Γυναίκες περιηγητές του 19^ου αιώνα  Ντόρα ντ΄ Ίστρια ή Ελένη Γκίκα 

Μια γυναίκα περιηγητής στην Ήπειρο του 1860

Η Ελένη Γκίκα με το οικόσημο και την καλλιτεχνική της υπογραφή σαν Dora D' Istria

Όταν μιλάμε για περιηγητές, μιλάμε πάντα για άνδρες που επισκέφτηκαν τον Ελλαδικό χώρο από τον 15^ο ως τον 19^ο αιώνα. Υπήρχαν όμως και γυναίκες περιηγητές και λιγότερα γίνεται γι αυτές λόγος. Μια απ αυτές τις μορφές  ήταν και η Ελένη Γκίκα που φιλολογικά στο έργο της είναι γνωστή σαν Ντόρα ντ΄Ίστρια΄. Επειδή θέλω να είμαι ειλικρηνής ούτε εγώ είχα ασχοληθεί με γυναίκες περιηγητές ως  τη στιγμή που διάβασα την μελέτη της Αντιγόνης Χ. Σαμία "Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΩΝ ΗΠΕΙΡΩΤΩΝ ΣΤΑ ΑΓΓΛΙΚΑ ΚΑΙ ΓΑΛΛΙΚΑ ΠΕΡΙΗΓΗΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ".

Πoια ήταν η Ελένη Γκίκα - Dora D' Istria

Η Ντόρα ντ' Ίστρια όπως είπα είναι το φιλολογικό ψευδώνυμο της Έλενας Γκίκα. Οι οικογένεια Γκίκα έλκει την καταγωγή της από την σημερινή Βόρεια Ήπειρο. Πολλοί την θεωρούν καταγωγής Αλβανικής και πολλοί την θεωρούν με βλάχικη καταγωγή. Πηγαίνοντας η οικογένεια στο Φανάρι αφομοιώθηκε από τους Φαναριώτικους κύκλους με αποτέλεσμα να είναι μέρος αυτών.

Ο πατέρας της ήταν ο Mihai Ghica, μεγάλος βάνος (διοικητής) της Κραϊόβας και αργότερα υπουργός εσωτερικών απόγονος του Gheorghe Ghica από το Ζαγόρι και η μητέρα της η ελληνικής καταγωγής ρουμάνα πριγκίπισσα Αικατερίνη Φωκά

Ο θείος της Έλενας Γκίκα ο  Grigore IV. Ghica, Οσπαδάρος της Βλαχίας

Η ιδια έλαβε επιμελημένη μόρφωση κατ' οίκον — μια εκπαίδευση που έδινε ιδιαίτερη έμφαση στη σωματική άσκηση αλλά και την αρχαία ελληνική γραμματεία.  Στο πλαίσιο της περαιτέρω μόρφωσής της, ταξίδεψε στο εξωτερικό το 1840 συνοδευόμενη από τον πατέρα της, επισκεπτόμενη τη Δρέσδη, τη Βιέννη, τη Βενετία και το Βερολίνο· μάλιστα, στο Βερολίνο έδωσε κάποτε μια εντυπωσιακή επίδειξη της γνώσης της στην αρχαία ελληνική γλώσσα ενώπιον της αυλής.

Με την επιστροφή της στην πατρίδα το 1849, παντρεύτηκε τον Ρώσο πρίγκιπα Αλεξάντερ Κολτσόφ-Μασάλσκι και έζησε αρκετά χρόνια στη Ρωσία, κυρίως στην Αγία Πετρούπολη. Ωστόσο, δεν μπόρεσε να βρει την ευτυχία — ούτε στο πλευρό ενός συζύγου εμποτισμένου με τη μεγαλορωσική ιδεολογία και τον θρησκευτικό φανατισμό της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, ούτε στην αυλή του δεσποτικού τσάρου Νικολάου.

Το οικόσημο της οικογένειας Κολτσόφ-Μασάλσκι,  του συζύγου της, Πολωνολιθουανικής καταγωγής

Καθώς η υγεία της κλονιζόταν από το ρωσικό κλίμα, επέστρεψε στη Δυτική Ευρώπη το 1855, κατόπιν κοινής συμφωνίας με τον σύζυγό της. Αρχικά πέρασε αρκετά χρόνια στην Ελβετία, στη συνέχεια ταξίδεψε στην Ελλάδα και την Οθωμανική Αυτοκρατορία και τελικά εγκαταστάθηκε στην Ιταλία, όπου διέμενε σε μια βίλα κοντά στη Φλωρεντία —αν και κατά καιρούς διέκοπτε τη διαμονή της για διάφορα ταξίδια, τόσο μακρινά όσο και σύντομα (όπως επισκέψεις στη Γαλλία, την Ιρλανδία και τη Βόρεια Αμερική το 1880).

Πρωτοεμφανίστηκε ως συγγραφέας το 1855 (με το όνομα Dora d’Istria και γράφοντας κυρίως στα γαλλικά) και στη συνέχεια δημοσίευσε πλήθος έργων. Τα κείμενα αυτά αναδεικνύουν όχι μόνο εξαιρετική γλωσσική ικανότητα —κατείχε άριστα τη ρουμανική, την αλβανική, την ιταλική, τη γερμανική, την αγγλική, τη γαλλική, τη λατινική, την αρχαία και τη νέα ελληνική, καθώς και τη ρωσική γλώσσα— αλλά και ευρεία παιδεία που εδραζόταν στη βαθιά γνώση, καθώς και μια φιλελεύθερη οπτική για θρησκευτικά και πολιτικά ζητήματα, παράλληλα με ένα πραγματικά αξιοσημείωτο εκφραστικό χάρισμα

Γραβούρα της Ελένης Γκίκα/Ντόρα ντ' Ιστρία από άγνωστο καλλιτέχνη στην εφημερίδα «Freya» του 1866.

Με την πένα της και το έργο της σε διάφορα έντυπα στην Ευρώπη (έγραφε στα Γαλλικά) πολέμησε το ανθελληνικό πνεύμα που καλλιεργούνταν τότε στην Ευρώπη ενω ενίσχυσε χρηματικά και με όπλα την Κρητική επανάσταση.

Το 1860 ταξίδεψε στον Ελλαδικό χώρο. Στο Οθωμανοκρατούμενο και στο Ελληνικό κράτος.  Θέλοντας να γνωρίσει τους τόπους καταγωγής της οικογένειας έφτασε στην Ήπειρο.

Πίνακας του Petre Mateescu με την Ελένη Γκίκα - Dora D' Istria στα 1876, Βουκουρέστι

ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ

Η πρώτη της επαφή με την Ήπειρο ήταν η Πρέβεζα. Εδώ έρχεται σε επαφή με την Ηπειρωτική πραγματικότητα υπο Οθωμανική διοίκηση και την ναυτική σημασία της πόλης. Συνέχισε στα Ιωάννινα, όπου μαγεύτηκε απο το νησί και το κάστρο. Επισκεφθηκε την Ζίτσα, το Σούλι, την Παραμυθιά και την Πάργα Ήθελε να επισκεφθεί και το Ζαγόρι, που το θεωρούσε κοιτίδα της οικογένειας της , τελικά δεν πήγε.

Το εξώφυλλο του βιβλίου της "Οδοιπιρικό στη Ρουμελία και Μοριά"

Πηροφορίες για την Ήπειρο

Στο σπουδαία έργα της μας δίνει πολλές πληροφορίες για την Ήπειρο. Καταγράφει τους αγώνες των Σουλιωτών και με θαυμασμό γράφει για τις Σουλιώτισσες, καταγράφει τις τοπικές ενδυμασίες και τοπικά τραγούδια. Κάνει μεγάλη αναφορά για τον Αλή πασά και την εκπαίδευση στα Ιωάννινα. Μελέτησε προσεκτικά την καθημερινότητα, τα δικαιώματα, την εκπαίδευση και τον κοινωνικό ρόλο των γυναικών στην Ήπειρο.

Τα Ιωάννινα στα 1862. Αγγλική Γκραβούρα

Σε κείμενο της για τους Ηπειρώτες, που μετέφρασε η Αντιγόνη X. Σαμίου, θα διαβάσουμε τα εξής:

«Είχα χίλιες ευκαιρίες στο ταξίδι μου, σημειώνει, να παρατηρήσω την ακρίβεια και το βάθος των παρατηρήσεων που βρίσκομε στους συγγραφείς της αρχαιότητας στους διάφορους πληθυσμούς της Ελλάδας [... ]γνωρίζουμε ότι οι Ηπειρώτες, αν και έμειναν κάτω από την τουρκική κυριαρχία, δεν εκφύλισαν την πολεμοχαρή και σκανδιαλιάρικη διάθεση των προγόνων τους. Στις επαρχίες τις οποίες η Ελλάδα έβλεπε πρωτόγονα σαν να ανήκουν στον βάρβαρο κόσμο, το ελληνικό στοιχείο βρίσκεται παρόν με ετερόκλητα στοιχεία, έτσι όπως πριν από την εποχή όπου το σπαθί του Φιλίππου και του Αλέξανδρου χώριζαν τη Μακεδονία από τις δημοκρατίες της Ελλάδας».

 

Ο Γέρο-Σουλιώτης.Έργο του Charles Laplante από το L'illustrazione popolare, Fratelli Treves Editori - Milano, 1884.

Η Dora D'Istria ήταν πολύ καλή ζωγράφος. Ήταν μέλος πολλών εκπαιδευτικών συλλόγων, όπως η Ιταλική Ακαδημία. Είχε ανακηρυχθεί ως επίτιμη πολίτης από το Κοινοβούλιο της Ελλάδας και ως επίτιμη δημότης από ορισμένες ιταλικές πόλεις.

Η Ελένη Γκίκα - Dora D' Istria το 1880

Πηγές:

·      Αντιγόνη Σαμίου: Η Ήπειρος μέσα απο Αγγλικές και Γαλλικές πηγές

·  Roberta Fidanzia, Dora d'Istria. Uno sguardo femminile sull'Ottocento. Risorgimento, pedagogia politica, condizione femminile, Aracne Editrice, Roma 2013.

· Roberta Fidanzia, Dora d'Istria. O privire feminină asupra secolului al XIX-lea, Drengo 2018 - Traduzione e prefazione di Viorica Balteanu

·       Meyers Konversations-Lexikon. In turn, it cites as references:

·       Αrmand Pommier, Madame la comtesse Dora d'Istria (Brussels 1863)

·       Charles Yriarte, Portraits cosmopolites (Paris 1870)

·       Bartolomeo Cecchetti, Bibliografia della Principessa Elena Ghika, Dora D'Istria (6. Ed., Florence 1873).

·       Francois Buloz, Revue des deux mondes, 1875.

·       Dora D' Istria .Excursions en Roumélie et en Morée (Οδοιπορικό στη Ρούμελη και τον Μοριά)

·       Ίριδα Αυδή-Καλκάνη, «Ντόρα ντ΄Ίστρια (Ελένη Γκίκα)», στο Συλλογικό: Γυναίκες φιλέλληνες, Ε Ιστορικά, τ/χ.228 (18 Μαρτίου 2004), σελ.30-39

·       Wikipedia Dora D' Istria

Στη Via Leornado da Vinci 28, Firenze σε αναμνηστική πλάκα ενός κτηρίου διαβάζουμε:

ΠΡΙΓΚΙΠΙΣΣΑ ΕΛΕΝΑ ΚΟΛΤΣΟΦ ΜΑΣΑΛΣΚΙ

1828 - 1888

Αλβανή στην καταγωγή, Ρουμάνα στη γέννηση, Φλωρεντινή από επιλογή

Αναδείχθηκε και δοξάστηκε χάρη στις εξαίρετες πνευματικές της αρετές

υπό το ευρωπαϊκό όνομα Ντόρα ντ' Ίστρια

Στη μνήμη της σχεδόν τριακονταετούς διαμονής της σε αυτό το σπίτι, όπου και απεβίωσε

Ο Δήμος τοποθέτησε αυτή την πλάκα σε ένδειξη ευγνωμοσύνης και σεβασμού 1915