσταση στα μέρη τους ήταν εχθρικά τώρα εναντίον των Ελλήνων-Ρωμαίων. Αντίθετα στο καιρό των Κομνηνοδουκάδων του Ηπειρωτικού Δεσποτάτου άνηκαν στους πιστοού συμμάχους.

Όπως μας πληροφορεί λοιπόν ο Jerecek, ο σερβικός στρατός δεν ήταν εξασκημένος σε μετωπική αντιπαράθεση, αλλά συνήθως ακολουθούσε την τακτική του αποκλεισμού πόλεων, αφού προηγουμένως λεηλατούσε και κατέστρεφε την περιοχή που εισέβαλε. Έτσι και δω λοιπόν ο σερβικός στρατός κατά την διεξαγωγή πολεμικών επιχειρήσεων δεν ακολουθούσε το βυζαντινό και δυτικό σύστημα πολιορκίας πόλεων αλλά άρχισε να καταστρέφει την ύπαιθρο και τις καλλιέργειες έτσι που να ανακόπτει τις πόλεις από ανεφοδιασμούς. Πολύς κόσμος κατέφυγε στα Εφτάνησα , που βρίσκονταν σε χέρια Βενετών και Ναπολιτάνων, όπως και σε κτήσεις των Ανζού. Άλλοι πάλι έφυγαν πιο πάνω στα ορεινά. Στις πολεις παραμερίστηκε η Ελληνική αρχοντία και αντικαταστάθηκε από Σερβική. Η Ήπειρος στις πηγές αυτή την περίοδο εμφανίζεται σαν Ακαρνανία ή σαν Δεσποτάτο των Δυτικών Χωρών. Το “Ακαρνανία” θα περιοριστεί περισσότερο στην Άρτα κατόπιν. Η σερβική κατάληψη της Ηπείρου σήμαινε νέα συρρίκνωση του βυζαντιού κράτους, που η εδαφική του έκταση είχε περιορισθεί σημαντικά την εποχή αυτή και ακόμη σήμαινε σοβαρή απώλεια από πολιτική και οικονομική άποψη. Σύμφωνα με τον ιστορικό Νικόλ σε βενετικό έγγραφο του 1350 ο Δουσάν αναφέρεται σαν "serenissimi domini imperatoris Raxie et Romanie,dispoti Larte et Blachie corniti"(Γαληνότατος κύριος και αυτοκράτορας του Βασιλείου της Ρωμανίας , δεσπότη 'Αρτας και κόμης Βλαχίας).

Προσπάθεια ανάκτησης από τον Νικηφόρο Β΄Ορσίνι Παλαιολόγου

Την περίοδο της Σερβοκρατίας εισέβαλαν πλήθη Αλβανών στην Ήπειρο και την Ακαρνανία. Αιτία εν μέρη ήταν ο λιμός και κατα δεύτερο μέρος ακολούθησαν το στρατό του Δουσάν. Όταν στα 1355 πέθανε ο Δουσάν ο Νικηφόρος Β΄Ορσίνι Εισέβαλε στα χαμένα εδάφη και κατέλαβε Θεσσαλία, Άρτα και Ρωγούς. Ενώ οι πόλεις ήταν σε ελληνικά χέρια, η ηπειρωτική ύπαιθρος βρισκόταν σε αλβανικά χέρια, που λεηλατούσαν την ευρύτερη περιοχή.

Η σύζυγός του Μαρία φαίνεται να ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής τόσο στην Ηπειρωτική αριστοκρατία όσο και στους Αλβανούς, οι οποίοι εκτιμούσαν τον Κατακουζηνό. Φοβούμενος αλβανικές επιθέσεις, για να ενισχύσει τη θέση του και να αποτρέψει σερβική αντεπίθεση, ο Νικηφόρος Β’ σκέφτηκε σοβαρά να διαζευχθεί τη Μαρία Καντακουζηνή και να παντρευτεί την αδελφή της συζύγου τού θανόντος τσάρου της Σερβίας Στεφάνου Δ’. Όμως η Ηπειρωτική αριστοκρατία διαμαρτυρήθηκε έντονα και προσπάθησε να αποτρέψει αυτή την κίνηση. Ξεσηκώθηκαν όμως και οι Αλβανοί της Ακαρνανίας. Αναμετρήθηκαν σε κάποιο σημείο που ονομάζονταν Αχελώος. Εδώ θα πέσει νεκρός ο Νικηφόρος.

Το τέλος: Αλβανοί, Σέρβοι, Ιταλοί, Οθωμανοί Τούρκοι

Το αποτέλεσμα της μάχης του Αχελώου ήταν στην περιοχή της Άρτας και Ρωγών να τοποθετηθεί Δεσπότης ο Αλβανός Πέτρο Λιόσια και στην Ακαρνανια ο Γκίνι Μπούα. Αργότερα οι Μπούα θα εκδιώξουν και τους Λιόσα και θα επεκταθούν ως την Ήπειρο. Στην περιοχή των Ιωαννίνων θα επικρατήσει ο Σέρβος Θωμάς Πρελιούμπο. Δύναμη θα πάρουν και άλλες αλβανικές φάρες. Η Ηπειρος θα γίνει για ένα διάστημα πεδίο πολέμων. Στην πρώτη δεκαετία του 1400 θα κάνουν την εμφανισή τους και οι Ιταλοι Τόκκοι από την παλατινή κομητεία των Εφτανήσων και τελικά θα επικρατήσουν οι Οθωμανοί, που θα γράψουν το δικό τους κεφάλαιο στην ιστορία της Ηπείρου.

Σχέδιο με Αλβανό πολεμιστή τον 14ο αιώνα

Πηγές κειμένου:

Ευστρατία Συγκέλλου: Η Κατάληψη της Άρτας απο τον Κάρολο Α΄Τόκκο το 1416

Ευστρατία Συγκέλλου: Κάστρο Ρωγών

Μελπομένη Κατσαροπούλου: Η Σερβική επέκταση τον ΙΔ' Αιώνα

Konstantin Jirecek: Geschichte der Serben 1

Hahn, Albanesische Studien 1

Νικόλ: Δεσποτάτο

Χρονικό Ιωαννίνων

Αραβαντινός: Χρονογραφία Ηπείρου

Hopf, Geschichte Griechenlands 1

Κατακουζηνού Ιστορία ΙΙΙ

 Τα τέσσερα χάνια της Λάκκας

Σχέδιο με χάνι της Αριστέας Ταλαγιάννη

Ασχολήθηκα ιδιαίτερα με τα χάνια του τμήματος  του Καρβασαρά (Δυτικό Ξηροβούνι και Κοιλάδα Λούρου) όμως στο όμορο οδικό δίκτυο της Λάκκας όπου οι δρόμοι οδηγούσαν στην Πρέβεζα και στα Σουλιοτοχώρια υπήρχαν και εκει χάνια.  Μας είναι γνωστά τουλάχιστον τέσσερα χάνια. 

Το χάνι της Τύριας

Το  Χάνι αυτό βρίσκονταν κοντά στην Τύρια στη θέση Πογκιάλια. Αρχικά, όπως μας λέει ο Μπέτσος,  το συγκρότημα αυτό χτίστηκε από τον Αλη πασά Τεπελενλή κατά την περίοδο των πολέμων κατά των Σουλιωτών. Εδώ φιλοξενούνταν στρατός του Αλή. Μετά την πτώση του Αλή περιήλθε στο Οθωμανικό Δημόσιο. Όπως γράφει η Αθηνά Κωνσταντάκη στα 1878 το αγόρασε ο προεστός της Λάκκας Αναγνώστης Σιώζης. Απο τα λίγα που γνωρίζουμε πρέπει να ήταν μεγάλων διαστάσων εφόσον είχε πανδοχείο, αποθήκες, πηγάδι και στάβλους και δίπλα αγρό 100 στρεμάτων. Επίσης αρχικά πρέπει να είχε και μαντρότοιχο.  Αργότερα  περιήλθε στην ιδιοκτησία κάποιου Χρηστάκη. Όταν μετά το 1890 άνοιξε ο νέος δρόμος απο Πρέβεζα μέσω Λούρου-Ρωγών-Φιλιππιάδα το χάνι ΄φαίνεται να έχασε την αξία του και στον πόλεμο του 1897 πρέπει να έπαθε καταστροφές. Αργότερα έπεσε και  ο πάνω όροφος και το κάτω το αγόρασε ο Σαντίμ πασάς, ιδιοκτήτης του χωριού της Κρανιάς, και από τις πέτρες του έχτισε το κοτσέκι. 

Φωτ. μέρος από το ισόγειο του κτηρίου, που είχε επισκευασθεί μεταπολεπικά και είχε γίνει αποθήκη γεωργικών προϊόντων. Φωτ. Οδυσσέα Μπέτσου

Το χάνι του Καντζά (Στεφάνη Πρέβεζας)

Το δεύτερο χάνι, αν και θεωρείται χάνι του Καντζά και το συμπεριλαμβάνω και αυτό στα χάνια της Λάκκας βρίσκεται μέν στο Ηλιοβούνι αλλά όχι στη Λάκκα.  Πότε ακριβώς χτίστηκε αυτό το χάνι  δεν μας είναι γνωστό. Σίγουρα όμως με την διάνοιξη του δρόμου Πρέβεζας - Ρωγοί - Φιλιππιάδα. Γνωστό μας είναι από το αρχείο του Καραπάνου. Το χάνι αυτό άνηκε μαζί με το χωριό Καντζάς στις ιδιοκτησίες του Καραπάνου. Ο Καραπάνος το νοίκιασε σε κάποιον Γάλλιο. Όταν χρειάστηκε ο Βασίλης Γάλλιος να φτιάξει ένα δρόμο επιστράτευσε τους Καντζιώτες γυναίκες και άνδρες. Δεν φτάνει πως δεν τους έδωσε νερό και ψωμί άρχισε να τους φοβερίζει. Οι Καντζιώτες κατέφυγαν σε μια επιτροπή επίλυσης διαφορών με τον τσιφλικά, που δημιουργήθηκε μετά την αγροτική επανάσταση του 1882, γνωστή και σαν ματωμένο Θέρος, και ο Καραπάνος αναγκάστηκε να πάρει μέτρα. Σε επιστολή του προς τον Γάλλιο ο Καραπάνος μεταξυ άλλων του γράφει πως δεν φτάνει που επιστράτευσε κόσμο του “Αφένδη” για προσωπική του χρήση αλλά τους φέρθηκε βάναυσα, αφού δεν τους έδωσε ούτε νερό ούτε ψωμί και πως η διεύθυνση δεν εγκρίνει  κάτι τέτοιο. Θα ήταν διαφορετικά αν αυτό γίνονταν για λογαριασμό του Καραπάνου. Έτσι μόνο αν κάποιοι θέλουν να βοηθήσουν εθελοντικά δεν τους εμποδίζει κανείς διαφορετικά αν αρνηθούν είναι δικαίωμα τους. Ο Κωσταβασίλης μας λέει  πως δεν μπόρεσε να το εντοπίσει μιας και κανείς από τους ηλικιωμένους  δεν το θυμόταν. Έχει και μια λογική. Σε σχεδιάγραμμα που έφερε στο φως ο Νίκος Πάνου στο βιβλίο του «Ρετζαίοι, οι βασιλείς της Ηπείρου» και σχετίζεται με την ληστεία στη Γέφυρα Πέτρας, το χάνι φαίνεται να ήταν στην πλαγιά του Ηλιοβουνίου στη στροφή μετά το τελωνείο. Δηλαδή πολύ πέρα από το χωριό αλλά το σημείο άνηκε τότε στον Καντζά. Σύμφωνα με την εικόνα φαίνεται να είναι ένα διόρωφο κτήριο με όχι και πολλές δυανατότητες. Τιν καιρό της Ληστείας της Πέτρα, φαίνεται να το είχε κάποιος  Κατσάνος, όπου οι Ρετζαίοι απήγαγαν και κάποιον από το χάνι. Πότε σταμάτησε η λειτουργία του είναι άγνωστο. 

Το σχεδιάγραμμα του 1926 που σχετίζεται με τη ληστεία της Πέτρας είναι η μόνη απεικόνιση που μας δείχνει που ήταν το χάνι

Το χάνι στα Λέλοβα (Θεσπρωτικό)

Το τρίτο χάνι το συναντάμε, από πληρφορίες της οικογένειας Νάση, που ήταν σαμαροποιοί και πεταλωτές, στο κέντρο της Λάκκας, στα Λέλοβα. Το συγκεκριμένο χάνι βρίσονταν κοντά στην παλιά πλατεία, δίπλα από τον Ιερό Ναό του Γενεσίου της Θεοτόκου. Για το χάνι αυτό γνωρίζουμε από κάποιες μαρτυρίες της οικογένειας Νάση, πως βρίσκαν κατάλυμα Τζιουμερκιώτες κτίστες ή τεχνίτες που πήγαιναν για τα Σουλιοτοχώρια. Δυστυχώς δεν εβέθησαν άλλες πληροφορίες

Το χάνι στο Μπουλμέτι (Γαλατάς)

Το τέταρτο χάνι βρίσκονταν στο Μπουλμέτι (Γαλατάς). Χτισμένο ήταν κοντά στην εκκλησία του Αγίου Σάββα, όπου βρίσκονταν και μια βρύση. Ακολουθούσε τον καλσικό τύπο χανιού με πηγάδι στο πλακόστρωτο εσωτερικό, είχε στάβλους και κάποια δωμάτια. Η Αθηνά Κωσταντάκη κάνοτας αναφορά στο χάνι παραπέμποντας στον Μπέτσο και Στρατή κάνει αναφορά για περιμαντρωμένο συγκρότημα. 

Πηγές κειμένου: 

1. Οδυσσέας Μπέτσος: Λέλοβα: Το σημερινόν Θεσπρωτικόν και η Κάτω Λάκκα Σούλι

2. Αθηνά Κωνσταντάκη: Στενωπά, διαβάσεις στη Λάκκα Σουλίου

3. Κωνσταντίνος Κωσταβασίλης: Οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις στην ύπαιθρο της Πρέβεζας στα τέλη του 19ου αιώνα: το παράδειγμα της Στεφάνης

4. Νικόλαος Πάνος: Ρετζαίοι, οι βασιλείς της Ηπείρου

 1901 - Ο ΤΕΛΩΝΗΣ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ ΑΛΚIΒΙΑΔΗΣ  ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΠΟΥΛΟΣ

Με την απελευθέρωση της Άρτας το 1881 στον νομό δημιουργήθηκαν κάποια τελωνεία με κεντρικό αυτό της πόλης της Άρτας στη Γέφυρα. Από τρους πρώτους καιρούς, όπως έχω γράψει και σε άλλο άρθρο μου, που δημοσίευσε η εφημερίδα «Ταχυδρόμος της Άρτας» το τελωνείο είχε να παλέψει με το λαθραιμπόριο, που έρχονταν από την πλευρά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ό,τι  μέτρα και να λάμβανε το τελωνείο και η πολιτεία, το λαθραιμπόριο ανθούσε. Η παραοικονομία κατέστρεφε τα καταστήματα της πόλης.  Τον Οκτώβρη του 1900 έφτασε στην Άρτα ένας νέος τελώνης ο Αλκιβιάδης Τριανταφυλλόπουλος.  Το τελωνείο το βρήκε σχεδόν ξεχαρβάλωτο. Έλαβε αμέσως δραστικά μέτρα να πατάξει το λαθραιμπόριο.  Πρώτη κίνηση ήταν να μαζέψει πληροφορίες τι εισέρχεται στην Άρτα λαθραία. Αφού προφανώς η Άρτα εκείνο το διάστημα σημείωνε οικονομικήκρίση. Τίποτα δεν είχε πάει φαίνεται καλά το 1900. Στο στόχαστρο έβαλε πρώτα τις γυναίκες, οι οποίες στα εσώροχα τους έκρυβαν προϊόντα, όπως ζάχαρη και άλλη είδη, τα οποία αγόραζν φθηνά στο Τούρκικο και τα περνούσαν αφορολόγητα στο Ελληνικό. Την δουλειά αυτή την ανέθεσε σε μια γυναίκα Τελώνη, η οποία, όποια γυναίκα έπιανε να έχει λαθραία της κρεμούσε τα εσώρουχα στον πλάτανο. Αύξησε τα έσοδα του τελωνείου της Αρτας και της Κόπραινας επιβάλλοντας φόρο σε ψάρια και γαλακτοκομικά που έρχονταν απο το Τούρκικο. Αφού έβαλε σε τάξη τις υπηρεσίες και υπαλλήλους  το 1901 παρέδωσε ταμείο 26 000 δραχμές  έναντι 10 000 που παρέδωσε ο προκάτοχος του.

Ο τύπος της εποχής τον επάινεσε για την τημιότητα του και τον χαρακτήρα του.  Το σύστημα φορολογίας που εφάρμοσε με βάση πάντα τον νόμο θα έφερνε στο κράτος χρονιαία 30 000 δρχ.

Η Εφημερίδα  ΣΚΡΙΠ ζήτησε από τον υπουργό οικονομικών Σιμόπουλο να ανταμείψη τον Τριανταφυλλόπουλο όπως του αξίζει. Συγκεκριμένα έγραφε:

«Ευελπιστούμεν ὅτι ὁ κ. Υπουργός των Οικονομικών Α. Σιμόπουλος, ἔχων ὑπ' ὄψιν πάντα ταῦτα θέλει αμείψει καταλλήλως τον κ. Τριανταφυλλόπουλον».

 

Πηγή κειμένου: Εφημερίδα ΣΚΡΙΠ , 11.06.1901

                          Συλλογές Σωτήρη Κασσανού

Εικόνα: Κολάζ με τη γέφυρα Άρτας και τελώνηδες του 1900

 ΚΛΕΙΣΙΜΟ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΟΥ 1901 ΚΑΙ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ ΤΟ 1901/1902

Ο αμυντικός στρατώνας το 1897

Με παράπονο και θυμό είδαν οι Αρτινοί την ανακοίνωση  για το κλείσιμο του στρατοπέδου  το 2025. Αν μπούμε σε μηχανή χρόνου και επιστρέψουμε 124 χρόνια πίσω θα δούμε πως  το στρατόπεδο είχε κλείσει και πάλι. Και τότε οι ίδιοι προιβληματισμοί, όπως και τώρα. Η Εφημερίδα ΣKΡΙΠ μας ενημερώνει για την κατάσταση τότε. Το 1901/1902 η Άρτα περνούσε μια οικονομική κρίση . Το εμπόριο όπως  έγραφε η εφημερίδα είχε νεκρωθεί. Η γεωργία λόγω της μεγάλης ανομβρίας δεν είχε να προσφέρει παρά ελάχιστα.  Και άλλαο πολλά. Και πάνω σε όλα αυτά η κυβέρνηση Θεοτόκη (Απρίλιος 1899 – Νοέμβριος 1901) απέσυρε από την Άρτα το στρατό. Αρχικά μόνο το μισμό με πρόσχημα  κάποιες αλλαγές και κατόπιν το έκλεισε ολοκληρωτικά. Η κυβέρνη Θεοτόκη έπεσε τον Νοέμβριο του 1902 και ο Βασιλίάς διόρισε τον Ζαΐμη νέο Πρωθυπουργό. Ο τύπος της εποχής κατηγόρησε την κυβέρνηση Ζαΐμη, με την κατηγορίθα, πως ενώ γνώριζε πως η ύπαρξη στρατού για την πόλη ήταν ζωτικής σημασίας δεν έκανε τίποτα.  Κάποιος ανώνυμος αρθρογράφος που υπογράφει σαν «Αρτινός» γράφει: «Είναι πασίγνωστο πως η ύπαρξης στρατού στην Άρτα είναι χωτικής σημασίας για την πόλη. Όχι μόνο για το εμπόριο αλλά και για εθνικούς λόγους. Ο δε Κομουνδούρος έλεγε και το κράτησε ως το τέλος, πως η Άρτα έπρεπε να αποτελει στρατιωτικό κέντρο του κράτους. Και οι επόμενες κυβερνήσεις αυτό πίστευαν, ως που ήρθε η κυβέρνηση Θεοτόκη»....\

Ο αμυντικός στρατώνας αρχές 20ου αιώνα

Αλλά η αποτυχία της κυβέρνησης φάνηκε και σε άλλο βαθμό. Όχι μόνο απέσυρε το στρατό αλλά δεν έλαβε και κανένα άλλο μέτρο για να ανέβει το εμπόριο και η γεωργία.

Τότε ήταν σε συζήτηση και η δημιουργία σιδηροδρομικής γραμμής, καθότι η πόλη ήταν σχεδόν αποκομμένη. Πολλές φορές είχε υποβληθεί το αίτημα να ενωθεί η Άρτα σιδηροδρομικά με το Αγρίνιο. Και ενω έπτεφταν εκατομμύρια επιχορηγήσεων για άλλες σιδηροδρομικές γραμμές την Άρτα την άφηναν απέξω. Τόση αδιαφορία απο την κυβέρνηση ήταν προτοφανή.

Τέλος  ο υπογράφων «Αρτινός» κλείνει με την εξής πρόταση την οποία μεταφέρω 1:1 εδώ: «Ἐν μιᾷ λέξει ἀνομολογεῖ κανεὶς ὅτι ἐὰν πρὸς ἄλλον λαὸν τῆς Ἑλλάδος ἐπεδεικνύετο παρομοία ἀδιαφορία, ἡ στάσις θὰ ἦτο ἀναπόφευκτος. ᾿Αλλὰ διὰ τοὺς ἀτυχεῖς ᾿Αρτινοὺς ἡ ὑπομονὴ καὶ ἡ νομιμοφροσύνη φθάνουν μέχρις ἐλαττώματος.»

Ο αμυντικός στρατώνας σαν έδρα συντάγματος ευζώνων. Μάλον δεκαετία 30/40

 Νεώτερα περι της Καστροπολιτείας των Ρωγών. Πότε τελικά ερημώθηκε η πόλη των Ρωγών;

Κάστρο Ρωγών, Πίνακας Κώστα Μαλάμαου, 1970

Για το κάστρο των Ρωγών έχω γράψει κάποιες φορές, όπως έχω εκδόσει και το βιβλίο  «Από το Βουχέτιο στους Ρωγούς».....Δυστυχώς όταν έγραφα το βιβλίο των Ρωγών δεν είχα όλες τις πληροφορίες που έχω τώρα. Μέσα ααπό Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 1530, 1551, 1564, 1585 και 1640 διαπιστώνουμε πως  αυτή η καστροπολιτεία  άρχισε να ξεπέφτει μεταξύ 1564 και 1640.  Δηλαδή είχε την τύχη των Βομπλιανών. Έτσι λοιπόν σύμφωνα με τα κατάστιχα του 1530  και τον φόρο που πλήρωναν οι κάτοικοι πιστεύουμε πως η πολιτεία θα μετρούσε γύρω στις 800 ψυχές.  Εδώ μαρτυρείται και Οθωμανική δύναμη της τάξης των 25 στρατιωτών , ένασ φρούραρχος (ντιστάρης) και Ιμάμης, που μπορει να μην υπήρχε τζαμί αλλά σίγουρα μετζίτι (χώρος προσευχής). Ενδιαφέρον είναι πως ο Ιμάμης των Ρωγών είχε  πρόσοδα από το χωριό Πασχαλιάδα το αργότερα Ζερβό-Μπουλμέτ σημερα Γαλατάς Λάκκας. Επίσης την ίδια εποχή φαίνεται να λειτουργούν καμίνια που κατασκευάζουν κεραμικά, αλλά μελετώντας την τέχνη τους ίσως να ήταν  αρτινοί. Στα 1585  κάποιος ιερέας Παπα Χρήστος  λειτουργεί στο όμορο χωριό Τσαβουσάν/Τσαουσάν, σημερινό Άγιο Σπυρίδωνα Άρτας.  Στα 1551 φαίνεται ο πληθυσμός να μειώνεται.  Αλλα θα τους υπολογίσουμε γύρω στους 500 κατοίκους. Στα 1564  πρέπει κάποιοι να μετακόμισαν στην Άρτα όπου ίδρυσαν την συνοικία Ρωγών. Αργότερα αφομοιώθηκε με άλλη συνοικία γιατί εξαφανίζεται και από τα αρχεία της Άρτας. Στα 1585 φαίνεται ο πληθυσμός να μειώνεται γύρω στους 250-300 κατοίκους. Καταγράφεται η πόλη με έναν μαχαλά. Ο 17^ος αιώνας δίνει το τελικό χτύπημα. Παρότι η πόλη αρχίζει να εξαφανίζεται συνεχίζει να είναι ακόμη έδρα ενός τεράστιου Νιχαγιέ-Δήμου, ο οποίος συμπεριλαμβάνει τα σημερινά γεωγραφικά όρια του Δήμου Ζηρού. Στην τελευταία απογραφή αρχές 1640 η πόλη των Ρωγών σημειώνει ίδιο πληθυσμό όπως το Ιμάμ Τσαούς και η όμορη Πέτρα. Όταν στα 1670 θα περάσει ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγια Τσελεμπί θα συναντήσει μόνο μερικούς μελαμψούς αγρότες και κάτι καλόγηρους στην εκκλησία της Παναγίας. Τι ακριβώς απέγινε με τον κεντρικό ναό της πόλης , ο οποίος είχε το σκήνωμα του Αγίου Λουκά και την κάρα της Αγίας Άννας και  για τον οποίο κάνει λόγο ο Κυριάκος ο Αγκωνίτης δεν μας είναι γνωστό, ούτε υπάρχουν προς το παρόν κάποιες πληροφορίες. Το μόνο που γνωρίζουμε είναι πως τον καιρό της παράδοσης της πόλης το σκήνωμα μεταφέρθηκε στο Σμεντέροβο της Σερβίας.  Ποιoi ήταν οι λόγοι που οι Ρώγιοι εγκατέλειψαν την πόλη τους και αυτό είναι άγνωστο. Σίγουρα δεν ισχύει αυτό που γράφει  ο Μελέτιος o Γεωγράφος και κατ επέκτασιν ο Αραβαντινός και ο Σεραφείμ Ξενόπουλος πως οι Οθωμανοί γκρέμισαν το κάστρο για να μην οχυρωθεί εκεί ο οίκος των Τόκκο και κινήσουν επανάσταση. Οι Οθωμανοί καθάρισαν με τον συγκεκριμένο οίκο στα 1479. Από την μία η απροθυμία των Οθωμανών να συντηρήσουν το κάστρο και ίσως η ληστεία και η πειρατεία ήταν ακόμη οι λόγοι, για τους οποίους οι κάτοικοι

Φωτογραφία από την διδακτορική μελέτη της Μυρτώ Βέϊκου με τίτλο "Οικιστικές θέσεις στην βυζαντινή Ηπειρο, 7ος -12ος αιώνας"

  Οι Ρωγοί στα χαρτιά συνέχισαν να υπάρχουν σαν Δήμος και σαν επισκοπή. Σαν Δήμο τον βρίσκουμε τυπικά ως τα χρόνια του Αλή πασά. Σαν επισκοπή κλείνει τον κύκλο της με τον Ιωσήφ που έπεσε στο Μεσολόγγι αν και από τον 20^ο αιώνα υπάρχει ως και σήμερα τιτουλάριος επίσκοπος Ρωγών.

 Η Συνοικία Αγία Σοφία του Κάστρου της Άρτας τον 16ο αιώνα

 (mahalle-i Ayo Sofiya Hisarı)

3D απεικόνιση της Άρτας από video της Εφ.Α. Άρτας "Η Βυζαντινή Άρτα"

Απο τους Μεσαιωνικούς χρόνους γνωρίζουμε τόσο από το χρονικό των Τόκκων του Giuseppe Schiro αλλά και απο τις μελέτες της Ευστρατίας συγκέλλου για την πολιρκία της Άρτας το 1416 και του Μιχάλη Κορδώση για την Μεσαιωνική Άρτα, πως υπήρχε κατοίκηση εντός του κάστρου της Άρτας. Ξέρουμε πως εκει είχαν και το παλάτι οι Αλβανοί και Ιταλοί Δεσπότες. Η πυρκαγιά στα μέσα του 14ου αιώνα κατέστρεψε το αρχικό παλάτι το οποίο προφανώς μεταφέρθηκε εκεί που σήμερα είναι το Θεατράκι. Ο Κορδώσης πιστεύει πως η κατοίκηση εντός του κάστρου στη μεταβατική περίοδο Χριστιανική-Οθωμανική η συνοικία ήταν μεγαλύτερη απ ότι την περιγράφει στα 1670 ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγια Τσελεμπί. Πάντως τον 15ο αιώνα και τον 16ο αιώνα στο κάστρο υπάρχει συνοικία αρτινών η οποία φέρνει το όνομα “Αγία Σοφία του Κάστρου”. Που το γνωρίζουμε αυτό; Πάλι τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα μας έρχονται εδώ να μας βοηθήσουν. Μελετώντας οι Οθωμανολόγοι τρία από αυτά του 1551, του 1564 και του 1585 γνωρίζουμε τα ονόματα αυτών αλλά και κάποια επαγγέλματα που βγαίνουν μέσα από τα όνοματα. Τα ονόματα θα παρουσιαστούν σε ξεχωριστή μελέτη και ευχαριστώ εδώ τους δυο Οθωμανολόγους φίλους για την πολύτιμη βοήθεια τους. Με βάση το όνομα της συνοικίας/μαχαλά συμπεραίνουμε πως εντός του κάστρου υπήρχε η εκκλησία της Αγία Σοφίας. Στα 1551 θα βρούμε τον μαχαλά της Αγίας Σοφίας του Κάστρου με 22 φορολογούμενους χανέδες, το 1564 με 18 χανέδες και στα 1585 πάλι με 18 φορολογούμενους χανέδες. Συν κάποιους άγαμους. Ισως να υπήρχαν και κάποιοι αφορολόγητοι που δεν καταγράφονταν στους καταλόγους. Πως θα μπορούσε να ήταν η συνοικία; Αν πιστέψουμε τον Οθωμανό περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπί, ο οποίος έχει την τάση να τα παραγράφει και λίγο, πρόκειται για μια λαμπρή συνοικία πλακόστρωτη με λευκή πέτρα και μάρμαρα. Τα σπίτια είναι πέτρινα, δυόρωφα και έχουν κεραμοσκεπές. Γίνεται λόγος για μια όμορφη πλατεία με λουλούδια. Βέβαιο είναι πως τον 16ο αιώνα υπάρχουν ακόμη στρατώνες, αποθήκες, τζαμί, μετζίτι (χώρος προσευχής), και φυσικά το διοικητήριο και σεράι του Ντιστάρι (φρούραρχου). Και στα τρία αυτά αρχεία με βάση τα ονόματα και προσωνύμια και τα επαγγέλματα αυτών. Αλμπανης (πεταλωτής), Εκμετζής (φούρναρης), ιερεις (παπάς Κώστας, παπάς Γιάννης, παπάς Αντώνης) , παπουτσής, Μπαρμπέρης. Ο Βοεβόδας έμεινε εκτός φρουρίου. Μα είναι γνωστό, πως τα Οθωμανικά σεράγια χτίζονταν κοντά στην Παρηγορήτισσα στου λεγόμενου Μπαϊκούση (Κουκουβάγια). Βασικά βλέπουμε, πως όντως αν οι κάτοικοι με τα παραπάνω ονόματα εξασκούσαν αυτά τα επαγγέλματα, ήταν απαραίτητοι και στον οθωμανικό στρατό του φρουρίου.

Το κάστρο της Άρτας σε πίνακα του Βαγγέλη Μπόμπορη

Στα 1585 καταγράφεται για τελευταία φορά η συνοικία αυτή. Δεν είναι τυχαίο, πως 85 χρόνια αργότερα ο Εβλιγιά Τσελεμπί γράφει, πως μόνο ο Ντιστάρης κατοικεί στο κάστρο. Βέβαια παραβλέπει τους κοιτώνες των γενιτσάρων. 

Γιατί όμως στα 1585;

Το 1585 ξεσπά η επανάσταση των αρματολών Βόνιτσας και Ξηρομέρου Πούλοιυ, Μαλάμου και Δράκου. Οι επαναστάτες κατάλαβαν την Άρτα αλλά στην προσπάθεια τους να καταλάβουν και τα Γιάννινα ηττήθηκαν από τον πασά των Τρικάλων. Προφανώς όταν επέστρεψαν οι Οθωμανοί, όπως γίνονταν τότε, να εκτόπισαν τους τελευταίους χριστιανούς από το κάστρο. Έτσι με τον καιρό η συνοικία αυτή πέρασε στη λησμονιά. Μετά την απελευθέρωση, το τζαμί Μεχμέτ Σουλεϊμάν (Το Μεχμέτ αναφέρεται στον πορθητή και το Σουλεϊμάν είναι ο κτήτορας, γαμπρός ή σημαιοφόρος του Φαϊκ πασά), γκρεμίστηκε και ξαναχτίστηκε μια εκκλησία με τρεις τρούλους, η οποία γκρεμίστηκε στη δεκαετία του 60 και στη θέση της χτίστηκε η υπάρχουσα.

Το κάστρο της Άρτας σε χαρακτικό του Jacob Enderlin, 1686

 Περί της χαμένης Αρτινής Καστροπολιτείας των Βομπλιανών

Απεικόνιση μεσαιωνικής Καστροπολιτείας

 Τι γνωρίζουμε

Η Καστροπολιτεία των Βομπλιανών (εκ του σλβ Βόμπλο=νερά ή ιαματιακά νερά) μας εμφανίζεται στις γραπτές πηγές για πρώτη φορά στο χρονικό των Τόκκων. Εδώ γίνεται η επιχείρηση εναντίον του Αλβανού μουσουλμάνου Δεσπότη της Άρτας Γιακούμπ Σπάτα, όπου συλλαμβάνεται από τους ανθρώπους του Καρόλου Τόκκου και θανατώνεται. Εδώ Ως τώρα θεωρούσαμε πως ήταν και η τελευταία πηγή. Δεν γνωρίζαμε καν τι απέγινε.

Υποθέσεις

Διάφορα μεγάλα ονόματα Ιστορικών έκαναν υποθέσεις που θα μπορούσαν να είναι αλλά έπεσαν έξω. Οι υποθέσεις έφταναν από τον σημερινό Γοργόμυλο Πρέβεζας ως το Καστρί Ριζοβουνίου. Και γω πίστευα αρχικά, διαβάζοντας κάποιες μελέτες, πως θα μπορούσε στρατιωτικά να είναι στον Γοργόμυλο. Μάλιστα σε κάποια μου μελέτη το είχα αναφέρει κιόλας.

Πρώτη προσωπική έρευνα

Αρχίζοντας πριν πολλά χρόνια να μελετώ τα τοπωνύμια μέσα από τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 1520/1530 έπεσα στο τοπωνύμιο Viblana. Φως φανάρι πως είναι τα Βομπλιανά. Το μεταφρασμένο στην νέα Τουρκική γλώσσα το δίνει μόνο στον καζά της Άρτας. Μόνο, όταν μελετήσουμε το κατάστιχο φόρων που δεν έχει αποδοθεί στην νέα Τουρκική αλλά είναι αυθεντικό στην Οθωμανική θα δούμε πως βρίσκεται στον Δήμο Ρωγών. Όπως και το τοπωνύμιο Πουλιάνα, που είναι στο σημερινό Γοργόμυλο.

Διαβάζοντας την μελέτη της Ευστρατίας Συγκέλλου για την πολιορκία της Άρτας απο τους Τόκκο και την τοποθέτηση των Βομπλιανών κοντά στη σημερινή Γραμμενίτσα άρχισα να ψάχνω περισσότερο. Εδώ έρχεται και η τοποθέτηση της αρχαιολόγου Βιβής Καρατζένη, που τα θέλει κοντά στο Χανόπουλο ή τουλάχιστον στου βουνό επάνω. Η παρουσίαση της κυρίας Παπαδοπούλου για την εκκλησία που βρέθηκε κοντά στο Χανόπουλο και το μέγεθος αυτής αφήνουν πλέον να εννοηθεί πως είμαστε κοντά στις Θεωρίες Συγκέλλου και Καρατζένης. Άλλωστε και το χρονικό των Τόκκων μιλά για κάποιον λόφο (βουνί) και όχι βουνό. Επίσης σε συζητήσεις που είχα με τις κυρίες Παπαδοπούλου και ΣυγκέλλουΚαι υποθέτουμε πως είναι ο λόφος της Μαραθιάς, όπου βρέθηκαν και απομεινάρια τείχους. Παραπέρα δε κοντά στην Μαραθιά μεταξύ Γραμμενίτσας και Βλαχέρνας βρίσκουμε το τοπωνύμιο Βούλιανα και σήμερα. Βούλιανα ή Βουλιανά θέλω να πιστεύω πως είναι μια παραφθορά του «Βομπλιανά»

Tα Οθωμανικά φορολογικά  κατάστιχα και το λάθος του Johannes Koder

Τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα απο το 1551 και μετά μας δίνουν και εδώ την λύση.

Τόσο στα 1551, 1564 , 1585 αλλά και 1613 μας δίνουν ακόμη την ύπαρξη των Βομπλιανών. Τα ίδια αρχεία μας δίνουν και την ύπαρξη του χωριού Μουλιανά στο Δήμο Ρωγών. Τα αρχεία αυτά (τα αυθεντικά Οθωμανικά) ακολουθούν συνήθως μια σειρά. Όταν λοιπόν έχουμε Ιστριβίνα(Καμπή Άρτας), μεγάλος και μικρός Καζνές (Αμμότοπος), Γουλιάδες/Γουλάδες (Γυμνότοπος), Μουλιανά/Μολιανά (Γοργόμυλος), Νανόι (Ανώγι) τότε πρόκειται σαφέστατα για το χωριό Γοργόμυλο, που είναι ακόμη και σήμερα γνωστό σαν Μουλιανά.

Άποψη μου είναι πως ο πρώτος ο Αυστριακός ιστορικός Johannes Koder κάνει το λάθος να ταυτήσει τα Βομπλιανά με το Όρραον και τα Μουλιανά/Μολιανά, που βασίζεται στο ουσιαστικό «Μπλιανίτες» , όπως αποκαλούνταν οι ντόπιοι παλιά αλλά αγνοώντας ότι στην Ήπειρο σε τοπικά ιδιώματα το Μ+ο=Μπ. Για παράδειγμα η λέξη Μουλάρι γίνεται Μπλάρι/Μπλάρ. Αλλά και το γράμμα «π» δέχεται πολλές φορές μπροστά ενα Μ. Δηλαδή το πηγάδι σε τοπικό ιδίωμα λέγεταο πηγάδ/πγάδ αλλά με την πρόσθεση του γράμματος «Μ» έχουμε σε τοπικό ιδίωμα το Μπγάδ. Επίσης στην περιοχή υπάρχει το τοπωνύμιο «πουλιάνα», το οποίο θα μπορούσε να γίνει και Μπλιάνα και το βλέπουμε αλλού όπως στην Μπολιάνα της Θεσπρωτίας ή στα Μπλιανά κοντά στα Κατσανοχώρια, Μπολιάνα Θεσσαλίας κτλ  και εκ του Μπλιάνα/Μπολιανα βγαίνει ο Μπλιανίτης.

 

Το κάστρο στο Γοργόμυλο

Σε λόφο στο Γοργόμυλο υπάρχουν ερείπια μεσαιωνικού πρφ κάστρου το οποίο οδήγησε κάποιος στο συμπέρασμα πως εδώ βρίσκονταν τα Βομπλιανά. Το κάστρο αυτό το έχω βρει σε χάρτη καταγεγραμένο σαν «Venezia Fortress – Βενετικό φρούριο». Αν και δεν έχει γίνει κάποια συστηματική ανασκαφή, το συγκεκριμένο κάστρο όμως φαίνεται να μην  έχει την δυνατότητα να φιλοξενήσει τόσους μαχαλάδες. Και έξω αν ήταν οι μαχαλάδες αυτοί  πάλι δεν υπάρχει η δυνατότητα , εκτός και αν ήταν στον κάμπο δηλαδή στο οροπέδιο. Αν βέβαια θα ήταν στο οροπέδιο ή δίπλα ίσως είχαμε κάποια άλλη καταγραφή ή θα αναφέρονταν κάπου ή θα μας ήταν κάτι γνωστό μέσα από όλα τα φορολογικά κατάστιχα της μεταβυζαντινής περιόδου.

Μετά το 1449

Φαίνεται πως και μετά την Οθωμανική κατάκτηση τα Βομπλιανά συνέχισαν να υπάρχουν σαν πόλη ως τις αρχές του 17ου αιώνα. Σε όλα αυτά τα φορολογικά κατάστιχα τα Βομπλιανά φέρονται όπως και η Άρτα με μαχαλάδες. Και μάλιστα έχουμε το σύστημα των Εκκλησιών. Δηλαδή ενορίες.

Έτσι λοιπόν έχουμε τις παρακάτω ενορίες ή μαχαλάδες

Άγιοι Απόστολοι

Άγιος Γεώργιος

Άγιος Μηνάς

Αγία Βαρβάρα

Άγιος Δημήτριος

Αγία Παρασκευή

Σύνολο χανέδων δηλαδή εστιών έχουμε γύρω στις 250-300. Σύμφωνα με τους δύο φίλους Οθωμανολόγους που μελετούν τα αρχεία αυτά θα υπολογίσουμε ισως ως και 1300 κατοίκους.

Βέβαια αν όλοι αυτοί οι μαχαλάδες ήταν στην Καστροπολιτεία επιφυλάσσομαι. Με βάση το χρονικό των Τόκκων δεν νομίζω να ήταν όλες εντός των Τειχών. Εδώ προφανώς συέβαινε το ίδιο με την Άρτα. Κάστρο και πόλη. Πότε ακριβώς και γιατί εξαφανίστηκε η πόλη δεν μας είναι γνωστό. Πιθανολογούμε όμως , πως από το τέλος του 16ου αιώνα άρχισαν να μεταφέρονται κάτοικοι προς την πόλη της Άρτας. Το ίδιο συνέβηκε και με την πολιτεία των Ρωγών.

Και αυτό το βλέπουμε ήδη από το 1564 και μετά. Στην πόλη υπάρχουν κάποιες συνοικίες που δεν υπήρχαν παλιότερα. Αναφέρομαι εδώ στην συνοικία των Ρωγών, στην συνοικία του Αγίου Μηνά, ενός Αγίου Γεωργίου, που δεν υπήρχαν 30 χρόνια πριν. Προφανώς οι κάτοικοι αυτοί μετέφεραν τα ονόματα των ενοριών απ όπου προέρχονταν.

Ο Χάρτης του Αntonio Salamanca

Σε χάρτη του ιταλού Αντόνιο Σαλαμάνκα στα 1538  μεταξύ Άρτας και Ρωγών πάνω σε λόφο απεικονίζεται κάστρο ή καστροπολιτεία. Βέβαια δεν έχουμε όνομα. Γνώριζε ο Σαλαμάνκα το τοπωνύμιο; Δεν το γνωρίζουμε. Προφανώς όμως θα γνώριζε πως υπάρχει οικισμός κάπου κοντά. Εκτός και αν το έβαλε τυχαία για να γεμίσει τον χάρτη. Αν και φαίνεται η σύπτωση να είναι μεγάλη.

Μέρος από τον χάρτη του Antonio Salamanca όπου βλέπουμε πάνω σε λόφο οικισμό

Το τέλος

Είναι λοιπόν βέβαιο, πως ως τα μισά του 17ου αιώνα η πόλη των Βομπλιανών χάθηκε. Ποιοι ήταν οι λόγοι μας είναι άγνωστο. Οι Οθωμανοί, όπως σε πολλά μέρη, δεν είχαν την διάθεση να συντηρούν φρουρές και να συντηρούν κάστρα. Τους βόλευαν μικροί αγροτικοί οικισμοί και οι πόλεις να είναι πιο συμπυκνωμένες. Πως μπορεί να εξαφανιστεί ένα κάστρο; Πολύ απλά. Όταν αυτό είναι ανερνεργό και είναι και κοντά σε μεγάλο αστικό κέντρο μπορεί άνετα το οικοδομικό υλικό να μεταφερθεί. Αντίθετα οι Ρωγοί, που ήταν μακριά έμειναν στο έλεος τους.

Το έζησαν αυτό και οι παππούδες μας με τα κτήρια στην Σαλαώρα ή το Φιδόκαστρο. Ακόμη και τα Αραπόσπιτα της Στρογγυλής.

Ελπίζω όταν αναλυθούν και τα ονόματα και οι φόροι να πάρουμε μια ακόμη παραπέρα εικόνα...Η έρευνα δεν σταματά.

 Σχέσεις του Δεσποτάτου της Ηπείρου με την πόλη της Ραγούζας μέσα απο μια επιστολή του Δεσπότη Μανουήλ Άγγελου Κομνηνού Δούκα στα 1234

Νόμισμα του Μανουήλ Άγγελου Κομνηνού Δούκα

Εδώ και κάποια χρόνια γράφω για τις στενές σχέσεις της Άρτας και του Ηπειρωτικού Δεσποτάτου με την πόλη της Ραγούζας και το σημερινό Dubrovnik. Πριν απο μένα ασχολήθηκε με το θέμα η Βυζαντινολόγος Ευστρατία Συγκέλλου, ο ιστορικός Σπύρος Ασωνίτης, πριν απ αυτούς ο Barisa Krekic, ο Γερμανός Hopf  κτλ.. Ενώ γνωρίζουμε πως ακόμη και τον καιρλό του θέματος Νικοπόλεως είχε η Ραγούζα σχέσεις με την Άρτα και την Ήπειρο στο καιρό του Δεσποτάτου δέθηκε ακόμη περισσότερο.

Μια επιστολή που έλαβα απο την κυρία Συγκέλλου στα Γερμανικά και είναι μετάφραση απο την βυζαντινή που φυλάσσεται στο αρχείο της Ραγούζας – Ντούμπροβνικ και έχει επεξεγαστεί από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης είναι αυτή,  του Δεσπότη Μανουήλ Άγγελου Κομνηνού Δούκα προς τους Ραγουζαίους. Ο Μανουήλ ήταν αδερφός του Δεσπότη Θεόδωρου Κομνηνοδούκα και μετά την ήττα αυτού απο τον Βούκγαρο Ασσάν ανέλαβε το Ηπειρωτικό Δεσποτάτο κια κατόπιν ήταν Δεσπότης Θεσσαλονίκης και Θεσσαλίας. Όταν ο γαμπρός του αδερφού του ο Βασιλιάς της Σερβίας Στέφανος Ράντοσλαβ Νεμάνια έχασε το θρόνο του από τον αδερφό του κατέφυγε με τη σύζυγο του Άννα Δούκαινα Αγγελίνα , ανηψιά του Μανουήλ στην Ραγούζα (σημ. Ντούμπροβνικ), όπου του επιφύλαξαν θερμή υποδοχή και τους περιποιήθηκαν. Ο Μανουήλ προκειμένου να ευχαρτήσει τους Ραγουζαίους για αυτή την περιποίηση που δέχτηκαν τα συγγενικά του πρόσωπα έστειλε μια επιστολή στους Ραγουζαίους , με την οποία τους παρέχει ασφάλεια και εμπορικά δικαιώματα στα εδάφη του.

Εδώ η επιστολή του Μανουήλ

Λόγω της αγάπης της Μεγαλειότητάς Μου προς τους κατοίκους της πόλης της Ραγούσας – διότι κι αυτοί έδειξαν καλή διάθεση προς τη Μεγαλειότητά Μου και συμπεριφέρθηκαν καλά, ευγενικά και ελεήμονα προς τα παιδιά της Μεγαλειότητάς Μου, δηλαδή τον Υψηλότατο Βασιλιά της Σερβίας και τον αγαπημένο μου γαμπρό, κ. Στέφανο Δούκα, και την αγαπημένη μου ανιψιά, Βασίλισσα Άννα Δούκαινα Λόγω αυτής της αγάπης που τρέφει η Μεγαλειότητά Μου για τους Ραγουσιανούς, τους παραχωρεί αυτό το παρόν πρόσταγμα, με το οποίο διατάζει ότι από τώρα και στο εξής, αυτοί οι Ραγουσιανοί θα έχουν ελευθερία σε στεριά και θάλασσα από την πλευρά της Μεγαλειότητάς Μου. Όπου κι αν βρίσκονται εντός της επικράτειας της Μεγαλειότητάς Μου, κανείς δεν θα τολμήσει να τους βλάψει στο ελάχιστο ή να τους προκαλέσει οποιαδήποτε ζημιά, αλλά θα είναι σεβαστοί ως φίλοι της Μεγαλειότητάς Μου. Και δεν θα τους γίνει καμία ζημιά, ούτε στην ξηρά ούτε στη θάλασσα, όπως έχει ειπωθεί. 

Εάν, ωστόσο, τα πλοία της Ραγούσας τα καταδιώξουν πειρατές και αυτά τα πλοία αναζητήσουν καταφύγιο στα εδάφη της Μεγαλειότητάς μου, θα είναι καθήκον των κατοίκων της αντίστοιχης περιοχής να βοηθήσουν και να υπερασπιστούν τα πλοία της Ραγούσας όποτε είναι δυνατόν.  Οι έμποροι από αυτή την πόλη μπορούν να ταξιδεύουν και να εμπορεύονται σε όλη τη γη της Μεγαλειότητάς μου, αγοράζοντας και πουλώντας ό,τι θέλουν. Ωστόσο, σε περιόδους αποτυχίας των καλλιεργειών στη γη της Μεγαλειότητάς μου, δεν θα τους επιτρέπεται να αγοράζουν καλλιέργειες και να τις εξάγουν από τη γη της Μεγαλειότητάς μου. ιότι σε κάθε περίπτωση, η πρώτη ανάγκη είναι να τραφούν οι ιθαγενείς και μόνο τότε μπορεί η σοδειά από τη γη της Μεγαλειότητάς Μου να εξαχθεί σε γειτονικές χώρες. Η Μεγαλειότητά Μου απαγορεύει και αποτρέπει εντελώς την ενεχυρίαση περιουσίας Ραγουζαίων σε ολόκληρο το βασίλειο της Μεγαλειότητάς Μου για οποιονδήποτε εύλογο ή απίθανο λόγο. Αν κάποιος έχει κάτι να πει εναντίον ενός Ραγουσανού, είναι υποχρεωμένος να απευθυνθεί στη Μεγαλειότητά Μου και να το αναφέρει. Η Μεγαλειότητά Μου, ωστόσο, θα ενημερώσει τους αγαπημένους της Ραγουσανούς για αυτό, και αυτοί, αφού μάθουν τις λεπτομέρειες της υπόθεσης, σίγουρα θα αποφασίσουν τι είναι σωστό. Επιπλέον, η Μεγαλειότητά Μου προσθέτει και αυτό.

Αυτό το προστάγμα της Μεγαλειότητάς Μου εκδόθηκε και παραδόθηκε κατόπιν αιτήματος των αγαπημένων από τη Μεγαλειότητά Μου Ραγουζαίων για την ασφαλή φύλαξή τους τον μήνα Μάρτιο της 7ης Ινδικτίου 1234

Χαρακτικό του 14ου αιώνα με την Ραγούζα