Πως κατέρρευσε το χάνι του Καρβασαρά (Μουλιανών/Γοργομύλου)

Εικόνες με περιγραφές πως ήταν το χάνι. 

Για το χάνι των Μουλιανών – Γοργομύλου γνωστό σαν “Χάνι του Καρβασαρά” , το έχω πει και έχω γράψει πολλές φορές. Φέτος είχα την τύχη, ο κύριος Δημήτρης Καραμπάς, κάτοικος Γοργομύλου, να μου αφήσει ένα γραπτό κειμήλιο, πως κατέρευσε το μεγάλο αυτό χάνι. Ο Κυρ Δημήτρης το πρόλαβε το χάνι και θα μεταφέρω τα γραπτά του ένα προς ένα, όπως μου τα έδωσε:

“ Πολλά δεν γνωρίζω για τα χάνια, όσα μου είπαν και έζησα θα γράψω. Εμείς σήμερα πρέπει να πούμε την αλήθεια να την μάθουν και οι νέες γενιές την καταστροφή που προκάλεσαν κάποιοι. Το χάνι ήταν ιστορικό μνημείο.

Όταν μας καταπάτησαν τα βρώμικα ασκέρια των Τούρκων, τα σεβάστηκαν τα μνημεία. Δεν τα γκρέμισαν. Τα συντήρησαν και πρόσθεσαν και κάποια νέα κτήρια. Φεύγοντας πάλι δεν τα κατέστρεψαν και έμειναν πάλι σε μας.

Το χάνι είχε κάποτε μια σειρά από καταστήματα (μαγαζιά). Όλα πέτρινα με αγκωνόπετρες ασήκωτες και το πάτωμα ήταν πλακόστρωτο. Όλα τα μαγαζιά μπροστά με μια καμάρα. Μετά ήρθαν οι Γερμανοί και οι Ιταλοί. Αγριάνθρωποι. Έβαλαν φωτιά και κατέρρευσαν οι πάνω όροφοι. Κατόπιν κάποιοι χωριανοί, Μουλιανίτες, αξιοποίησαν τον κάτω χώρο και έφτιαξαν μαγαζιά. 3 Καφεπαντοπωλεία, 2 Τσαγγάρικα, 1 κτήριο για την Αστυνομία και ένα τυροκομείο. Το 1952 έκλεισε το πρώτο καφενείο. Μετά δυο χρόνια έκλεισε και το δεύτερο. Κατόπιν έφυγαν οι τσαγκάρηδες και το το ραφείο. Εφυγε και η Αστυνομία και έκλεισε και το Τυροκομείο.

Μετά παρουσιάσθηκαν οι Πλιατσικολόγοι και άρπαξαν, πέτρες , ξύλα και ό,τι άλλο ήταν χρειαζούμενο γενικά...”

Το τέλος από το Χάνι του Καρβασαρά θυμίζει λίγο την καταστροφή των κτηρίων της Σαλαώρας, όπου και κει έτρεξαν πολλοί από τα όμορα χωριά του κάμπου και άρπαξαν πέτρες, και ό,τι μπορούσαν να αρπάξουν.

Εγκάρδια ευχαριστώ στον Κύριο Δημήτρη Καραμπά που με τίμησε με τις πολύτιμες πληροφορίες του.

Περιγραφή σε μορφή σχεδίου του Δημήτρη Καραμπά, πως ήταν το χάνι

 Ο ΑΓΓΛΟΣ ΘΕΟΛΟΓΟΣ - ΠΕΡΙΗΓΗΤΗΣ THOMAS SMART HUGHES ΣΤΟ ΧΑΝΙ ΣΤΑ ΠΕΝΤΕ ΠΗΓΑΔΙΑ ΤΟ 1814

Ο

Εσωτερικό από χάνι. Μπορεί να είναι στην Ήπειρο ή στην Αλβανία. Αρχές του 1900. Η φωτογραφία έχει βρεθεί στο Μόναχο

Thomas Smart Hughes με την παρέα του έφτασε από την Άρτα στο χάνι στα Πέντε Πηγάδια την πρωτοχρονιά του 1814. Ο Χιούζ μας  δίνει μια περιγραφή από το Χάνι.

"Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού μας φτάσαμε αργά το βράδυ σε ένα μοναχικό τόπο, που ονομάζεται “Χάνι στα Πέντε Πηγάδια”. Βρίσκεται σε ένα απαρηγόρητο σημείο. Στο υψηλότερο σημείο μεταξύ του κάμπου της Άρτας και της πεδιάδας των Ιωαννίνων. Το όνομα του οφείλεται στον αριθμό των πηγαδιών, τα οποία έχουν σκαφτεί για να προσφέρουν βοήθεια στις άμαξες που είναι καθοδόν. Τα καλύτερα δωμάτια είναι πάνω από τη σκάλα και είχαν ετοιμαστεί για την άφιξη μας. Μόνο και μόνο για την ζέστη ήμουν χαρούμενος που βρήκα θέση να βολευτώ, στο χειρότερο οίκημα που χτίστηκε ποτέ μέσα στη βρώμα για άνθρωπο. Μέσα σε αυτή τη βρώμα είδα και τον ταχυδρόμο μας να ψήνει καφέ με κάποιον άλλον συνάδελφο του κοντά στα κάρβουνα, σε μικρά μεταλλικά σκεύη που τον ανακάτευαν με ξύλινο κουτάλι. Αυτά ανήκουν εδώ στη χώρα σε στάνταρτ αξεσουάρ για τα ταξίδια. Όταν οι βοηθοί μας άναψαν φωτιά ανεβήκαμε στα δωμάτια μας, στα οποία θέλαμε να ησυχάσουμε. Εδώ διαπιστώσαμε πως τα ξύλα ήταν καινούρια και οι τοίχοι είχαν σχισμές και έρχονταν μέσα αέρας. Έτσι δεν μπορούσαμε να ανάψουμε κερί ή λάμπα για να διαβάσουμε. Όταν έσβησαν τα κάρβουνα πέσαμε για ύπνο. Μας είπαν πως αυτό το δωμάτιο το χρησιμοποιεί και ο Βεζίρης Αλή πασάς, όταν είναι καθοδόν".

Κείμενο: Thomas Smart Hughe´s, , Travels in Greece and Albany

 ΤΟ ΚΑΡΑΒΑΝ ΣΕΡΑΙ ΣΤΟ ΓΟΡΓΟΜΥΛΟ  Ή TO XANI TΟΥ ΚΑΡΑΒΟΣΑΡΑ Ή ΚΟΝΑΚ ΚΑΠΟΥ ΑΓΑ  ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΜΙΑ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΟΘΩΜΑΝΟΥ ΠΕΡΙΗΓΗΤΗ ΕΒΛΙΓΙΑ ΤΣΕΛΕΜΠΙ ΣΤΑ 1670

Πίνακας: Το χάνι του Καραβοσαρά στα 1854 σε πίνακα του Άγγλου αξιωματικού George poer de la Beresford

Αν ένα Καραβάν Σεράι (μεγάλα χάνια σαν φρούρια)_ συνδέθηκε με την ευρύτερη εμπορική ιστορία της περιοχής αυτό είναι το Καραβάν Σεράι στον Γοργόμυλο, από το οποίο ονομάστηκε όλη η περιοχή απο Ρωμιά ως Πέντε Πηγάδια (Τμήμα Καραβοσαρά ή Καρβασαρά)και το οποίο συμπεριλάμβανε και την Φιλιππιάδα .

Το χάνι των Μολιανών ή Γοργομύλου ή Χάνι του Καραβοσαρά ή Καπού Αγά το αναφέρουν σχεδόν όλοι οι περιηγητές που προορισμό είχαν τα Γιάννινα. Κάποιοι έγραψαν, πως πιθανόν το Χάνι αυτό να ήταν παλιά το φρούριο των Βομπλιανών αλλά σήμερα ξέρουμε, πως δεν αληθεύει. Σαφώς κάποια στιγμή ήταν ένα αυταύτιστο ως τώρα τοπικό φρούριο. Γενικά οι εμποροι της ευρύτερης περιοχής απο και προς Γιάννινα προσπαθούσαν να διανυκτερεύσουν εδώ. Υπήρχαν ξενώνες για όλα τα Βαλάντια, πεταλωτές, εστιατόριο, στάβλοι και μικροκαταταστήματα είδος Μπακάλικο.

Ας δούμε όμως τι μας λέει ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγια Τσελεμπί στα 1670+

Κονάκ Καπού Αγά

Είναι ένα μεγάλο χάνι σκεπασμένο με κεραμύδια, που έχει 50 καμινάδες. Το έχτισε ο μακαρίτης βεζίρης του Μισίρι (Αίγυπτος) Χαδούμ Αμντούλ Ραχμάν πασάς. Πάνω από την πόρτα του υπήρχε η επιγραφή:

Το χάνι τούτο θεμέλιωσε

Ο Αμπντούλ Ραχμάν Αγά Καπού Αγασί

Κι έτσι ακούμπησε το χέρι του

Στ ουρανου την θύρα,

Γράφοντας την χρονολογία....

Άξιος ο μισθός του

Κι η παραμονή του στον παράδεισο.

Το χάνι υπήρχε μέχρι την δεκαετία του 20, οπότε με τον νέο δρόμο μέσω της κοιλάδας του Λούρου έχασε τον ρόλο του και σιγά σιγά έπεσε ή γκρεμίστηκε. Στη θέση του σήμερα βρίσκεται μια μικρή πλατεία στο Νέο Γοργόμυλο, που είναι φτιαγμένη από τις πέτρες του.

 

To Xάνι ή Καραβάν Σεράι της Σαλαώρας

Γκραβούρα: Εσωτερικό απο κάποιο χάνι

Η πρώτη  τουλάχιστον γνωστή γραπτή αναφορά με πιθανή απεικόνιση για το χάνι της Σαλαώρας είναι του Οθωμανού χαρτογράφου Πίρι Ρέις στα 1520/1530. Παραπέρα δε υπάρχει μια γραπτή περιγραφή ενος περιηγητή...

Αφου γίνεται μια αναφορά στιο λιμάνι , μας λέει παρακάτω... Υπάρχει ένα κτίριο σε κακή κατάσταση, ευρύχωρο και χωρά αρκετούς μέσα. Εδώ μπορεί κανείς να απολάυσει τούρκικο καφέ και μπορεί κανείς να έχει και κάτι πρόχειρο για φαγητό. Είδα μια παρέ εμπόρων που μαγείρευαν μόνοι τους. Οταν καθηστερούν τα καράβια κάποιοι κοιμούνται εδώ....

To μόνο που γνωρίζουμε παραπέρα είναι, ότι το χάνι ήταν στην ιδιοκτησία του Ιμαρέτ Φαϊκ πασά και πιθανόν να γκρεμίστηκε και αυτό μαζί με τα άλλα κτίρια μετά το 1912

 ΧΑΝΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΒΑΣΑΡΑΔΕΣ (ΚΑΡΑΒΑΝ ΣΕΡΑΙ) ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΟΘΩΜΑΝΟΚΡΑΤΙΑΣ - ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ : Χάνια σαν οδικοί σταθμοί

Το χάνι του Μιχάλη στην Άρτα. Φωτογραφία Αριστοτέλη Ζάχου

Τα χάνια (εκτός πόλεων) στην ουσία , όπως και τα Καραβάν σεράγια, είναι οδικοί σταθμοί στα χρόνια της Τουρκοκρατίας που λειτουργούσαν και ως πανδοχεία. Βρίσκονται σε αποστάσεις μετξαύ 10 ως 12 ώρες, όσο η χρονική αντοχή των αλόγων που έπρεπε ν' αλλαχθούν ή να ανανεωθούν με τροφή και ξεκούραση. Η κύρια διαφορά των καραβάν-σεραγιών από τα χάνια (αναφέρονται και ως Kurşunlu-χάνια), με τα οποία έμοιαζαν σε μεγάλο βαθμό, μπορεί να εντοπιστεί στην παροχή ποιοτικότερων υπηρεσιών (διαμονή, διατροφή, κ.α.) και στο γεγονός ότι στον χώρο τους διεξάγονταν εμπορικές δραστηριότητες. Το όνομα Kurşunlu Hanı έφεραν και πολλά καραβάν-σεράγια. Τα συνηθέστερα χάνια στους επαρχιακούς δρόμους ήταν απλά μονώροφα ή διώροφα οικοδομήματα με μεγάλους αύλειους χώρους. Χρησίμευαν ως πρόχειρα πανδοχεία με ένα καπηλειό, σταύλο και ένα μεγάλο δωμάτιο στον επάνω όροφο. Σε αντίθεση με τα Καραβάν Σεράι, τα οποία ήταν στην ουσία ευαγή ιδρύματα τα χάνια ήταν ιδιωτικά. Οι ιδιωκτήτες ονομάζονταν χανιτζήδες και οι υπάλληλοι που ήταν υπεύθυνοι για τα ζώα ήταν οι «αχουρατζήδες» ενω στο καπειλιό και γαγειριο θα έβρισκε κανείς του «μαυρογόνατους» λόγω των μαύρων μαλλινων περικνιμήδων που φορούσαν. Στην Ήπειρο ιδιοκτήτες από χάνια ήταν Χριστιανοί, Μουσουλμάνοι και Εβραίοι. Τον 19ο αιώνα τα περισσότερα χάνια τα συναντάμε στην περιοχή της σημερινής Φιλιππιάδας στο λεγόμενο τμήμα του Καρβασαρά. Αναφέρω ενδεκτικά πως φεύγοντας απο τα Ιωάνινα για να πας Άρτας είτε απο Πέντε πηγάδια, είτε απο την κοιλάδα του Λούρου θα συναντούσες σαν ταξιδιώτης τα παρακάτω χάνια: Αρζίζουμε από τον Αγιο Δημήτριο, μετά το λεγόμενο Ζήτα ήταν το Χάνι του Κοκολιά -Σεφήκ πασά, συνέχιζαν Sefik Pasha, Εμίν Αγά, Χάνια Βυρού (Χάνια Τερόβου), Χάνι Κουκλεσίου, Κερασόβου - Χαρειδιν πασά, Χάνι γέφυρα Πάσαινας και μετα τα δυο χάνια της Φιλιππιάδας. Απο την παλια αρτηρία μετά τον Αγιο Δημήτριο είχαμε το χάνι Μποράτσας, Πέντε πηγάδια, Το Καραβαν Σεράι Γρογομήλου που στο τελος ξέπεσε σε χάνι,, Χάνι Κατσικοπάζαρου στο στενό για Κουμζάδες, ακολοθούσε ενα μεγάλο χάνι στο Χανόπουλο, Χάνι Ιμαρέτ και το τελευταίο πριν την Άρτα ήταν το χάνι του Μιχάλη. Μια σειρά επίσης από χάνια βρίσκονταν μεταξύ Αρτας και Βραχώρι (Αγρίνιο). Χαρακτηριστικό σε όλα τα χάνια ήταν η μεγάλη κεντρική Αυλόπορτα.

Μια ωραία περιγραφή για τα χάνια έχουμε και απο τον Γερμανό ιστορικό του βυζαντινορωμαϊκού δικαίου Karl Eduard Zachariä (von Lingenthal) στα 1838

«Τα χάνια προσφέρουν στους ταξιδιώτες δωρεάν στέγη σ' ένα δωμάτιο που συνήθως εκτός από την πόρτα έχει ένα παράθυρο κι ένα τζάκι χωρίς όμως οποιαδήποτε έπιπλα....Γι ' αυτό και κατά τις ήπιες εποχές του έτους μπορεί κανείς τουλάχιστον να περάσει τη νύχτα πιο ευχάριστα στο ύπαιθρο παρά στο στενόχωρο και όχι σπάνια βρώμικο δωματιάκι ενός χανιού».

Γερμανική γκραβούρα με Χάνι στη Βορειοδυτική Ελλάδα του 19ου αιώνα

Η αείμνηστη ίστορικός Ελένη Γιαννακοπούλου εχει παρουσιάσει εναν δρομοδείκτη για ταξιδιώτες που καναν την διαδρομή Αιτωλοακαρνανία - Αρτα-Γιαννινα

Αρτα - Βραχώρι (μέσω Ξηρομέρου:

Λουτράκι-Κατούνα-Πρόδρομο) 25 ώρες

Γιάννενα - Βραχώρι 40 ώρες

Γιάννενα - Επακτός (μέσω Βραχωρίου) 51 ώρες

Γιάννενα - Επακτός (χωρίς πέρασμα από το Βραχώρι) 47 1/2 ώρες

Βραχώρι - Ανατολικόν 5 ώρες

Βραχώρι - Μεσολόγγι 7 ώρες

----------------------------------------------

Γιάννενα - Επακτός (αναλυτικά)

-----------------------------------------------

Γιάννενα - Αρτα 12 ώρες

Αρτα - Σαλαγόρα 4 ώρες

Σαλαγόρα - Λουτράκι (δια θαλάσσης) 4 ώρες

Λουτράκι - Δερβένι 1 1/2 ώρα

Δερβένι - Κατούνα 1 1/2 ώρα

Κατούνα - Μαχαλάς 4 ώρες

Μαχαλάς - Πρόδρομος 2 ώρες

Πρόδρομος - Β(Γ)ουριά 5 ώρες

Γουριά - Βραχώρι 2 1/2 ώρες

Βραχώρι - Ανατολικό 5 ώρες

Ανατολικό - Μεσολόγγι 2

Μεσολόγγι - Κουβουρολίμνη......................................... 4 ώρες

Κουβουρολίμνη - Έπακτος.............................................. 3 ώρες2

Εικόνα: Κάποιο Χάνι στο Ξηροβούνι το 1913, Εφημερίδα Ατλαντίς

Χάρτης από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις του 1897, όπου βλέπουμε και τα χάνια

Οδικοί Σταθμοί

Πηγές:

1. Diether Schürr, Deutsch-Türkische Begegnungen

2. Ελένη Γιαννακοπούλου, Από Βραχωρίου εις Καρβασαράν:Δρόμοι και επικοινωνία στη Δυτική Ρούμελη (19ο-αρχές 20ού αι.)

3. Αlfred Philippson, Thessalien und Epirus

4. Πασχάλης Ανδρούδης, Το μεγάλο Καραβάν Σεράι

5. William Martin Leak, Travels in Northern Greece

6. George Poer de la Beresford

7. Αγγελική Πλάγου, ..όπου η ομορφια περισεύει, τουριστικός οδηγός Περιφέρεις Ηπείρου

 ΧΑΝΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΒΑΣΑΡΑΔΕΣ (ΚΑΡΑΒΑΝ ΣΕΡΑΪ) ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΟΘΩΜΑΝΟΚΡΑΤΙΑΣ - ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ : Οι Καρβασαράδες (Καραβάν Σεράι)

Οι Καρβασαράδες (Καραβάν Σεράι) ήταν κτήρια τα οποία χτίστηκαν απο τα πρώτα χρόνια της Οθωμανικής επέλασης και σκόπος των χώρων αυτών ήταν να μπορούν να βρουν ασφαλή ανάπαυση και ξεκούραση οι έμποροι και άλλοι ταξιδιώτες και τα ζώα καθώς και ανεφοδιασμό. Σε αντίθεση με τα χάνια που ήταν πολλά τα Καραβάν Σεράια ήταν μετρημένα. Ετσι στο νότιο μέρος της Ηπείρου μεταξύ Σαλαώρας και Ιωαννίνων έχουμε ένα στην Σαλώρα και ένα στο Γοργόμυλο.

Παρουσιάζω ενα καραβάν σεράι μέσα απο την περιγραφή του Γερμανού Adam Wenner από το Crailsheim της Βυρτεμβέργης στα 1618

Τα Καραβάν σεράι είναι μεγάλα κτήρια όπου συναντιούνται οδοιπόροι με τα ζώα τους (Καμήλες, Άλογα , Γαϊδούρια κτλ.) σε δρόμους που είναι επικίνδυνοι. Οι εγκαταστάσεις αυτές έχουν αρκετό μάκρος και πλάτος. Στο κέντρο υπάρχει χώρος για να αποθέσει ο κόσμος που μαζεύεται εδώ την πραμάτεια του. Είναι περιτριγυρισμένα με τοίχο 3 πόδια ύψος και 4 πόδια πλάτος. Στο κάτω μέρος υπάρχουν μεταλλικοί κρίκοι, όπου μπορεί κανείς να δέσει τα άλογα και αντί να υπάρχει μια κορίτα, που θα μπορούσαν να τρώνε τα ζώα, τους κρεμάνε ενα σακί στο στόμα, όπου μπορούν να τρώνε. Στο πάνω μέρος ξαπλώνει ο κόσμος, συνήθως σκεπάζονται με τις κάπες τους και χρησιμοποιούν την σέλα σαν μαξιλάρι. Δεν είναι και ότι πιο μαλακό υπάρχει. Και για ύπνο δεν γίνεται σχεδόν λόγος, καθότι δεν σε αφήνουν τα ζώα να κοιμηθείς.

Υπάρχει πάντα και ένα τζάκι, όπου μπορούν να ζεσταθούν ή να μαγειρέψουν κάτι. Στην αυλή συνήθως υπάρχει ένα πηγάδι χτισμένο γύρω – γύρω με πέτρα. Περνώντας μια είσοδο υπάρχει χώρος για ύπνο για αυτούς που έχουν οικονομική άνεση. Επίσης υπάρχουν καταστήματα, όπου μπορεί κανείς να αγοράσει κανείς τροφή για τα ζώα καθώς και πεταλωτές. … Όπως και τα Μετζίτια, οι εκκλησίες, τα Ιμαρέτ είναι και τα Καραβάν σεράια ιδρύματα. Μπορείς να μείνεις σε αυτά ως τρεις μέρες τζάμπα και κανείς δεν θα σου πει τίποτα.

Εικονα: Caravanserai in Mylasa, Türkei, 1845, Richard Dadd

 Αρτα 17ος αιώνας: Το μεγάλο Χάνι ή Χάνι των Εμπόρων

Το Μεγάλο χάνι της Άρτας βρίσκονταν απέναντι απο το Σουλτάν Μπαγιαζί τζαμί και δίπλα από τον πύργο του Ρολογιού. Προφανώς ήταν χτισμένο εκει που σήμερα είναι ο αύλειος χώρος του σχολείου. Σε αυτό σύχναζαν όλοι οι έμποροι που περνούσαν από την Άρτα και πρέπει να ήταν ιδιαίτερα καλοφτιαγμένο. Το χάνι αναφέρεται ήδη τον 17^ο αιώνα στις πηγές και  πρέπει να καταστραφήκε τον καιρό της επανάστασης. Ο Αρκιουχαρτ που επισκέπτεται την Άρτα το 1830, μιλά για κάτι ερρείπια που βρήκε εκει.

Εικόνα: Σκηνή απο Οθωμανικό χάνι