ΟΘΩΜΑΝΟΙ  ΕΒΡΑΙΟΙ  ΚΑΙ  ΕΛΛΗΝΕΣ  ΕΒΡΑΙΟΙ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΤΟΥ 1897

Επιχρωματισμένη φωτογραφία με νεαρούς Εβραίους Σεφραδίτες στη Θεσσαλονίνκη

Ένα από τα άγνωστα κεφάλαια της ιστορίας μας  και που δεν ασχολήθηκαν και πολλοί είναι οι Εβραίοι στον πόλεμο του 1897. Πολέμησαν δεν πολέμησαν , λίγα μας είναι γνωστά. Και πάλι έρχονται ξένα αρχεία να ρίξουν λίγο φως  στις άγνωστες ιστορίες.  Το κακό είναι πως οι μειωνότητες βρίσκονται πάντα σε άσχημη θέση όταν κάποιοι είναι απο δω και κάποιοι απο την άλλη πλευρά. Πως αισθάνεται ο καθένας το γνωρίζουν μόνοι τους.  Μου έλεγε κάποτε ένας φίλος Βλάχος, πως βρέθηκε με το σόι του στην Αλβανία. Με την χάραξη των συνόρων μερικοί έμειναν εκει και μερικοί εδώ. Με το χρόνο το μισό σόι έλεγε πως ήταν Έλληνες και το μισό έλεγε πως είναι Αλβανοί. Χμμμμ... Κάπως έτσι και με τους Εβραίους. Όσοι ήταν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ένιωθαν Οθωμανοί, ειδικά οι Σεφραδίτες, που είχαν φτάσει εδώ διωκόμενοι από τους  Ισπανούς και πήραν άσυλο από τους Οθωμανούς και όσοι ήταν από παλιά στην Ελλάδα, όπως οι Ρωμανιώτες,  ένιωθαν Έλληνες.

Πάρα πολλοί νέοι Εβραίοι στη Μακεδονία κατατάχθηκαν εθελοντικά στον Οθωμανικό στρατό. Ο ίδιος κάνει λόγο για 400 Εβραίους, τους οποίους υποδέχτηκε με φιλοφρονήσεις ο αρχηγός του τουρκικού στρατού Εντέμ πασάς και ο οποίος θαύμασε τον πατριωτισμό τους.  Στην Ελλάδα απο τους 15000 χιλίάδες που αριθμούσε η Εβραϊκή κοινότητα κατατάχθηκαν 1500 νέοι Εβραίοι στον Ελληνικό στρατό. Επίσης κάτι που δεν γνωρίζαμε είναι, πως στο μέτωπο Θεσσαλίας, πολλοί Εβραίοι μπήκαν στα τάγματα των Γαριβαλδινών, μιας και κει βρισκόταν και άλλοι Εβραίοι από την Ευρώπη . Δεν γνωρίζω το στάτους των Εβραίων τότε, πάντως

Από τις διηγήσεις ενός Εβραίου Εθελοντή, που αργότερα βρέθηκε στην Ευρώπη έχουμε και πληροφορίες τι συνέβηκε εκείνες τις μέρες στην Άρτα.

«Αμέσως μετά την κήρυξη του πολέμου, οι Εβραίοι στην Άρτα (Ήπειρος) δέχτηκαν επιθέσεις και μέσα στη γενική σύγχυση λεηλατήθηκε το βιος τους. Πολλοί κατέφυγαν στην Κέρκυρα, όπου αργότερα τους είδα να ζουν σε άθλιες συνθήκες, κυρίως ζητιανεύοντας. Τα καταστήματα, οι αποθήκες και τα σπίτια τους είχαν καταληφθεί από συμμορίες που μόλις είχαν αποφυλακιστεί  αλλά οι ίδιοι (οι Εβραίοι), αντί να πάνε στον πόλεμο, προτίμησαν την ειρηνική, πιο επικερδή επιχείρηση της λειτουργίας καφενείων στις πόλεις, αποστραγγίζοντας τους φτωχούς στρατιώτες. Η εβραϊκή κοινότητα της Κέρκυρας, ανίκανη να στηρίξει τους εξόριστους και λεηλατημένους άτυχους ομοπίστους της από τους δικούς της πόρους, στράφηκε στις μεγαλύτερες κοινότητες της Ευρώπης για βοήθεια.»

Ο Εβραίος στρατιώτης  κατηγορεί τους  ομοθρησκούς του για την στάση που κράτησαν. Ο ίδιος νεαρός και επαναστάτης , όπως φαίνεται, έλαβε μέρος σε πολλές μάχες και κρατά  μια ουδέρτρη στάση στα γεγονότα αλλά μας δίνει αρκετές πληροφορίες.

Επιχρωματισμένη φωτογραφία με Εβραίο εθελοντή Γαριβαλδινό. Αρχεία Γαριβαλδινών Ιταλίας

Παραπέρα μας λέει τα εξής:

Στην Ήπειρο, στα τουρκικά σύνορα, όπου προτιμούν να ζουν οι ομόπιστοί μας, υπάρχουν περίπου 6.000-7.000 Εβραίοι Εβραίοι. Οι περισσότεροι ζουν στην Άρτα, το εμπορικό κέντρο μεταξύ Αλβανίας και Ελλάδας. Το γειτονικό Μενίδι, μια άθλια βραχώδης προεξοχή, έχει από καιρό προσελκύσει Εβραίους λόγω της εγγύτητάς του στη θάλασσα, οι οποίοι κερδίζουν τα προς το ζην εδώ ως εργάτες και έμποροι.

Η Βόνιτσα, δύο ώρες μακριά, έχει 40 εβραϊκές οικογένειες. Στη Ζαβέρδα (Πάλαιρος), έξι ώρες από τη Βόνιτσα, ακριβώς πάνω στη θάλασσα, ζουν περίπου 300-400 Εβραίοι.

Οι υπόλοιποι ζουν διασκορπισμένοι στις υπόλοιπες πόλεις, χωριά και κάστρα της επαρχίας. Με βάση το 5% που η κυβέρνηση είχε συγκεντρώσει ως νεοσύλλεκτους, έχουμε περίπου 250 Εβραίους στρατιώτες, ένας αριθμός που σίγουρα έχει αυξηθεί σε 400 λόγω της συνεχούς στρατολόγησης κατά τη διάρκεια του πολέμου. Και οι πολλοί Εβραίοι εθελοντές που πολέμησαν όπου πολέμησαν Έλληνες αποδείχθηκαν ικανοί, γενναίοι στρατιώτες, όπως θα επιβεβαιώσουν ο Βάσος, ο Μάνος και ο Σμολένσκι.

Στην Κέρκυρα ο άγνωστος συντάκτης του κειμένου, μας λέει πως έλαβε και άλλες πληροφορίες για τους εθελοντές Εβραίους στην Άρτα. Συγκεκριμένα γράφει:

ΟΙ Εβραίοι αυτοί υπηρέτησαν στην Λεγεώνα του Μπερτέ. Ο Σέζαρ Βερόλι μου εξήγησε ότι γνώριζε προσωπικά 60 Κορσικανούς Εβραίους που πολέμησαν στην Άρτα, ενώ στην ίδια την Κέρκυρα ο κ. Βιτέρμπο και ο Δρ. Σέμο μου είπαν ότι περισσότεροι από 100 Εβραίοι από την πόλη της Άρτας έπεσαν στο πεδίο της μάχης.

Ο Δανός Συνταγματάρχης Μπίρκενταλ, ο οποίος υπηρέτησε τόσο εξέχοντα στους Αμερικανικούς πολέμους, είχε προσκληθεί από τον Βασιλιά Γεώργιο να παρακολουθήσει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις των ελληνικών στρατευμάτων. Όταν ένας Εβραίος στρατιώτης, του οποίου οι ηρωικές πράξεις επαινέθηκαν από τους συντρόφους του, του συστήθηκε στο Μενίδι, αρνήθηκε να πιστέψει ότι ήταν Εβραίος και του είπε: «Μπορεί να μεγάλωσες σε εβραϊκή οικογένεια, αλλά σίγουρα έχεις Χριστιανούς γονείς». Αρνήθηκε να πιστέψει ότι οι Εβραίοι μπορούσαν να είναι στρατιώτες, και μάλιστα γενναίοι στρατιώτες.

Νωρίτερα, μίλησα για δύο νεαρούς Ισραηλίτες, τον Μάρκο Λεβί και τον Ντέιβιντ Φίλους, τους οποίους είχα γνωρίσει πριν από τη Μάχη του Ντομόκο.

Ίσως θα ήταν ενδιαφέρον να μάθουμε τις λεπτομέρειες: Ένας Ιταλός εθελοντής (Εβραίος) ονόματι Ντεπάς (εβραϊκά: Σαλόμ) με είχε καλέσει για ένα ποτήρι κρασί. Πήγα στην καλύβα του, άδειασα το ποτήρι μου και ετοιμαζόμουν να φύγω όταν άκουσα έναν Έλληνα στρατιώτη πίσω μου να λέει σε έναν Ιταλό: «E, benissimo vagazzo, è Hebreo». Ενστικτωδώς γύρισα: «Και είμαι κι εγώ Εβραίος». Τότε με πλησίασε και με ρώτησε: «Sos Espagnol – Είσαι Ισπανός δηλαδή Σεφραδίτης». Ναι αγαπητέ του είπα, είμαι Σεφραδίτης. Ο πρώτος ήταν ο Μάρκος Λέβι, ο δεύτερος ο Ντέιβιντ Φίλους. Τους σύστησα σε έναν Εβραίο εθελοντή από τη Βενετία, τον Δρ. Μάρκο Γκρασσίνι, και όταν αρνήθηκε να τους αναγνωρίσει ως Εβραίους, έβγαλαν από τα παλτά τους έναν μικρό κύλινδρο με μια περγαμινή που βρισκόταν σε μια γυάλινη προθήκη, πάνω στην οποία μπορούσε να διαβαστεί το όνομα του Θεού. Μετά τη Μάχη του Δομοκού και του Μπερβένι-Φούρκα, συνάντησα ξανά τον Φίλους. Είχε προαχθεί έκτοτε σε λοχία, ενώ ο φίλος του Μάρκο Λέβι είχε προαχθεί σε ανθυπολοχαγό. Και όταν τον ρώτησα σε τι τους οφέλησε αυτή η τιμή/προαγωγή, μου είπε: «Όταν μας τελείωσαν τα πυρομαχικά, βαδίσαμε τέσσερα χιλιόμετρα για να συναντήσουμε τους Έζωνες (ένα εξαιρετικό ελληνικό στράτευμα), που είχαν ακόμα πυρομαχικά, και στη συνέχεια η μικρή μας ομάδα συνέχισε τον αγώνα μόνη της, ενώ οι άλλοι Έλληνες τράπηκαν  δειλά σε φυγή».

Θέλω επίσης να αναφέρω τον Λοχαγό Σίμωνα, ο οποίος τόλμησε να προχωρήσει πολύ μέσα στο τουρκικό στρατόπεδο, συνελήφθη και αποκεφαλίστηκε δημόσια από τους Τούρκους , φερόμενος ως κατάσκοπος.

Ο συντάκτης του κειμένου κάνει λόγο και για 15 Εβραίους που έπεσαν στην Πρέβεζα κατα τη διάρκεια του Βομβαρδισμού.  

Παρατηρήσεις: Όσον αφορά τον πληθυσμό των Εβραίων στην Ήπειρο και Ακαρνανία ο συντάκτης υπερβάλει , βέβαια ίσως αυτές να ήταν και οι πληροφορίες του και δεν κάνει αναφορά αν συμπεριλαμβάνει και τους Ιόνιους Νήσους. Επίσης στο Σώμα Μπερτέ το οποίο δεν ήταν και τόσο μεγάλο, ναι μεν υπήρχαν Εβραίοι αλλά σίγουρα όχι 60, όπως αναφέρει. Βέβαια υπήρξαν και άλλοι εθελοντές σκόρπιοι, όπως ο Άγγλος Μουσικός που έπεσε στα Πέντε Πηγάδια ο Clement Harris. Σε αυτούς ίσως να ήταν και ένας αριθμός Εβραίων. Όπως είπα και στην αρχή , είναι ένα κεφάλαιο, που δεν έχει μελετηθεί όπως πρέπει ως τώρα και ευχόμαστε κάποια στιγμή να γίνει μια αρχή.

Πηγές Κειμένου: Mitteilungen aus dem Verein zu Abwehr des Antisemitismus, Berlin, 17.07.1897, Bayerische Staatsbibliothek München

 

ΙΩΑΝΝΙΝΑ 1881 – Η ΔΙΚΗ ΠΕΝΤΕ ΙΩΑΝΝΙΤΩΝ

Ιωάννινα 17.06.1881

Τον Ιούνιο του 1881 στην Ήπειρο τα πράγματα βρίσκονται όλα σε τεντωμένο σχοινί. Δεδομένου, ότι η Πύλη αναγκάζεται με το συνέδριο του Βερολίνου και την συνθήκη της Κων/πολης να παραδώσει μέρος της Ηπείρου και την Θεσσαλία οι φανατικοί Μουσουλμάνοι έχουν λυσάξει. Στρατιωτικοί, πολιτικοί αλλά και πολίτες. Αυτές τις μέρες Πέντε κάτοικοι Ιωαννίνων , Έλληνες χριστιανοί, γονείς πολύτεκνων οικογενειών, δικάζονται σε 15ετη φυλάκιση. Τόπος ποινής: Τρίπολη της Συρίας

Τι είχε συμβεί: Εφτά Έλληνες στρατιώτες λιποτάκτες από τον Ελληνικό στρατό της Κέρκυρας έφτασαν στα Ιωάννινα. Οι Ελληνες Γιαννιώτες, που ζούσαν σε καθεστώς δουλείας, το θεώρησαν προδοσία και τους έβρισαν σαν άτιμους, δειλούς και λιποτάκτες. Τους είπαν μάλιστα, πως σε άλλες χώρες θα τους είχαν εκτελέσει.  Δεν ξέρουμε τι άλλο συνέβηκε, πάντως οι 5 Γιαννιώτες συνελήφθηκαν και πέρασαν γρήγορα απο δίκη.

Η δικογραφία εναντίον τους ήταν: Προδοσία. Ο Βαλής (στρατιωτικός και πολιτικός διοικητής Ηπείρου) που χειρίστηκε το θέμα κατηγόρησε τους 5 Γιαννιώτες για τον εξής λόγο. Οι 7 στρατιώτες που είχαν ταχθεί στον Ελληνικό Στρατό θα επρεπε κάποια στιγμή να πολεμήσουν τον Οθωμανικό Στρατό. Επειδή ήταν τίμοι αποφάσισαν να λιποτακτίσουν. Οι ίδιοι οι Γιαννιώτες επρεπε να χαίρωνται που στρατιώτες εχθρικού στρατού λιποτακτούν και θέλουν να ζήσουν υπό τη σκέπη του σουλτάνου.

Μάρτυρες κατηγορίας ήταν δυο Μουσουλμάνοι , που προφανώς τους είπαν τι να πουν, και μάλιστα κατέθεσαν, πως οι Έλληνες έβρισαν το Οθωμανικό κράτος και είπαν, πως σύντομα θα διαλυθεί από την Ευρώπη.

Αφου τους καταδίκασαν τους έσερναν υπό αυστηρή συνοδεία στους δρόμους των Ιωαννίνων με κρεμασμένες ταμπέλες, που έγραφαν την καταδίκη τους. Το θέαμα ήταν σπαρακτικό. Μόλις πληροφορήθηκε ο Έλληνας πρόξενος το γεγονός κάλεσε τους προξένους των άλλων χωρών και τους υπέδειξε ποια τύχη περιμένει τους Χριστιανούς της Ηπείρου. Όλοι χαρακτήρσαν την πράξη του Βαλή βάρβαρη και συμφώνησαν ν στείλουν διαβήματα στην Πύλη προκειμένου να πετύχουν την απελευθέρωση των πέντε Ιωαννιντών.

Εικόνα: Φυλακισμένοι  Έλληνες απο τον πόλεμο του 1897

 ΑΡΤΑ 1897 – ΑΠΟ ΤΗΝ ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΓΡΙΜΠΟΒΟΥ ΩΣ ΤΗΝ ΑΝΑΚΟΧΗ

Η μάχη του Γριμπόβου όπως και αυτή στα Πέντε Πηγάδια είναι από τις σκληρότερες που δόθηκαν το 1897 στην Ήπειρο. Παρότι οι Οθωμανοί τα βρήκαν σκούρα στο Γρίμποβο και ετοιμάζονταν για υποχώρηση, λάθος κινήσεις από την Ελληνική πλευρά χάρισαν την νίκη. Κρίνοντας με καθαρό μυαλό σίγουρα δεν θα άλλαζε τίποτα αλλά ίσως να μην είχαμε τόσους νεκρούς.  Εκείνες τις δυο μέρες σημειώθηκαν διάφορα  γεγονότα, τα οποία μας είναι σήμερα άγνωστα αλλά μιας και καταγράφτηκαν από τους πολεμικούς ανταποκριτές των εφημερίδων της εποχής κρίνω σκόπιμο να αναφέρω μερικά.

 

1. Ο Συνταγματάρχης  Δράκος έφιππος  έτρεχε στο πεδίο της μάχης και ενθάρρυνε τους πολεμιστές του να πολεμούν. Έγινε στόχος των Τούρκων και 6 σφαίρες χτύπησαν το άλογο του.

 

2. Ένας δεκανέας πεζικού  διατάχθηκε να πάρει μαζί του και έναν ιππέα και να προβούν στο εσωτερικού του εχθρού για κατασκοπία. Πράγμα που έγινε. Όμως οι Τούρκοι τους αντιλήφθηκαν και άρχισαν να τους ρίχνουν. Εκεί πληγώθηκε το άλογο του, όμως κατάφερε και επέστρεψε και μετέφερε σημαντικές πληροφορίες. Ο Ανταποκριτής της Εφημερίδας ΕΜΠΡΟΣ , αναφέρει πως ο δεκανέας αυτός ήταν ο γιος του πρωθυπουργού Ράλλη ενώ δεν έμαθε ποτέ, ποιος ήταν ο δεύτερος ιππέας.

 

3. Το βράδυ της μάχης του Γριμπόβου το στρατιωτικό νοσοκομεία της Άρτας γέμισε τραυματίες και ο αρχίατρος Αγγελίδης αναγκάστηκε να νοικιάσει ιδιωτικό κτήριο και προσπαθεί να περιθάλψει όλους τους  τραυματίες. Πολλοί φέρουν βαρειά τραύματα και βρίσκονται σε επικίνδυνη κατάσταση αλλά οι προσπάθειες του Αγγελίδη αποδίδουν καρπούς. Μόνο 2 ως 3 θάνατοι σημειώθηκαν.

 

4. Ο Ενωματάρχης της αστυφυλακής Ξυγκάκος μόλις έμαθε, πως απεβίωσε ο αδερφός του, ο οποίος ήταν σε άλλο τάγμα, ζήτησε άδεια από τον διοικητή του Ράζελο να μεταβεί από το Γρίμποβο στην Άρτα να ασπαστεί τον αδερφό του, πράγμα που επέτρεψε ο διοικητής του. Ο Ξυγκάκος πήγε όντως στην Άρτα και επέστρεψε στη θέση του.

 

5. Πανικός στην πόλη. Η οπισθοχώρηση της α και  β ταξιαρχίας  προς την πόλη  έφερε πανικό και πολλοί κάτοικοι μάζευαν τα πράγματα τους και μαζεύονταν στους γύρω λόφους έτοιμοι να εγκαταλείψουν την πόλη.  Τότε άρχισαν να χτυπούν οι καμπάνες και να κάνουν εκκλήσεις στον κόσμο πως δεν διατρέχει κίνδυνος για να εγκαταλείψουν την πόλη.

 

6. Ωρα 16:00, στο Ιμαρέτ Φαΐκ πασά οι Τούρκοι υψώνουν λευκή σημαία και έρχονται προς την γέφυρα προκειμένου να παραδώσουν έγγραφο για ανακωχή.

 

7. Μετα το τέλος του πολέμου, οι Γαριβαλδινοί του Μπερτιέ θέλουν να αναχωρήσουν για Αθήνα αλλά τελεσίγραφο τους ειδοποιεί να παραμείνουν στη θέση τους, γιατί τους χρειάζονται εκεί. Αυτό ήταν απλά μια πρόφαση. Αν δεν υπακούσουν οι Ελληνικές αρχές έπρεπε να τους αφοπλίσουν. Οι Γαριβαλδινοί έφυγαν και στο διάβα τους τους έπιασε βροχή στο Μενίδι, όπου σταμάτησαν για διανυκτέρευση. Το επόμενο πρωί το τάγμα αφοπλίστηκε. Τα αίτια ήταν άλλα, τα οποία εχω αναφέρει σε άλλη μελέτη.

 

Η ΑΝΑΚΩΧΗ ΣΤΟ ΙΜΑΡΕΤ

 

7.5.1897 ώρα 16:00. Οι Οθωμανοί υψώνουν λευκή σημαία και ένας τούρκος αξιωματικός με συνοδεία 10 ιππέων πλησιάζει τη γέφυρα, όπου παραδίδει έγγραφο για ανακωχή, γραμμένο με μολύβι σε μια κόλα χαρτί. Το αρχηγείο έκανε δεκτό το αίτημα για συνομιλία.

Το περιεχόμενο του “εγγραφου”  απλό, έγραφε τα εξής:

 

Το αρχιστρατηγείον διέταξε τον αρχηγόν μου να μεταβιβάσω αυτό το έγγραφο στο αρχηγείο του Ελληνικού κράτους τους παρακάτω όρους

1. Να αποσυρθούν όλες οι ελληνικές δυνάμεις από την Οθωμανική επικράτεια

2. Να σταματήσουν οι εχθροπραξίες σε ξηρά και θάλασσα

3. Να δοθεί τέρμα στην παρούσα πολεμική κατάσταση.

Υπογραφή, ο ταγματάρχης των επιτελών.

 

Το ελληνικό αρχηγείο μεταβίβασε τα δέοντα στην ελληνική κυβέρνηση.  Κατόπιν συνενοήσεως την επομένη υπογράφτηκε στο Ιμαρέτ η ανακωχή του πολέμου

 Σημειώσεις του δημοσιογράφου  Ανδρέα Χ. Μοσχονά  μετά την κατάληψη της Γέφυρας  και του Ιμαρέτ στις 10 Απριλίου 1897  

Φωτογραφία από το αρχείο του Κώστα Μπανιά, δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Ταχυδρόμος της Άρτας"

Ο Ανδρέας Μοσχονάς ήταν πολεμικός ανταποκριτής της Εφημερίδας ΕΜΠΡΟΣ. Η καταγωγή του ήταν από τα Χανιά και ήταν γαμπρός του ποιητή Γεωργίου Σουρή.  Ηταν Δημοσιογράφος, συγγραφέας, δάσκαλος και επιχειρηματίας στα Χανιά και στο Λονδίνο. Το 1897 βρέθηκε πολεμικός ανταποκριτής στην Άρτα και μας άφησε αρκετές πληροφορίες από κείνες τις μέρες του πολέμου.  Ιδιαίτερο ενδιαφέρον και με αρκετές πληροφορίες παρουσιάζει το άρθρο του για την κατάληψη του Ιμαρέτ από τις ελληνικές δυνάμεις  στις 10.04.1897.

 

Στις 10.04.1897 ο Ελληνικές στρατός απώθησε τις Οθωμανικές δυνάμεις που φύλαγαν την γέφυρα και το πολυβολείο του Ιμαρέτ στον λόφο του Φαϊκ πασά σημ. Μαραθιά.  Ο Μοσχονάς ακολουθει το στρατό και καταγράφει διάφορες σκηνές:

 

1. Οι δύο γέροντες

Εκεί στην Γέφυρα συναντήθηκαν δυο ηλικιωμένοι με άσπρα μαλλιά και άσπρα γένια. Τα βήματα τους ήταν αργά. Ο ένας ήταν ελεύθερος και ο άλλος  μόλις είχε ελευθερωθεί.  Δεν αντάλλαξαν λέξη.  Έπεσε ο ένας στην αγκαλιά του άλλου και έκλαιγαν. Ό,τι ήταν να πούνε το είπαν με τα δάκρυα τους. Κάτι ψιθύρισαν τα χείλη τους μέσα στους λυγμούς. Του έβλεπα και έκλαιγα και γω. Κόμπιασα στο στήθος μου, όταν είδα τους δύο να πέφτουν να φυλούν το χώμα και να φωνάζουν ΖΗΤΩ. Εγώ κάθισα σε μια πέτρα, τους κοιτούσα και έκλαιγα.

Στο Ιμαρέτ κυματίζει η σημαία μας. Η Ήπειρος είναι ελεύθερη.

 

2. Το πέρασμα της γέφυρας

Οι πρώτοι που πέρασαν την γέφυρα ήταν μια διμοιρία του 6ου συντάγματος με επικεφαλής τον Μεσολογγίτη. Αυτό έγινε τα μεσάνυκτα. Ξημέρωσε και δεν φαίνονταν ίχνη από Τουρκο. Τα τηλεσκόπια έβλεπαν μια τεράστια ησυχία στον Κάμπο. Μόνο την Φιλιππιάδα βλέπαμε να καίγεται. Οι Ελληνες υπολόγισαν πως οι Τούρκοι είναι κρυμμένοι και θέλουν να τους αιφνιδιάσουν. Τίποτα δεν τάραξε την ημέρα. Μόνο απο τον Αμβρακικό ακούγονταν κανονιοβολισμοί, όπου οι δικοί μας κάναν το έργο τους.

 

3. Ο Τούρκος Στρατιώτης

Προχωρώ προς το Ιμαρέτ. Ενας Τούρκος στρατιώτης (προφανώς ο μόνος που απέμεινε εκει)είχε οχυρωθεί πίσω από έναν φράχτη. Πλησιάζε μια ομάδα με 20 στρατιώτες δικούς μας. Ο Τούρκος έριξε, χωρίς να συμβει τίποτα. Τότε του φώναξε ένας. Παραδώσου και δεν θα πάθεις τίποτα.  Αυτός έριξε μια άλλη άστοχη βολή. Τότε 20 όπλα στράφηκαν εναντίον του και έπεσε νεκρός.  Τον απόσυραν και τον έβαλαν σε μια σανίδα. Πλησίσα να δω τον νεκρό και ένιωσα θαυμασμό για τον γεναίο αυτόν νέο που προτίμησε να πεθλανει παρά να παραδοθεί. Γιατί μπροστά στο μεγαλείο της γεναιότητας παύει κάθε φυλετισμός και κάθε πάθος.  Τον έθαψαν σε μια γωνιά .

 

4. Οι τρεις Τούρκοι

Βαδίζω παραπέρα. Τρεις Τούρκοι πολίτες  δειλοί και τρέμοντας  βγαίνουν μέσα απο ένα περιβόλι.

Μη μας σκοτώσετε φωνάζουν. Τότε πετάγετε ο λοχαγός του μηχανικού  και τους λέει. Αδέρφια μου μη φοβάστε, όλοι είμαστε αδερφοί. Του πήρε και τους έθεσε υπο την επιτήρηση 4 στρατιωτών.

 

5. Οι δύο γυναίκες

Συναντώ δυο γυναίκες . Πως σας φαίνεται η Λευτεριά ωρέ γυαίκες;

Μέσα σε κλάματα και λυγμούς μου απαντούν: Ευλογημένη η 10η Απριλίου, η μεγάλη Τετάρτη, η Τετάρτη των Παθών.

 

Ο στρατός μας κατέχει και την Φιλιππιάδαν και προσπαθεί να σβήσει το πύρ. Αλλο ένα τάγμα προχωρά στα Πέντε Πηγάδια και μετά θα πάμε Γιάννινα. Εκει θα κάνουμε Ανάσταση.

 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΟΛΕΜΟΥ 1897 – ΦΙΛΙΠΠΙΑΔΑ – ΕΝΑΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΤΗΑΣ - ΕΝΑΣ ΤΟΥΡΚΟΣ ΚΑΙ ΛΕΙΑ ΠΟΛΕΜΟΥ

 

Το 1897 όπως και το 1913 τον Ελληνικό Στρατό τον ακολούθησαν και  ανταποκριτές πολέμου Εφημερίδων. Τόσο ελληνικών όσο και ξένων.  Αυτή . για καλή τύχη του ιστορικού, ιστοριοδίφη και ερευνητή σήμερα, κράτησαν σημειώσεις  - αρχεία από γεγονότα – πράγματα που συναντούσαν. Κάποια από αυτά τυπώθηκαν ήδη τότε στις εφημερίδες, κάποια αργότερα και κάποια παρέμειναν άγνωστα.  Ένα από αυτά τα αγνωστα είναι και οι σημειώσεις του Ανδρέα Μοσχονά. , ο οποίος ακολούθησε τον Ελληνικό Στρατό στην Φιλιππιάδα.

 

Ο ανταποκριτής αφού έφυγε από την Μπάνι (σημ. Λουτρότοπος Άρτας) , όπου παρεβρέθηκε στην ταφή πολλών πτωμάτων Οθωμανών έφτασε στην Φιλιππιάδα και σημειώνει:

"Η περίφημη Φιλιππιάδα, δεν έχει καμία σχέση με την αρχαία Φιλιππιάδα. Αυτή βρίσκεται πιο δυτικά. Η νέα πόλη χτίστηκε πριν 15 χρόνια και ονομάζεται Νέος Λούρος. Είναι καθαρά τουρκική πόλη με ωραία σπίτια και καταστήματα. Η ωραιότερη οικία είναι αυτή του Φουάτ Μπέη με πολύ ωραία επίπλωση. Η δε πρόσοψη και το σχέδιο του συναγονίζονται τα πιο όμορφα παλάτια τςη Αθήνας.  Αυτά που γράφω τώρα, τα γράφω από το γραφείο του αλλά ο ίδιος έχει εξαφανισθεί από προσώπου γης. Κανένας δεν μου τον περιέγραψε σαν αγριάνθρωπο όπως πίστευα αλλά σαν ένα πολιτισμένο μπέη με κτήματα, που αγαπά την πατρίδα του και δεν τον κατακρίω γιαυτό, αφού δεν είναι κανένας κακούργος. Αν τυχόν τον συναντήσω θα του σφίξω το χέρι. Οι  Μουσοολμάνοι  πολίτες και στρατιώτες είχαν εγκαταλείψει τα σπίτια τους και το 1897 και μάλιστα πολλά τα κάψανε".

 Και ο ανταποκριτής συνεχίζει.

"Στην Φιλιππιάδα έμεινε μόνο ένας Τούρκος. Ο Σαλή Μπέη Κάπα Βουστίνας (πρφ καταγωγή απο την Βουστίνα=Πωγωνιανή Ιωαννίνων) , ο οποίος με φιλοξενεί. Είναι ισχνός στην μορφή με τρίχες στο μέτωπο. Μια καθαρή τουρκική φυσιογνωμία.  Ο Σαλή Βουστίνας ήταν τροφοδότης του Οθωμανικού στρατού στην Ήπειρο. Τέτοιες εργολαβίες συνηθίζονται στην Τουρκία. Ομιλεί καλούτσικα την ελληνική και μπερδεύει φράσεις της καθαρεύουσας με την απλή γλώσσα. Ο Σαλή Βουστίνας μου έδωσε πολλές πληροφορίες για την αποχώρηση των Τούρκων, τια οποίος θα αναπτύξω σε κάποια ανταπόκριση. Οι Τούρκοι φεύγοντας έβαλαν φωτιά σε σπίτια και μαγαζιά. 5-6 κάηκαν εντελώς. Και θα είχαν καεί όλα αν δεν προλάβαινε το μηχανικό μας να σβήσει την φωτιά. Του Σαλή του κάηκαν 2 αποθήκες.  Υπέστη ο ίδιος ζημιά 10000 λίρες αφου του κλεψανε 1500 πρόβατα και μη με ρωτάτε πόσα άλλα.  Εγώ πάντως τον υποπτεύομαι και καλα θα έκανε ο αρχηγός να τον απομακρύνει από την Φιλιππιάδα  για να μην βλέπει τις κινήσεις του στρατού μας. Στην Φιλιππιάδα παρέμεινε και μια γρια Τουρκάλα , η οποία φαίνονταν πολύ Δυσαρεστημένη με την όλη κατάσταση. Είναι απίστευτο με τη γρηγοράδα εγκατέλειψε ο Οθωμανικός στρατός την Φιλιππιάδα. Άφησε αποθήκες γεμάτες με όπλα, πολεμοφόδια, 2 κανόνια και τρόφιμα. Μια αποθήκη γεμάτη με στολές λεηλατήθηκε απο τους χωρικούς.  Εγώ πήρα ένα σπαθί, μια μπαλάσκα, μια κάπα και κάτι φυσίγγια. Αυτό ήταν το δικό μου πλιάτσικο".

 1897 - Η ΖΩΟΚΛΟΠΗ ΣΤΗΝ ΣΑΛΑΩΡΑ-ΠΑΛΙΟΣΚΑΜΝΙΑ

Λίγες μέρες πριν την έναρξη του πολέμου το κλίμα ήταν βαρύ για τους  Έλληνες του Κάμπου.  Στην αναμονή του πολέμου οι Οθωμανοί προσπαθούσαν να τρομαοκρατήσουν τον κόσμο. Τακτικοί και άτακτοι περνούσαν απο τα χωριά του κάμπου, έβριζαν, έδερναν τον κόσμο και έκλεβαν. Ομάδες μουσουλμάνων ατάκτων εφταναν στα χωριά και έκλεβαν ζώα. Οι χωρικοί οργανώνονταν σε ομάδες και όποιον πάρει ο χάρος. Ο Τσέλιγκας Θεοδώρου, είχε βοσκοτόπια στην Παλιοσκαμνιά ή Σαλαώρα., Εκει μια μονάδα ατάκτων του έκλεψε γύρω στα 30 πρόβατα. Οταν πήγε να διαμαρτυρηθεί στον λοχαγό της βάσης Σαλαώρας τον ξυλοκόπισαν οι στρατιώτες. Μιας και ο ίδιος επέμενε να δει τον λοχαγό, μόλις βγήκε ο λοχαγός και κατάλαβε, ότι θα έχει ακόμη μεγαλύτερα προβλήματα σταμάτησε να ζητά  τα πρόβατα και έφυγε τρέχοντας. Το τσούρμο  ατάκτων και τακτικών της Σαλαώρας, όταν αποβιβάστηκε ο ελληνικός στρατός την είχε κοπανίσε ήδη  για Φιλιππιάδα.

Φωτογραφία. Οθωαμανοί άτακτοι

 ΟΙ «ΓΑΡΙΒΑΛΔΙΝΟΙ» ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ ΜΠΕΡΤΕ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΤΟΥ 1897 ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ

Φωτογραφία: Εθελοντές του σώματος Μπερτέ στην Άρτα

Τον Μάϊο του 1897 όταν έφτασε ο Μπερτέ στην Άρτα όπου έβρεχε για 12 μέρες συνεχόμενα, διεξάγονταν η μάχη στο Γκρίμποβο.

Σύμφωνα με τις Ιταλικές πηγές έχουμε δύο αντιφατικές πληροφορίες για την υποδοχή των Γαριβαλδινών. Η μία μας λέει ότι οι Αρτινοί τους υποδέχτηκαν με χαρές και ζητωκραυγές, ενώ η δεύτερη πηγή μας λέει πως δεν ήταν λίγοι εκείνοι οι οποίοι εξαιτίας της έλλειψης πρώτων αναγκών προσπαθούσαν να ωφεληθούν οικονομικά από τους Γαριβαλδινούς, πουλώντας σε αυτούς είδη σε υψηλές τιμές.

Την ίδια κιόλας ημέρα ο συνταγματάρχης Μπερτέ συνάντησε τον Θρασύβουλο Μάνο και του ζήτησε να εμπλακούν στη μάχη. Ο Μάνος τους είπε πως δεν χρειάζεται γιατί ούτως ή άλλως σε λίγο η μάχη τελειώνει και οι ίδιοι είναι έτσι και αλλιώς κουρασμένοι από το ταξίδι και την πορεία στη βροχή και θα έπρεπε να ξεκουραστούν. Τους υποσχέθηκε, όμως, ότι θα τους χρησιμοποιήσει τις επόμενες ημέρες. Ο ίδιος ο Μπερτέ ένιωσε μια απροθυμία από πλευράς του Μάνου.

Τι ήταν αλήθεια αυτό που οδήγησε τον Μά-νο σε αυτή την απόφαση; Ο Μάνος είχε προφανώς πληροφορίες για τα ιδεολογικά πισ- τεύω των Ιταλών και σαν αστός ο ίδιος δεν μπορούσε να το δεχθεί με ανοιχτές αγκάλες. Επίσης, θα ήταν ταπεινωτικό και για τον ίδιο αλλά και για τους Έλληνες αξιωματικούς του, αν μια βοήθεια των Γαριβαλδινών άλλαζε το αποτέλεσμα της μάχης. Γεγονός είναι ότι στα απομνημονεύματά του ο Μάνος δεν έκανε ιδιαίτερη μνημεία στους Γαριβαλδινούς. Υπεροψία; Αλαζονεία; Διαταγές από πάνω; Δεν θα το μάθουμε.

Ποιοι ήταν όμως αυτοί που αποτελούσαν αυτό το σώμα; Σύμφωνα με τον συγγραφέα Ηλία Οικονομόπουλο που κατέγραψε τον πόλεμο ήδη την ίδια χρονιά, το σώμα Μπερτέ ήταν άπειρο προς τον πόλεμο. Μεγάλο μέρος αυτών ήταν από τις πόλεις και ασπάζονταν τις μοντέρνες ιδέες του σοσιαλισμού και των αναρχικών. Ο ίδιος ο Οικονομόπουλος τους κατηγορεί πως δεν ήξεραν καν τι αντιπροσωπεύουν οι ιδέες του σοσιαλισμού και περισσότερο δε είχαν παρεξηγήσει την έννοια του αναρχισμού. Αυτό όμως το αφήνουμε στην κρίση του Οικονομόπουλου.

Το σώμα αυτό ήταν εγκλωβισμένο από τις Ιταλικές αρχές στη Νάπολη της Ιταλίας, απ΄ όπου και διέφυγαν με πλοίο και ήρθαν στην Ελλάδα, όπου έγιναν δεκτοί με ενθουσιασμό. Ο συνταγματάρχης Μπερτέ βρίσκονταν ήδη στην Ελλάδα όταν ο Γαριβάλδι που είχε στείλει ήδη ένα σώμα Γαριβαλδινών με τον Μερέου στην Άρτα. Γνωρίζουμε, όμως, πως ο Γαριβάλδι είχε έρθει σε σύγκρουση με τον Μπερτέ. Το σώμα του Ricciotti Garibaldi και του γιού του Giuseppe, αποτελούνταν κυρίως από Ρεπουμπλικάνους και περιελάμβανε πολλούς βετεράνους. Τα σώματα των Bertet και Cipriani αποτελούνταν κυρίως από σοσιαλιστές, αναρχικούς εθελοντές, των οποίων το πολιτικό πιστεύω έκανε τον Ricciotti Garibaldi να τους βλέπει καχύποπτα μια και περίμενε να του έλθουν εθελοντές παραδοσιακού τύπου και έτσι δεν άργησε να συγκρουστεί με τον Μπερτέ.

Σύμφωνα με τον Enrico Acciai, η ανεξάρτητη εφημερίδα Corriere della Sera κατηγόρησε τον Ricciotti Garibaldi σε αυτό το θέμα. H Ελληνική κυβέρνηση δέχθηκε την πρόταση του Γαριβάλδι να στείλει τον Μπερτέ στο Δυτικό Μέτωπο, δηλαδή στην Ήπειρο. Έτσι, λοιπόν, αποφασίσθηκε η μετάβαση αυτών με επικεφαλής τον Μπερτέ, με εμπορικό πλοίο στην Άρτα. Το δε σώμα του Μερέου έλαβε διαταγή να εγκαταλείψει την Άρτα και να μεταβεί στο μέτωπο Θεσσαλίας. Ο συνταγματάρχης Frederico Gattorno θα κάνει δήλωση στην Εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ πως αυτό το σώμα δεν έχει καμία σχέση με το σώμα των Γαριβαλδινών.

Το σώμα το συνόδευσαν και τρεις κυρίες με την ιδιότητα των νοσοκόμων. Αφού πέρασαν τον Κορινθιακό έφτασαν στη Ζαβέρδα (Πάλαιρο), όπου διατάχθηκαν να μεταβούν στον Καρβασαρά (Αμφιλοχία) και από κει στην Άρτα. Βέβαια, ο ίδιος ο Οικονομόπουλος, γράφει πως όλα τα παραπάνω δεν έχουν να κάνουν με την ανδρεία που έδειξαν αυτοί. Η εφημερίδα ΣΚΡΙΠ σε άρθρο της μετά τα γεγονότα στη Ζαβέρδα γίνεται καταπέλτης εναντίον του σώματος Μπερτέ, αναφέροντας και κάτι που δεν έγραψαν οι άλλες οι εφημερίδες: «Ποιοι ήταν αυτοί λέει το γνωρίζαμε, δεν είναι ότι δεν το γνωρίζαμε. Ναι μεν πολέμησαν γενναία αλλά βασικός σκοπός τους ήταν να διαδώσουν τις ιδέες τους. Δηλαδή του αναρχισμού και του σοσιαλισμού. Άλλωστε από την πρώτη στιγμή που έφτασαν στην Άρτα δεν το έκρυψαν. Μάλιστα η εφημερίδα γράφει, πως ο Ριτσιότι Γκαριμπάλντι θα κάνει δήλωση πως το σώμα Μπερτέ δεν έχει να κάνει με τους ερυθροχίτωνές του».

Αν και δεν μπόρεσα να βρω μια τέτοια δήλωση, πιστεύω πως εννοεί την δήλωση του συνταγματάρχη Γκατόρνο. Σύμφωνα με την εφημερίδα Il Resto del Carlino με έδρα τη Μπολόνια, τα σώματα αυτά που ήλθαν με τον Ricciotti Garibaldi και τον συνταγματάρχη Berté αποτελούνταν «από αυτούς που υποστήριζαν ευρύτερες και φιλελεύθερες ιδέες, μέλη των πιο προηγμένων κομμάτων», μαζί με ρεπουμπλικάνους, σοσιαλιστές και αναρχικούς.

Η Eva Cecchinato μας λέει πως πολλά χρόνια αργότερα ο Anselmo Marabini θα πει «Κάποιες χιλιάδες νέοι, με επικεφαλής τον Ricciotti Garibaldi και τον συνταγματάρχη Berté, σοσιαλιστές, ρεπουμπλικάνοι, αναρχικοί, πήγαν μαζί στην Ελλάδα για να φορέσουν το κόκκινο πουκάμισο». Τέλος, η Άννα Παυλίδου μας λέει και αυτή στην εργασία της πως η ομάδα του Μπερτέ αποτελούνταν από αναρχικούς και προφανώς είχαν το ψευδώνυμο «Ο λόχος του Θανάτου». Οι αναρχικοί ήθελαν να δείξουν με αυτό ότι μπορούν να πολεμήσουν κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες χωρίς να νοιάζονται για τον θάνατο.

Συμπεραίνουμε, λοιπόν, πως οι εθελοντές του Μπερτέ ναι μεν ήθελαν να είναι Γαριβαλδινοί, απλά το επιτελείο του Γαριβάλδι δεν τους ήθελε διότι έβλεπαν, όπως όλοι οι Ιταλοί στους Ερυθροχίτωνες, το σύμβολο της επανάστασης και ελευθερίας. Πέρα από τις εσωτερικές διαφορές των Ιταλών στα μάτια του κόσμου παρέμειναν Γαριβαλδινοί. Οι ίδιοι, βέβαια, ήταν «Η Λεγεώνα του Θανάτου».

Πηγές: 1. Ηλίας Οικονομόπουλος, ο Ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897. 2. Εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, Μάης 1897. 3. Εφημερίδα ΣΚΡΙΠ. Μάης 1897. 4. Εnrico Acciai: Traditions of Armed Volunteering and Radical Politics in Southern Europe: A Biographical Approach to Garibaldinism. 5. Αναστασία Παυλίδου, Anarchici e garibaldini italiani volontari filelleni nelle guerre greco-turche del 19° secolo. 6. Emanuela Locci, La solidarietà tra popoli e garibaldini Le spedizioni in terra ottomana. 7. Μaurizio Antonioli, Sentinelle perdute. Gli anarchici, la morte, la guerra.

H πυρπόληση και λεηλασία του Καντζά (Στεφάνη Πρέβεζας) Απρίλιο του 1897

Στην εθνική οδό Φιλιππιάδας/ Άρτας – Πρέβεζας μετά την γέφυρα Πέτρας συναντάμε το χωριό Στεφάνη ή κατά τους ντόπιους Καντζά και με ακόμα παλιότερες ονομασίες στα αρχεία, που σήμερα μοιάζουν άγνωστες όπως Μπότσικα ή Χασάν Μαλί.

Ο χώρος φαίνεται να κατοικείται αδιάκοπα στον χρόνο μια και είναι και πέρασμα για την Μικρή Λάκκα. Ευρήματα απο την προϊστορική εποχή, ο λεγόμενος θησαυρός της Στεφάνης, ο πύργος ελληνιστικών χρόνων, Το κοντινό σε απόσταση, μεταξύ Πέτρας και Στεφάνης, τοπωνύμιο Αυλαίμων πιθανόν εκ του Ευλίμενου, αλλά και η μεσαιωνική εκκλησία της Αγίας Βαρβάρας, δείχνουν την παρουσία ζωής σ’ αυτόν τον χώρο.

Στον απελευθερωτικό αγώνα του 1821 οι Σουλιώτες θα δώσουν μάχες εδώ. Εδώ συνελήφθη και ο Ταχήρ Παπούλιας, ο Τουρκαλβανός διοικητής της Πρέβεζας. Το ίδιο και το 1854. Το χωριό σήμερα περνά απαρατήρητο στους περαστικούς εκτός κι αν πάει κανείς για το φημισμένο ψητό κοτόπουλο στην πλατεία ενώ έχει μια υπέροχη εκκλησία του 17ου αιώνα που πυρπολήθηκε δυο φορές.

Και ερχόμαστε στο έτος 1897. Τι είχε προηγηθεί: Τον Απρίλιο του 1897 η Ελλάδα κήρυξε τον πόλεμο της Οθωμανικής Αυτοκρα- τορίας. Οι καζάδες (νομοί) Φιλιππιάδας (Νέος Λούρους – Χαμιτιέ) και Πρέβεζας ήταν τα θέατρα του πολέμου. Ένα απο τα χωριά που ξεσηκώθηκε ομαδικά στον καζά της Πρέβεζας ήταν η ανυπότακτη Καμαρίνα. Τις τελευταίες ημέρες του πόλεμου οι Καμαρινιώτες με επικεφαλής τον καπετάν Ζαχαράκη, θα δώσουν μια τελευταία μάχη στο κάστρο των Ρωγών (στο πύργο του Ιμάμ Τσαούς, όπως ακριβώς γράφτηκε επί λέξη στις εφημερίδες). Οι Οθωμανοί δεν θα καταφέρουν τίποτα και οι Καμαρινιώτες θα δραπετεύσουν τη νύχτα στον Καντζά. Σήμερα φαίνεται να ξέρουμε και από πού έφυγαν χωρίς να τους πάρουν είδηση. Η ίδια η Καμαρίνα πυρπολήθηκε από τις Τουρκαλβανικές ορδές, όπου κρέμασαν και τον αδερφό του καπετάν Ζαχαράκη.

 

Στον Καντζά

Όταν οι Οθωμανοί κατάλαβαν πως οι Καμαρινιώτες δραπέτευσαν από τους Ρωγούς, τράβηξαν για τον Καντζά. Ο Καντζάς, όμως, δεν είχε μείνει αμέτοχος στον αγώνα. Φοβούμενοι τον Οθωμανικό στρατό οι Καντζιώτες οχυρώθηκαν στο χωριό τους. Είκοσι πέν- τε Καντζιώτες απέκρουσαν στις 22 Απριλίου 1897 μια οθωμανική δύναμη των 250 ανδρών που βάδιζε εναντίον του χωριού τους. Μια και η οθωμανική δύναμη δεν τα έβγαζε πέρα, έφυγε και επέστρεψε την επόμενη στις 23 Απριλίου με μια δύναμη 1.250 ανδρών.

Στους 25 Καντζιώτες ήρθε μια άλλη μικρή δύναμη 10 ανδρών, μάλλον από Κρανιώτες απ’ ότι έχω ακουστά ως ενίσχυση. Η ανδρική δύναμη ενισχύθηκε και από γυναίκες του χωριού. Και όπως γράφει η εφημερίδα ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ «Εκ του φόνου της Νικολαίνας Ζή- σαινας εξάγεται ότι και οι γυναίκες του Καντζα έλαβον μέρος εις την μάχη ως το 1821 οι Σουλιώτισσαι».

Η μάχη κράτησε περίπου δύο ώρες. Από την πλευρά των Οθωμανών υπήρξαν 160 νεκροί. Από τους Καντζιώτες σκοτώθηκαν οι: 1. Γιώργος Καραμπίνης, 2. Χρήστος Πλιάκας, 3. Βασίλης Παπακώστας, 4. Χρήστος Μουζακίδης, 5. Ζώης Δημουλιάς, 6. Βασίλης Δημουλιάς, γιος του Ζώη, 7. ο Μπιστούλας, 8. Νικόλαινα Ζήσαινα, 9. Πέντε άτακτοι που είχαν έρθει στο χωριό. Τραυματίστηκαν δε οι: 1. Ευάγγελος Μουζακίτης, 2. Πάνος Ποδοσούρας.

 

Μετά τη μάχη

Μετά τη μάχη οι Καντζιώτες διασκορπίστηκαν εδώ και εκεί. Οι Οθωμανοί έκαψαν όλα τα σπίτια του χωριού, αφού πρώτα τα λεηλάτησαν. Άρπαξαν 3.000 αιγοπρόβατα και όλα τα μεγάλα ζώα. Έκαψαν και το κοτσέκι του Καραπάνου. Σειρά είχε η εκκλησία, η οποία λεηλατήθηκε και βεβηλώθηκε, αλλά δεν την έκαψαν.

Στο χωριό έμεινε μια δύναμη 300 ανδρών για να μεριμνήσει τα σχετικά. Τα γυναικόπαιδα κατέφυγαν στον βάλτο, όπου κρύβονταν και λιμοκτονούσαν με τις ημέρες. Η παρουσία του Οθωμανικού στρατού τους τρόμαζε να βγουν μην τυχόν και περάσουν από μαχαίρι. Δημοσιογράφοι της εποχής έκαναν έκκληση στην Ελληνική κυβέρνηση να βρει άκρη με τους Τούρκους και να λυθεί το θέμα, προκειμένου να μην πεθάνουν τα γυναικόπαιδα.

Σκίτσα της εποχής από τον πόλεμο του 1897, παρουσιάστηκαν από την εφημερίδα ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ.

 Άρτα 1897. Από τη μάχη του Γριμπόβου έως την ανακωχή

H μάχη του Γριμπόβου όπως και αυτή στα Πέντε Πηγάδια είναι από τις σκληρότερες που δόθηκαν το 1897 στην Ήπειρο.

Παρότι οι Οθωμανοί τα βρήκαν σκούρα στο Γρίμποβο και ετοιμάζονταν για υποχώρηση, λάθος κινήσεις από την Ελληνική πλευρά χάρισαν τη νίκη. Κρίνοντας με καθαρό μυαλό σίγουρα δεν θα άλλαζε τίποτα αλλά ίσως να μην είχαμε τόσους νεκρούς. Εκείνες τις δυο ημέρες σημειώθηκαν διάφορα γεγονότα, τα οποία μας είναι σήμερα άγνωστα αλλά μια και καταγράφτηκαν από τους πολεμικούς ανταποκριτές των εφημερίδων της εποχής, κρίνω σκόπιμο να αναφέρω μερικά.

1. Ο συνταγματάρχης Δράκος έφιππος έτρεχε στο πεδίο της μάχης και ενθάρρυνε τους πολεμιστές του να πολεμούν. Έγινε στόχος των Τούρκων και έξι σφαίρες χτύπησαν το άλογό του.

2. Ένας δεκανέας πεζικού διατάχθηκε να πάρει μαζί του και έναν ιππέα και να προβούν στο εσωτερικό του εχθρού για κατασκοπία. Πράγμα που έγινε. Όμως οι Τούρκοι τους αντιλήφθηκαν και άρχισαν να τους ρίχνουν. Εκεί πληγώθηκε το άλογό του, όμως κατάφερε και επέστρεψε, μεταφέροντας σημαντικές πληροφορίες. Ο ανταποκριτής της Εφημερίδας ΕΜΠΡΟΣ αναφέρει πως ο δεκανέας αυτός ήταν ο γιος του πρωθυπουργού Ράλλη, ενώ δεν έμαθε ποτέ ποιος ήταν ο δεύτερος ιππέας.

3. Το βράδυ της μάχης του Γριμπόβου το στρατιωτικό νοσοκομείο της Άρτας γέμισε τραυματίες και ο αρχίατρος Αγγελίδης ανα-γκάστηκε να νοικιάσει ιδιωτικό κτήριο και προσπαθεί να περιθάλψει όλους τους τραυματίες. Πολλοί φέρουν βαριά τραύματα και βρίσκονται σε επικίνδυνη κατάσταση, αλλά οι προσπάθειες του Αγγελίδη αποδίδουν καρπούς. Μόνο δυο έως τρεις θάνατοι σημειώθηκαν.

4. Ο ενωματάρχης της αστυφυλακής Ξυγκάκος μόλις έμαθε πως απεβίωσε ο αδερφός του, ο οποίος ήταν σε άλλο τάγμα, ζήτησε άδεια από τον διοικητή του Ράζελο να μεταβεί από το Γρίμποβο στην Άρτα να ασπαστεί τον αδερφό του, πράγμα που επέτρεψε ο διοικητής του. Ο Ξυγκάκος πήγε όντως στην Άρτα και επέστρεψε στη θέση του.

5. Πανικός στην πόλη. Η οπισθοχώρηση της α΄ και β΄ ταξιαρχίας προς την πόλη έφερε πανικό και πολλοί κάτοικοι μάζευαν τα πράγματά τους και συγκεντρώνονταν στους γύ-ρω λόφους έτοιμοι να εγκαταλείψουν την πόλη. Τότε άρχισαν να χτυπούν οι καμπάνες και να κάνουν εκκλήσεις στον κόσμο πως δεν διατρέχει κίνδυνος για να εγκαταλείψουν την πόλη.

6. Ώρα 16:00 στο Ιμαρέτ Φαΐκ πασά οι Τούρκοι υψώνουν λευκή σημαία και έρχονται προς την γέφυρα προκειμένου να παραδώσουν έγγραφο για ανακωχή.

7. Μετά το τέλος του πολέμου, οι Γαριβαλδινοί του Μπερτιέ θέλουν να αναχωρήσουν για Αθήνα αλλά τελεσίγραφο τους ειδοποιεί να παραμείνουν στην θέση τους γιατί τους χρειάζονται εκεί. Αυτό ήταν απλά μια πρόφαση. Αν δεν υπακούσουν οι Ελληνικές αρχές έπρεπε να τους αφοπλίσουν. Οι Γαρι- βαλδινοί έφυγαν και στο διάβα τους, τους έπιασε βροχή στο Μενίδι όπου σταμάτησαν για διανυκτέρευση. Το επόμενο πρωί το τάγμα αφοπλίστηκε. Τα αίτια ήταν άλλα, τα οποία έχω αναφέρει σε άλλη μελέτη.

 

Πηγές: Διάφορα άρθρα της Εφημερίδας Εμπρός, 8,9,10 Μαΐου 1897.

 Περί κατασκοπίας στον πόλεμο του 1897

Φυσικά σε κάθε πόλεμο δεν λείπει ποτέ και η κατασκοπία. Απ’ όλες τις πλευρές. Στο βιβλίο μου για την Φιλιππιάδα έχω κάνει αναφορά για τη κατασκοπία μεταξύ Άρτας και Φιλιππιάδας και εδώ ήταν σε μικρό βαθμό.

Μέτωπο Θεσσαλίας 1897. Η σύλληψη ενός Τούρκου κατασκόπου στον Τύρναβο είχε ως αποτέλεσμα να μάθει η Ελληνική κατασκοπία πως οι Τούρκοι δέχονται πληροφορίες από την Λάρισα όπου ήταν το Ελληνικό αρχηγείο στρατού. Κάτι που αναστάτωσε την υπηρεσία αλλά όχι το αρχηγείο.

Λάρισα. Εδώ είχαν εγκατασταθεί ένα σωρό πολεμικοί ανταποκριτές. Μεταξύ αυτών και ένας Ρώσος που συνοδεύονταν από τον Βούλγαρο Ιβάν και έναν Έλληνα φουστανελά. Την επόμενη της σύλληψης του Τούρκου πράκτορα στον Τύρναβο μια διμοιρία εμφανίζεται στο κατάλυμα του Ρώσου πολεμικού ανταποκριτή και συλλαμβάνει αυτόν και τους βοηθούς του σαν κατασκόπους των Οθωμανών. Βαριά κατηγορία.

Από δω έφευγαν πληροφορίες προς τον Οθωμανικό στρατό. Και ενώ τα χαρτιά όλων φαίνονταν να ήταν εντάξει, δεν ήταν όμως. Ο Έλληνας δεν ήταν Έλληνας αλλά Αρμένης και ήταν διπλός πράκτορας. Ο Ρώσος πολεμικός ανταποκριτής ήταν Τούρκος και ο Ιβάν ο Βούλγαρος ήταν ο Αλβανός Οσμάν Λεκ….

Ο Αρμένης ήταν άνθρωπος της Ελληνικής κατασκοπίας που είχε εισχωρήσει στην Οθωμανική κατασκοπία και τους κατέδωσε. Αρχικός σκοπός ήταν να περιμένει ακόμα, αλλά με την σύλληψη του Τούρκου στον Τύρναβο φοβήθηκε μην του κάνουν καμία στραβή και φύγουν και ειδοποίησε την Ελληνική υπηρεσία. Ο Αρμένης, πιστεύω, συνέχισε το έργο του, αλλά οι άλλοι δυο εξαφανίστηκαν. Δεν ξαναγίνεται λόγος γι’ αυτούς.

Από την μελέτη μου: «Ο πόλεμος του 1897 στην Ήπειρο, Θεσσαλία και Φθιώτιδα μέσα από χαρακτικά, Φωτογραφίες και χάρτες, ψηφιακή έκδοση Γ’».