Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ 

 ΣΤΕΦΑΝ ΔΟΥΣΑΝ  IΔ΄

Προσωπογραφία του Στέφαν Δουσάν Δ΄

Της Οθωμανικής κατάκτησης της Ηπείρου είχε προηγηθεί η Σερβική, οι Αλβανοί Δεσπότες και το Δεσποτάτο των Ιταλών Τόκκων. Εδώ θα δούμε πως έφτασαν οι Σέρβοι στην Ήπειρο.

Τι είχε συμβεί

Στα 1347 το Δεσποτάτο της Ηπείρου δεν υπήρχε πιά. Είχε ενσωματωθεί και πάλι στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Αυτό τον καιρό είχε ξεσπάσει εμφύλιος στην Κων/πολη μεταξύ Κατακουζηνού, ο οποίος είχε βοηθήσει τον Ανδρόνικο Γ΄Παλαιολόγο στην κατάληψη της Ηπείρου, και του διαδόχου του Ανδρόνικου τον Ιωάννη Γ΄ Παλαιολόγο. Τελικά ο Ιωάννης Κατακουζηνός χρίστηκε αυτοκράτορας για 10 χρόνια. Γαμπρός του Κατακουζηνού ήταν ο τελευταίος απόγονος των Δεσποτών της Ηπείρου Νικηφόρος Β΄Ορσίνι Παλιολόγος, τον οποίο ο Κατακουζηνός έχρισε Δεσπότη του Αίνου. Διοικητής στις πάλαι Δεσποτάτο ήταν ο Ιωάννης Άγγελος.

Το κενοτάφιο του Ιωάννη Άγγελου στην Πόρτα Παναγιά Τρικάλων

Κινήσεις του Στέφανου Δουσάν

Νόμισμα του Στέφαν Δουσάν ΙΔ' 

Ο Δουσάν εκμεταλλευόμενος την αναμπουμπούλα της Αυτοκρατορίας εισέβαλε αρχικά στην Μακεδονία, όπου σαν σύμμαχος του Κατακουζηνού κατέλαβε σημαντικά κέντρα. Όταν ο Κατακουζηνός του τα ζήτησε πίσω αυτός δεν τα έδωσε. Το 1348 έπεσε και ο λιμός, που απασχόλησε την νότια Βαλκανική. Ο Δουσάν εκμεταλλευόμενος την κατάσταση εισβάλει στην Θεσσαλία και Ήπειρο.Τότε πέθανε και ο Διοικητής Ηπείρου ο Ιωάννης Άγγελος, ο οποίος είχε προβάλει αντίσταση κατά των Σέρβων και τιμήθηκε με το βαθμό του Σεβαστοκράτορα.

Η Κατάκτηση της Ηπείρου

Ο στρατός του Δουσάν ενισχύθηκε τώρα και με αλβανικά φύλα, τα οποια φύλα, απ όταν ο Αδρόνικος Γ΄Παλιολόγος προσπάθησε να καταπνίξει μια επανάσταση στα μέρη τους ήταν εχθρικά τώρα εναντίον των Ελλήνων-Ρωμαίων. Αντίθετα στο καιρό των Κομνηνοδουκάδων του Ηπειρωτικού Δεσποτάτου άνηκαν στους πιστοού συμμάχους.

Όπως μας πληροφορεί λοιπόν ο Jerecek, ο σερβικός στρατός δεν ήταν εξασκημένος σε μετωπική αντιπαράθεση, αλλά συνήθως ακολουθούσε την τακτική του αποκλεισμού πόλεων, αφού προηγουμένως λεηλατούσε και κατέστρεφε την περιοχή που εισέβαλε. Έτσι και δω λοιπόν ο σερβικός στρατός κατά την διεξαγωγή πολεμικών επιχειρήσεων δεν ακολουθούσε το βυζαντινό και δυτικό σύστημα πολιορκίας πόλεων αλλά άρχισε να καταστρέφει την ύπαιθρο και τις καλλιέργειες έτσι που να ανακόπτει τις πόλεις από ανεφοδιασμούς. Πολύς κόσμος κατέφυγε στα Εφτάνησα , που βρίσκονταν σε χέρια Βενετών και Ναπολιτάνων, όπως και σε κτήσεις των Ανζού. Άλλοι πάλι έφυγαν πιο πάνω στα ορεινά. Στις πολεις παραμερίστηκε η Ελληνική αρχοντία και αντικαταστάθηκε από Σερβική. Η Ήπειρος στις πηγές αυτή την περίοδο εμφανίζεται σαν Ακαρνανία ή σαν Δεσποτάτο των Δυτικών Χωρών. Το “Ακαρνανία” θα περιοριστεί περισσότερο στην Άρτα κατόπιν. Η σερβική κατάληψη της Ηπείρου σήμαινε νέα συρρίκνωση του βυζαντιού κράτους, που η εδαφική του έκταση είχε περιορισθεί σημαντικά την εποχή αυτή και ακόμη σήμαινε σοβαρή απώλεια από πολιτική και οικονομική άποψη. Σύμφωνα με τον ιστορικό Νικόλ σε βενετικό έγγραφο του 1350 ο Δουσάν αναφέρεται σαν "serenissimi domini imperatoris Raxie et Romanie,dispoti Larte et Blachie corniti"(Γαληνότατος κύριος και αυτοκράτορας του Βασιλείου της Ρωμανίας , δεσπότη 'Αρτας και κόμης Βλαχίας).

Προσπάθεια ανάκτησης από τον Νικηφόρο Β΄Ορσίνι Παλαιολόγου

Την περίοδο της Σερβοκρατίας εισέβαλαν πλήθη Αλβανών στην Ήπειρο και την Ακαρνανία. Αιτία εν μέρη ήταν ο λιμός και κατα δεύτερο μέρος ακολούθησαν το στρατό του Δουσάν. Όταν στα 1355 πέθανε ο Δουσάν ο Νικηφόρος Β΄Ορσίνι Εισέβαλε στα χαμένα εδάφη και κατέλαβε Θεσσαλία, Άρτα και Ρωγούς. Ενώ οι πόλεις ήταν σε ελληνικά χέρια, η ηπειρωτική ύπαιθρος βρισκόταν σε αλβανικά χέρια, που λεηλατούσαν την ευρύτερη περιοχή.

Η σύζυγός του Μαρία φαίνεται να ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής τόσο στην Ηπειρωτική αριστοκρατία όσο και στους Αλβανούς, οι οποίοι εκτιμούσαν τον Κατακουζηνό. Φοβούμενος αλβανικές επιθέσεις, για να ενισχύσει τη θέση του και να αποτρέψει σερβική αντεπίθεση, ο Νικηφόρος Β’ σκέφτηκε σοβαρά να διαζευχθεί τη Μαρία Καντακουζηνή και να παντρευτεί την αδελφή της συζύγου τού θανόντος τσάρου της Σερβίας Στεφάνου Δ’. Όμως η Ηπειρωτική αριστοκρατία διαμαρτυρήθηκε έντονα και προσπάθησε να αποτρέψει αυτή την κίνηση. Ξεσηκώθηκαν όμως και οι Αλβανοί της Ακαρνανίας. Αναμετρήθηκαν σε κάποιο σημείο που ονομάζονταν Αχελώος. Εδώ θα πέσει νεκρός ο Νικηφόρος.

Το τέλος: Αλβανοί, Σέρβοι, Ιταλοί, Οθωμανοί Τούρκοι

Το αποτέλεσμα της μάχης του Αχελώου ήταν στην περιοχή της Άρτας και Ρωγών να τοποθετηθεί Δεσπότης ο Αλβανός Πέτρο Λιόσια και στην Ακαρνανια ο Γκίνι Μπούα. Αργότερα οι Μπούα θα εκδιώξουν και τους Λιόσα και θα επεκταθούν ως την Ήπειρο. Στην περιοχή των Ιωαννίνων θα επικρατήσει ο Σέρβος Θωμάς Πρελιούμπο. Δύναμη θα πάρουν και άλλες αλβανικές φάρες. Η Ηπειρος θα γίνει για ένα διάστημα πεδίο πολέμων. Στην πρώτη δεκαετία του 1400 θα κάνουν την εμφανισή τους και οι Ιταλοι Τόκκοι από την παλατινή κομητεία των Εφτανήσων και τελικά θα επικρατήσουν οι Οθωμανοί, που θα γράψουν το δικό τους κεφάλαιο στην ιστορία της Ηπείρου.

Σχέδιο με Αλβανό πολεμιστή τον 14ο αιώνα

Πηγές κειμένου:

Ευστρατία Συγκέλλου: Η Κατάληψη της Άρτας απο τον Κάρολο Α΄Τόκκο το 1416

Ευστρατία Συγκέλλου: Κάστρο Ρωγών

Μελπομένη Κατσαροπούλου: Η Σερβική επέκταση τον ΙΔ' Αιώνα

Konstantin Jirecek: Geschichte der Serben 1

Hahn, Albanesische Studien 1

Νικόλ: Δεσποτάτο

Χρονικό Ιωαννίνων

Αραβαντινός: Χρονογραφία Ηπείρου

Hopf, Geschichte Griechenlands 1

Κατακουζηνού Ιστορία ΙΙΙ

 1901 - Ο ΤΕΛΩΝΗΣ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ ΑΛΚIΒΙΑΔΗΣ  ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΠΟΥΛΟΣ

Με την απελευθέρωση της Άρτας το 1881 στον νομό δημιουργήθηκαν κάποια τελωνεία με κεντρικό αυτό της πόλης της Άρτας στη Γέφυρα. Από τρους πρώτους καιρούς, όπως έχω γράψει και σε άλλο άρθρο μου, που δημοσίευσε η εφημερίδα «Ταχυδρόμος της Άρτας» το τελωνείο είχε να παλέψει με το λαθραιμπόριο, που έρχονταν από την πλευρά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ό,τι  μέτρα και να λάμβανε το τελωνείο και η πολιτεία, το λαθραιμπόριο ανθούσε. Η παραοικονομία κατέστρεφε τα καταστήματα της πόλης.  Τον Οκτώβρη του 1900 έφτασε στην Άρτα ένας νέος τελώνης ο Αλκιβιάδης Τριανταφυλλόπουλος.  Το τελωνείο το βρήκε σχεδόν ξεχαρβάλωτο. Έλαβε αμέσως δραστικά μέτρα να πατάξει το λαθραιμπόριο.  Πρώτη κίνηση ήταν να μαζέψει πληροφορίες τι εισέρχεται στην Άρτα λαθραία. Αφού προφανώς η Άρτα εκείνο το διάστημα σημείωνε οικονομικήκρίση. Τίποτα δεν είχε πάει φαίνεται καλά το 1900. Στο στόχαστρο έβαλε πρώτα τις γυναίκες, οι οποίες στα εσώροχα τους έκρυβαν προϊόντα, όπως ζάχαρη και άλλη είδη, τα οποία αγόραζν φθηνά στο Τούρκικο και τα περνούσαν αφορολόγητα στο Ελληνικό. Την δουλειά αυτή την ανέθεσε σε μια γυναίκα Τελώνη, η οποία, όποια γυναίκα έπιανε να έχει λαθραία της κρεμούσε τα εσώρουχα στον πλάτανο. Αύξησε τα έσοδα του τελωνείου της Αρτας και της Κόπραινας επιβάλλοντας φόρο σε ψάρια και γαλακτοκομικά που έρχονταν απο το Τούρκικο. Αφού έβαλε σε τάξη τις υπηρεσίες και υπαλλήλους  το 1901 παρέδωσε ταμείο 26 000 δραχμές  έναντι 10 000 που παρέδωσε ο προκάτοχος του.

Ο τύπος της εποχής τον επάινεσε για την τημιότητα του και τον χαρακτήρα του.  Το σύστημα φορολογίας που εφάρμοσε με βάση πάντα τον νόμο θα έφερνε στο κράτος χρονιαία 30 000 δρχ.

Η Εφημερίδα  ΣΚΡΙΠ ζήτησε από τον υπουργό οικονομικών Σιμόπουλο να ανταμείψη τον Τριανταφυλλόπουλο όπως του αξίζει. Συγκεκριμένα έγραφε:

«Ευελπιστούμεν ὅτι ὁ κ. Υπουργός των Οικονομικών Α. Σιμόπουλος, ἔχων ὑπ' ὄψιν πάντα ταῦτα θέλει αμείψει καταλλήλως τον κ. Τριανταφυλλόπουλον».

 

Πηγή κειμένου: Εφημερίδα ΣΚΡΙΠ , 11.06.1901

                          Συλλογές Σωτήρη Κασσανού

Εικόνα: Κολάζ με τη γέφυρα Άρτας και τελώνηδες του 1900

 ΚΛΕΙΣΙΜΟ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΟΥ 1901 ΚΑΙ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ ΤΟ 1901/1902

Ο αμυντικός στρατώνας το 1897

Με παράπονο και θυμό είδαν οι Αρτινοί την ανακοίνωση  για το κλείσιμο του στρατοπέδου  το 2025. Αν μπούμε σε μηχανή χρόνου και επιστρέψουμε 124 χρόνια πίσω θα δούμε πως  το στρατόπεδο είχε κλείσει και πάλι. Και τότε οι ίδιοι προιβληματισμοί, όπως και τώρα. Η Εφημερίδα ΣKΡΙΠ μας ενημερώνει για την κατάσταση τότε. Το 1901/1902 η Άρτα περνούσε μια οικονομική κρίση . Το εμπόριο όπως  έγραφε η εφημερίδα είχε νεκρωθεί. Η γεωργία λόγω της μεγάλης ανομβρίας δεν είχε να προσφέρει παρά ελάχιστα.  Και άλλαο πολλά. Και πάνω σε όλα αυτά η κυβέρνηση Θεοτόκη (Απρίλιος 1899 – Νοέμβριος 1901) απέσυρε από την Άρτα το στρατό. Αρχικά μόνο το μισμό με πρόσχημα  κάποιες αλλαγές και κατόπιν το έκλεισε ολοκληρωτικά. Η κυβέρνη Θεοτόκη έπεσε τον Νοέμβριο του 1902 και ο Βασιλίάς διόρισε τον Ζαΐμη νέο Πρωθυπουργό. Ο τύπος της εποχής κατηγόρησε την κυβέρνηση Ζαΐμη, με την κατηγορίθα, πως ενώ γνώριζε πως η ύπαρξη στρατού για την πόλη ήταν ζωτικής σημασίας δεν έκανε τίποτα.  Κάποιος ανώνυμος αρθρογράφος που υπογράφει σαν «Αρτινός» γράφει: «Είναι πασίγνωστο πως η ύπαρξης στρατού στην Άρτα είναι χωτικής σημασίας για την πόλη. Όχι μόνο για το εμπόριο αλλά και για εθνικούς λόγους. Ο δε Κομουνδούρος έλεγε και το κράτησε ως το τέλος, πως η Άρτα έπρεπε να αποτελει στρατιωτικό κέντρο του κράτους. Και οι επόμενες κυβερνήσεις αυτό πίστευαν, ως που ήρθε η κυβέρνηση Θεοτόκη»....\

Ο αμυντικός στρατώνας αρχές 20ου αιώνα

Αλλά η αποτυχία της κυβέρνησης φάνηκε και σε άλλο βαθμό. Όχι μόνο απέσυρε το στρατό αλλά δεν έλαβε και κανένα άλλο μέτρο για να ανέβει το εμπόριο και η γεωργία.

Τότε ήταν σε συζήτηση και η δημιουργία σιδηροδρομικής γραμμής, καθότι η πόλη ήταν σχεδόν αποκομμένη. Πολλές φορές είχε υποβληθεί το αίτημα να ενωθεί η Άρτα σιδηροδρομικά με το Αγρίνιο. Και ενω έπτεφταν εκατομμύρια επιχορηγήσεων για άλλες σιδηροδρομικές γραμμές την Άρτα την άφηναν απέξω. Τόση αδιαφορία απο την κυβέρνηση ήταν προτοφανή.

Τέλος  ο υπογράφων «Αρτινός» κλείνει με την εξής πρόταση την οποία μεταφέρω 1:1 εδώ: «Ἐν μιᾷ λέξει ἀνομολογεῖ κανεὶς ὅτι ἐὰν πρὸς ἄλλον λαὸν τῆς Ἑλλάδος ἐπεδεικνύετο παρομοία ἀδιαφορία, ἡ στάσις θὰ ἦτο ἀναπόφευκτος. ᾿Αλλὰ διὰ τοὺς ἀτυχεῖς ᾿Αρτινοὺς ἡ ὑπομονὴ καὶ ἡ νομιμοφροσύνη φθάνουν μέχρις ἐλαττώματος.»

Ο αμυντικός στρατώνας σαν έδρα συντάγματος ευζώνων. Μάλον δεκαετία 30/40

 Περί της χαμένης Αρτινής Καστροπολιτείας των Βομπλιανών

Απεικόνιση μεσαιωνικής Καστροπολιτείας

 Τι γνωρίζουμε

Η Καστροπολιτεία των Βομπλιανών (εκ του σλβ Βόμπλο=νερά ή ιαματιακά νερά) μας εμφανίζεται στις γραπτές πηγές για πρώτη φορά στο χρονικό των Τόκκων. Εδώ γίνεται η επιχείρηση εναντίον του Αλβανού μουσουλμάνου Δεσπότη της Άρτας Γιακούμπ Σπάτα, όπου συλλαμβάνεται από τους ανθρώπους του Καρόλου Τόκκου και θανατώνεται. Εδώ Ως τώρα θεωρούσαμε πως ήταν και η τελευταία πηγή. Δεν γνωρίζαμε καν τι απέγινε.

Υποθέσεις

Διάφορα μεγάλα ονόματα Ιστορικών έκαναν υποθέσεις που θα μπορούσαν να είναι αλλά έπεσαν έξω. Οι υποθέσεις έφταναν από τον σημερινό Γοργόμυλο Πρέβεζας ως το Καστρί Ριζοβουνίου. Και γω πίστευα αρχικά, διαβάζοντας κάποιες μελέτες, πως θα μπορούσε στρατιωτικά να είναι στον Γοργόμυλο. Μάλιστα σε κάποια μου μελέτη το είχα αναφέρει κιόλας.

Πρώτη προσωπική έρευνα

Αρχίζοντας πριν πολλά χρόνια να μελετώ τα τοπωνύμια μέσα από τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 1520/1530 έπεσα στο τοπωνύμιο Viblana. Φως φανάρι πως είναι τα Βομπλιανά. Το μεταφρασμένο στην νέα Τουρκική γλώσσα το δίνει μόνο στον καζά της Άρτας. Μόνο, όταν μελετήσουμε το κατάστιχο φόρων που δεν έχει αποδοθεί στην νέα Τουρκική αλλά είναι αυθεντικό στην Οθωμανική θα δούμε πως βρίσκεται στον Δήμο Ρωγών. Όπως και το τοπωνύμιο Πουλιάνα, που είναι στο σημερινό Γοργόμυλο.

Διαβάζοντας την μελέτη της Ευστρατίας Συγκέλλου για την πολιορκία της Άρτας απο τους Τόκκο και την τοποθέτηση των Βομπλιανών κοντά στη σημερινή Γραμμενίτσα άρχισα να ψάχνω περισσότερο. Εδώ έρχεται και η τοποθέτηση της αρχαιολόγου Βιβής Καρατζένη, που τα θέλει κοντά στο Χανόπουλο ή τουλάχιστον στου βουνό επάνω. Η παρουσίαση της κυρίας Παπαδοπούλου για την εκκλησία που βρέθηκε κοντά στο Χανόπουλο και το μέγεθος αυτής αφήνουν πλέον να εννοηθεί πως είμαστε κοντά στις Θεωρίες Συγκέλλου και Καρατζένης. Άλλωστε και το χρονικό των Τόκκων μιλά για κάποιον λόφο (βουνί) και όχι βουνό. Επίσης σε συζητήσεις που είχα με τις κυρίες Παπαδοπούλου και ΣυγκέλλουΚαι υποθέτουμε πως είναι ο λόφος της Μαραθιάς, όπου βρέθηκαν και απομεινάρια τείχους. Παραπέρα δε κοντά στην Μαραθιά μεταξύ Γραμμενίτσας και Βλαχέρνας βρίσκουμε το τοπωνύμιο Βούλιανα και σήμερα. Βούλιανα ή Βουλιανά θέλω να πιστεύω πως είναι μια παραφθορά του «Βομπλιανά»

Tα Οθωμανικά φορολογικά  κατάστιχα και το λάθος του Johannes Koder

Τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα απο το 1551 και μετά μας δίνουν και εδώ την λύση.

Τόσο στα 1551, 1564 , 1585 αλλά και 1613 μας δίνουν ακόμη την ύπαρξη των Βομπλιανών. Τα ίδια αρχεία μας δίνουν και την ύπαρξη του χωριού Μουλιανά στο Δήμο Ρωγών. Τα αρχεία αυτά (τα αυθεντικά Οθωμανικά) ακολουθούν συνήθως μια σειρά. Όταν λοιπόν έχουμε Ιστριβίνα(Καμπή Άρτας), μεγάλος και μικρός Καζνές (Αμμότοπος), Γουλιάδες/Γουλάδες (Γυμνότοπος), Μουλιανά/Μολιανά (Γοργόμυλος), Νανόι (Ανώγι) τότε πρόκειται σαφέστατα για το χωριό Γοργόμυλο, που είναι ακόμη και σήμερα γνωστό σαν Μουλιανά.

Άποψη μου είναι πως ο πρώτος ο Αυστριακός ιστορικός Johannes Koder κάνει το λάθος να ταυτήσει τα Βομπλιανά με το Όρραον και τα Μουλιανά/Μολιανά, που βασίζεται στο ουσιαστικό «Μπλιανίτες» , όπως αποκαλούνταν οι ντόπιοι παλιά αλλά αγνοώντας ότι στην Ήπειρο σε τοπικά ιδιώματα το Μ+ο=Μπ. Για παράδειγμα η λέξη Μουλάρι γίνεται Μπλάρι/Μπλάρ. Αλλά και το γράμμα «π» δέχεται πολλές φορές μπροστά ενα Μ. Δηλαδή το πηγάδι σε τοπικό ιδίωμα λέγεταο πηγάδ/πγάδ αλλά με την πρόσθεση του γράμματος «Μ» έχουμε σε τοπικό ιδίωμα το Μπγάδ. Επίσης στην περιοχή υπάρχει το τοπωνύμιο «πουλιάνα», το οποίο θα μπορούσε να γίνει και Μπλιάνα και το βλέπουμε αλλού όπως στην Μπολιάνα της Θεσπρωτίας ή στα Μπλιανά κοντά στα Κατσανοχώρια, Μπολιάνα Θεσσαλίας κτλ  και εκ του Μπλιάνα/Μπολιανα βγαίνει ο Μπλιανίτης.

 

Το κάστρο στο Γοργόμυλο

Σε λόφο στο Γοργόμυλο υπάρχουν ερείπια μεσαιωνικού πρφ κάστρου το οποίο οδήγησε κάποιος στο συμπέρασμα πως εδώ βρίσκονταν τα Βομπλιανά. Το κάστρο αυτό το έχω βρει σε χάρτη καταγεγραμένο σαν «Venezia Fortress – Βενετικό φρούριο». Αν και δεν έχει γίνει κάποια συστηματική ανασκαφή, το συγκεκριμένο κάστρο όμως φαίνεται να μην  έχει την δυνατότητα να φιλοξενήσει τόσους μαχαλάδες. Και έξω αν ήταν οι μαχαλάδες αυτοί  πάλι δεν υπάρχει η δυνατότητα , εκτός και αν ήταν στον κάμπο δηλαδή στο οροπέδιο. Αν βέβαια θα ήταν στο οροπέδιο ή δίπλα ίσως είχαμε κάποια άλλη καταγραφή ή θα αναφέρονταν κάπου ή θα μας ήταν κάτι γνωστό μέσα από όλα τα φορολογικά κατάστιχα της μεταβυζαντινής περιόδου.

Μετά το 1449

Φαίνεται πως και μετά την Οθωμανική κατάκτηση τα Βομπλιανά συνέχισαν να υπάρχουν σαν πόλη ως τις αρχές του 17ου αιώνα. Σε όλα αυτά τα φορολογικά κατάστιχα τα Βομπλιανά φέρονται όπως και η Άρτα με μαχαλάδες. Και μάλιστα έχουμε το σύστημα των Εκκλησιών. Δηλαδή ενορίες.

Έτσι λοιπόν έχουμε τις παρακάτω ενορίες ή μαχαλάδες

Άγιοι Απόστολοι

Άγιος Γεώργιος

Άγιος Μηνάς

Αγία Βαρβάρα

Άγιος Δημήτριος

Αγία Παρασκευή

Σύνολο χανέδων δηλαδή εστιών έχουμε γύρω στις 250-300. Σύμφωνα με τους δύο φίλους Οθωμανολόγους που μελετούν τα αρχεία αυτά θα υπολογίσουμε ισως ως και 1300 κατοίκους.

Βέβαια αν όλοι αυτοί οι μαχαλάδες ήταν στην Καστροπολιτεία επιφυλάσσομαι. Με βάση το χρονικό των Τόκκων δεν νομίζω να ήταν όλες εντός των Τειχών. Εδώ προφανώς συέβαινε το ίδιο με την Άρτα. Κάστρο και πόλη. Πότε ακριβώς και γιατί εξαφανίστηκε η πόλη δεν μας είναι γνωστό. Πιθανολογούμε όμως , πως από το τέλος του 16ου αιώνα άρχισαν να μεταφέρονται κάτοικοι προς την πόλη της Άρτας. Το ίδιο συνέβηκε και με την πολιτεία των Ρωγών.

Και αυτό το βλέπουμε ήδη από το 1564 και μετά. Στην πόλη υπάρχουν κάποιες συνοικίες που δεν υπήρχαν παλιότερα. Αναφέρομαι εδώ στην συνοικία των Ρωγών, στην συνοικία του Αγίου Μηνά, ενός Αγίου Γεωργίου, που δεν υπήρχαν 30 χρόνια πριν. Προφανώς οι κάτοικοι αυτοί μετέφεραν τα ονόματα των ενοριών απ όπου προέρχονταν.

Ο Χάρτης του Αntonio Salamanca

Σε χάρτη του ιταλού Αντόνιο Σαλαμάνκα στα 1538  μεταξύ Άρτας και Ρωγών πάνω σε λόφο απεικονίζεται κάστρο ή καστροπολιτεία. Βέβαια δεν έχουμε όνομα. Γνώριζε ο Σαλαμάνκα το τοπωνύμιο; Δεν το γνωρίζουμε. Προφανώς όμως θα γνώριζε πως υπάρχει οικισμός κάπου κοντά. Εκτός και αν το έβαλε τυχαία για να γεμίσει τον χάρτη. Αν και φαίνεται η σύπτωση να είναι μεγάλη.

Μέρος από τον χάρτη του Antonio Salamanca όπου βλέπουμε πάνω σε λόφο οικισμό

Το τέλος

Είναι λοιπόν βέβαιο, πως ως τα μισά του 17ου αιώνα η πόλη των Βομπλιανών χάθηκε. Ποιοι ήταν οι λόγοι μας είναι άγνωστο. Οι Οθωμανοί, όπως σε πολλά μέρη, δεν είχαν την διάθεση να συντηρούν φρουρές και να συντηρούν κάστρα. Τους βόλευαν μικροί αγροτικοί οικισμοί και οι πόλεις να είναι πιο συμπυκνωμένες. Πως μπορεί να εξαφανιστεί ένα κάστρο; Πολύ απλά. Όταν αυτό είναι ανερνεργό και είναι και κοντά σε μεγάλο αστικό κέντρο μπορεί άνετα το οικοδομικό υλικό να μεταφερθεί. Αντίθετα οι Ρωγοί, που ήταν μακριά έμειναν στο έλεος τους.

Το έζησαν αυτό και οι παππούδες μας με τα κτήρια στην Σαλαώρα ή το Φιδόκαστρο. Ακόμη και τα Αραπόσπιτα της Στρογγυλής.

Ελπίζω όταν αναλυθούν και τα ονόματα και οι φόροι να πάρουμε μια ακόμη παραπέρα εικόνα...Η έρευνα δεν σταματά.

 Φεουδαρχική Συνθήκη Μιχαήλ Α΄ Άγγελου Κομνηνού Δούκα  με τη Βενετία.

Σφραγίδα του Μιχαήλ Α΄ με επιγρ.: ΑΡΧ ΜΧΛ / + CΦΡΑΓΙCΜΑ ΓΡΑΦΩΝ ΜΙΧΑΗΛ ΔΟΥΚΑ ΦΕΡΩ CΕΒΑCΤΟΚΡΑΤΟΡΟΥΝΤΟC ΕΥΘΑΛΟΥC ΚΛΑΔΟΥ ++Gustave Schlumberger, Sigillographie de l'Empire byzantin (1884)

20 Ιουνίου 1210 (?) – Φεουδαρχική Συνθήκη Μιχα’ηλ Α΄Κομνηνού Δούκα  με τη Βενετία.

Ο Μιχαήλ λαμβάνει ως φέουδο (concessistis … et nomine feudis dedistis: γραμμές 5–6) εδάφη μεταξύ του ποταμού Βρέκου (Σκούμπι) στο Δουκάτο του Δυρραχίου και της Ναυπάκτου, συγκεκριμένα το Δουκάτο (θέμα) της Νικόπολης (με την Άρτα, τον Αχελώο, ​​τα Ανατολικά, τη Λεσιάνα), τα Ιωάννινα, την Γράντιδα, τη Βαγενετία, τη Δρυινούπολη, την Κολωνία, και το καταστατικό της Γλαβινίτσας. Ο Μιχαήλ εγγυάται ασφάλεια,προσωπική ελευθερία και απαλλαγή από φόρους εντός της επικράτειάς του για τους Βενετούς και τους Δυρραχίους και υπόσχεται να τους υπερασπιστεί όλους τους αναφερόμενους από επιθέσεις. Οι Βενετοί λαμβάνουν το δικαίωμα να έχουν τους δικούς τους εμπορικούς σταθμούς, δικαστήρια και εκκλησιαστικούς θεσμούς σε όλη την επικράτεια του Μιχαήλ, όπως και την εποχή του αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄ Κομνηνού. Στους Βενετούς και τους Δυρραχίους παρέχεται το δικαίωμα ελεύθερου εμπορίου και απαλλάσσονται από όλα τα διόδια και τους τελωνειακούς δασμούς. Οι Βενετοί, οι Δυρραχίτες ή οι Κερκυραίοι που υφίστανται ζημιές σε ηπειρωτικό έδαφος θα αποζημιωθούν εντός 15 ημερών από την κοινοποίηση του συμβάντος. Διαφορετικά, το ποσό της αποζημίωσης θα διπλασιαστεί. 

Ο Πιέτρο Τζιάνι (1153 - 13 Μαρτίου 1230) ήταν ο διάδοχος του Ενρίκο Ντάντολο σαν 42ος Δόγης της Βενετίας. Στη θητεία του υπογράφτηκε το φεουδαρχικό  συμβόλαιο με τον  Σεβαστό/Σεβαστοκράτορα Μιχαήλ  Α΄Αγγελο Κομνηνό Δούκα της Ηπείρου. 

Ο Μιχαήλ υπόσχεται να θεωρεί τους εχθρούς των Βενετών δικούς του και να μην τους παρέχει καταφύγιο στην επικράτειά του. Σε περίπτωση ναυαγίου στην επικράτεια του Μιχαήλ, τα ναυάγια και τα άχρηστα αντικείμενα θα επιστραφούν στους Βενετούς. Σε περίπτωση ναυαγίου στην επικράτεια του Μιχαήλ, τα επιπλέοντα και τα άχρηστα αντικείμενα θα επιστραφούν στους Βενετούς. Επιτρέπονται οι εξαγωγές σιτηρών στη Βενετία. Οι Κερκυραίοι θα παραμείνουν ανενόχλητοι, ούτε θα τους επιβληθούν φόροι. Ο Μιχαήλ αναλαμβάνει την υποχρέωση να παρέχει στρατιωτική βοήθεια σε περίπτωση αναταραχής εναντίον των Αλβανών και των Κερκυραίων και να παραδίδει 42 λίτρες χρυσού ετησίως στις βενετσιάνικες αρχές στο Δυρράχιο, διαιρεμένες σε δύο δόσεις (Μάιο και Σεπτέμβριο). Επιπλέον, ένα χρυσοκέντητο ύφασμα θα παρέχεται ετησίως για την Αγία Τράπεζα του Αγίου Μάρκου και ένα άλλο για τον Δόγη και τους διαδόχους του. Οι αξιωματούχοι του Μιχαήλ θα ορκίζονται να προστατεύουν τους Βενετούς και την περιουσία τους. Μετά τον θάνατο του Μιχαήλ, η συνθήκη θα ανανεώνεται από τον γιο του Κωνσταντίνο με όρκο.

Μονόγραμμα του Μιχαήλ Α΄ Κομνηνού Δούκα στο Κάστρο του Βερατίου.

Ευχαριστώ την Βυζαντινολόγο καθηγήτρια του  Παν. Ιωαννίνων κυρία Ευστρατία Συγκέλλου  για την βοήθεια στην ανεύρεση των κειμένων !!!!

 ΙΑΝΟΣ ΛΑΣΚΑΡΗΣ – ΕΝΑΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΛΟΓΙΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ   ΤΟΥ 1492

Ιανός Λάσκαρης

Μια σπουδαία λόγια μορφή εξουσιοδοτημένος με φιρμάνια από τον Σουλτάνο Βαγιαζίτ Β΄ φτάνει στην Άρτα το έτος 1492. Αυτός είναι ο Ιανός Λάσκαρης. Πριν δούμε γιατί ήρθε στην Άρτα, ας δούμε πρώτα κάπως περιληπτικά ποιος ήταν ο Ιανός Λάσκαρης.

Ο Ιανός Λάσκαρης (περ. 1445–1535) ήταν ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες λόγιους της Αναγέννησης, διπλωμάτης και ανθρωπιστής, με καθοριστική συμβολή στη διάσωση και διάδοση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στη Δύση. Γεννήθηκε στην Κων/πολη το 1445 και απεβίωσε στη Ρώμη το 1534. Μετά την Άλωση, κατέφυγε στην Ιταλία όπου μεγάλωσε και σπούδασε στην Πάδοβα και τη Φλωρεντία υπό την καθοδήγηση του Δημητρίου Χαλκοκονδύλη και με την προστασία του καρδινάλιου Βησσαρίωνα. Στην Φλωρεντία έγινε βιλιοθηκάριος του Lorenzo de' Medici. Σε αποστολή του Lorenzo de' Medici έκανε το δεύτερο ταξίδι του στον Ελλαδικό χώρο, όπου έφτασε και στην Άρτα. Να σημειώσω πως ο Λάσκαρης κατόπιν προσκλήσεως του Πάπα Leo X  ίδρυσε στη Ρώμη και το πρώτο Ελληνικό Γυμνάσιο.

Άρτα. Εικόνα απο το 3D Video της Εφ.Α.Άρτας "Η βυζαντινή Άρτα"

Γιατί όμως ήρθε στην Άρτα;

Η αποστολή του Λάσκαρη ήταν να μαζέψει παλιά χειρόγραφα και βιβλία και να τα μεταφέρει στη Δύση. Στην Άρτα εκείνο το διάστημα βρίσκονταν η οικογένεια Τριβώλη, η οποίο μας είναι γνωστή από τον Μιχαήλ Τριβώλη ευρύτερα γνωστό σαν Μάξιμος ο Γραικός. Πατέρας του Μιχαήλ-Μάξιμου ήταν ο Μανουήλ, ο οποίος είχε και έναν αδερφό τον Δημήτριο. Ο Δημήτριος, ο οποίος μετακόμισε κατόπιν στην Κέρκυρα αλλά ερχόταν όπως φαίνεται και τακτικά στην Άρτα. Ο Δημήτριος Τριβώλης ήταν γνωστός βιβλιόφιλος και από τους αξιολογότερους αντιγραφείς κωδίκων «κλασικών ελληνικών έργων», κάτοχος της θείας και της θύραθεν σοφίας. Ήταν μαθητής του Γεωργίου Πλήθωνα, έτρεφε ιδιαίτερη αγάπη στον Πλάτωνα και τον Πλωτίνο. Ακολουθεί τον τελευταίο ηγεμόνα της Πελοποννήσου, Θωμά Παλαιολόγο στην Ρώμη, όπου παρέμεινε αρκετό καιρό υπό την προστασία του καρδιναλίου Βησσαρίωνα. Κυμαινόταν μεταξύ Ορθοδοξίας και Ρωμαιοκαθολικισμο. Με αυτόν λοιπόν ήρθε σε επαφή ο Λάσκαρης, από τον οποίο αγόρασε πολλά χειρόγραφα, τα οποία βρίσκονται στην βιβλιοθήκη της Φλωρεντίας. Όπως γράφει ο Βασίλης Κατσαρός, στην Άρτα σχεδόν μισό αιώνα μετά την Οθωμανική επιβολή υπήρχαν ακόμη αρκετές ιδιωτικές βιβλιοθήκες. Ο Λάσκαρης ήταν καλά ενημερωμένος. Έτσι προσπάθησε να έρθει σε επαφή και με άλλους Αρτινούς να του πουλήσουν χειρόγραφα ή βιβλία αλλά δεν κατάφερε τίποτα. Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε ποιες άλλες βιβλιοθήκες της πόλης Άρτας είδε ο Λάσκαρης, πάντως σε επιστολή του προς τον Lorenzo de' Medici νιώθει απογοητευμένος, που δεν κατάφερε να αποσπάσει άλλα χειρόγραφα. Σε αντίθεση με το βιβλίο του Στάϊκου “Η πνευματική πορεία του Γένους” , όπου δεν αναφέρει καμία πνευματική κίνηση στην Άρτα, συμεραίνουμε, και γνωρίζοντας πλέον τα ονόματα κάποιων λογίων που πέρσαν από την Άρτα, πως η Άρτα είχε την δική της πνευματική κίνηση. Έτσι εξηγούνται και οι ιδιωτικές βιβλιοθήκες.

Aπο τις συλλογές του Λάσκαρη . Laurenziana Biblioteca Firenze

Από την Άρτα ο Λάσκαρης συνέχισε το ταξίδι του για την Θεσσαλία, Θεσσαλονίκη και Άγιον Όρος. 

Πορτρέτα του Ιανού Λάσκαρι (αριστερά) και του πάπα Λέοντα Ι΄ - λεπτομέρεια από το ταπισερί του Ραφαήλ για το κήρυγμα του Αγίου Παύλου στην Αθήνα

Πηγές κειμένου:

1. Βασίλης Κατσαρός: Η Πνευματική κίνση της Βυζαντινής Άρτας

2. Απομνημονεύματα Μάξιμου Γραικού, Εκδ. Βατοπεδίου

3. Setton Kennet, The papacy in the Levant

4. Walton, Francis. ‘Janus Laskaris’, The Griffon 10 (1984)

5. H Βυζαντινή Άρτα και η περιοχή της. Πρακτικα Β΄ αρχαιολογικού και Ιστορικού Συνεδρίου 12.04.2002

 To άγνωστο χωριό της Σαλαώρας και
ο εντοιχισμός του  Παπασάββα στη Σαλαώρα

Η Σαλαώρα,γνωστή σαν Σαλαγορά από τους ύστερους Μεσαιωνικούς χρόνους , σαν Mahalle i Mellahin i Salagora στα πρώιμα Οθωμανικά φορολογικά και σαν Σαλαχώρα στην ύστερη Οθωμανική περίοδο, έχει και αυτή τα μυστικά της. Ένα από αυτά είναι το άγνωστο χωριό, το οποίο προσπάθησε να φτιάξει ο Αλή πασάς.

Αλή Πασάς Τεπελενλής, έργο του Άγγλου ζωγράφου Joseph Cartwright, 1819

Νομίζω πως χρειάζεται να αναφέρω, πως στη Σαλαώρα υπήρχε και τον 16ο αιώνα χωριό, μάλιστα στα 1564 έχουμε και τις οικογένειες που κατοικούσαν εκεί αλλά και αυτό εξαφανίστηκε και δεν γνωρίζουμε περισσότερα. Για την εξεταζόμενη περίοδο να πω, πως ό,τι γνωρίζουμε γιαυτό το χωριό, είναι οι πληροφορίες που έχουμε από τον Μητροπολίτη Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλο του Βυζαντίου στο γνωστό του βιβλίο “Δοκίμιον Ιστορικός περί Άρτης και Πρεβέζης...”. Μπορεί κάποιοι να αναρωτηθήκαμε, γιατί δεν έγραψε κάποιος περιηγητής κάτι; Μήπως είναι προϊόν φαντασίας του Μητροπολίτη; Όχι, δεν είναι προϊόν φαντασίας. Αν και ο Σεραφείμ έχει τα λαθάκια του όπως και ο Αραβαντινός, αλλά εδώ λέει την αλήθεια. Ο μόνοι περιηγητές που κάνουν μια αναφορά εκ των πλαγίων είναι ο Άγγλος William Martin Leake, όπου μας λέει, πως ο Αλή πασάς, ήθελε να κάνει την Σαλαώρα το μεγάλο λιμάνι και γιαυτό προσπαθούσε να την εποικίσει με περισσότερο κόσμο, ενώ ο François Charles Hugues Laurent Pouqueville στο βιβλίο του Reise durch Griechenland, T.2 (γερμανική έκδοση του βιβλίου του ταξίδι στην Ελλάδα) κάνει μια αναφορά γράφοντας «.... Είναι ένα ελεεινό χωριό μέσα στα έλη και οι κάτοικοι του δεν μπορούν να βγάλουν ούτε τα σχετικά ως προς το ζην». Ο Σεραφείμ επι λέξη μας αναφέρει τα εξής: “Εἰς Σαλαχώραν πλησίον τοῦ πυρικαύστου καὶ ἤδη ἐρειπίου Ναοῦ τοῦ ἁγίου Νικολάου, ἐν ἔτει 1814 συνέστησε χωρίον ὁ ̓Αλή Πασσᾶς μετοικίσας ἐκ Χειμάρρας ἀρkετaς οἰκογενείας· ἀλλὰ μετὰ την ἐξόντωσιν αὐτοῦ, αὗται καταστρέψασαι τὸ χωρίον ἀνεχώρησαν εἰς τὰ ἴδια, ὡς τῆς θέσεως λίαν οὔσης νοσώδους, ἕνεκα τῶν πολλῶν ἑλῶν“.

Από αριστερά: Μητροπολίτης Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλος του Βυζαντίου, ο χρονογράφος της Ηπείρου Παναγιώτης Αραβαντινός και ο Άγγλος Στρατιωτικός και περιηγητής William Martin Leak. Κάτω σειρά: Σπυρίδων Π. Αραβαντινός, François Charles Hugues Laurent Pouqueville. Όλοι αυτοί μας άφησαν κάποιες πληροφορίες για τα γεγονότα της Χειμάρρας, την Σαλαώρα και τον οικισμό

Υπήρχε παλιά στα χωριά του όμορου της Σαλαώρας αρτινού κάμπου μια φήμη, πως κάποιοι απ αυτούς παρέμειναν στα γύρω χωριά. Δεν έφυγαν όλοι.Στο χωριό μου, τον Άγιο Σπυρίδωνα Άρτας, μου έλεγε κάποιος από την οικογένεια Γκίκα, το οποίο επώνυμο θα δούμε και παρακάτω, πως έλκουν καταγωγή από την βόρεια Ήπειρο και τους μετέφεραν εδώ. Αυτά ήταν όσα γνωρίζαμε γι΄ αυτούς.

Για να καταλάβουμε τι ακριβώς είχε γίνει και πως σχηματίσθηκε αυτός ο οικισμός στη Σαλαώρα, πρέπει να ταξιδέψουμε λίγο πιο βόρεια, στην ανυπότακτη Χειμάρα και την περιοχή της.

Η έρευνα όμως δεν σταματά και καμιά φορά σε ανύποπτο χρόνο η σύμπτωση είναι αυτή, που μπορεί να σου δώσει απαντήσεις. Έρευνα δεν κάνουμε εμείς μόνο για τα δικά μας μέρη αλλά κάνουν και άλλοι για τα δικά τους μέρη. Και έτσι ο κάποιος κάτοικος   από τις Δρυμάδες της Χειμάρας, ο οποίος μου ζήτησε να μην αναφερθεί το όνομα του, κάνοντας έρευνα για ένα ιερέα του χωριού του , γνωστό σαν Παπασάβα, που μαρτύρησε από τους Ανθρώπους του Αλή στη Σαλαώρα, αφού διάβασε το πόνημα μου για την Σαλαώρα, μέσα από μια αλληλογραφία που είχαμε, μου έστειλε ένα ηχητικό ενός προχωρημένου σε ηλικία συγχωριανού του, του Φίλιππα Γιαννήλα, 89 ετών, που μας δίνει απαντήσεις ποιοι ήταν αυτοί που μετέφερε ο Αλή πασάς στην Σαλαώρα και γιατί η εκκλησία ονομάζονταν Άγιος Νικόλαος. Περσσότερες πληροφορίες βέβαια, που συμφωνούν και με τον Φίλιππα Γιαννήλα μου έστειλε, ένας άλλος ερευνητής από τους Δρυμάδες, φοιτητής στην Αγγλία, ο Θωμάς Μπίφσας, του οποίου πρόγονοι, σύμφωνα με την οικογενειακή τους ιστορία και την ιστορία των Δρυμάδων, είχαν βρεθεί στη Σαλαώρα.

Ο Θωμάς Μπίφσας μου έγραψε τα εξής: «Οι υπερήλικοι κάτοικοι του χωριού μας μνημονεύουν την Σαλαώρα ως τον τόπο στον οποίο εξορίστηκαν οι προγονοι μας. Άλλοι θυμούνται πιο πολλά και άλλοι λιγότερα. Η οικογενειακή μου παράδοση μνημονεύει τον Νέστορα Γόλη (Μπίφσα) (πρόγονο μου, γεννημένο κατά το 1770) ο οποίος ήταν ένας από τους εξόρτισους, μαζί με τον αδελφό του Μιχάλη Γόλη και την γυναίκα του Κατερίνα Μάρκου τους οποίους έχασε στην Σαλαώρα».

Η Χειμάρα και η περιοχή της επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας θεωρούνταν ένα από τα ανυπότακτα μέρη της Ηπείρου. Δυο Σουλτάνοι είχαν εκστρατεύσει επικεφαλής οι ίδιοι εναντίον της. Γιαυτό το λόγο είχε ειδικά προνόμια και ένα ιδιαίτερο στάτους , είδος ημιανεξαρτησίας, στην Οθωμανική Πύλη. Το γεγονός που θα περιγράψω, το αναφέρει και ο Αραβαντινός στην χρονογραφία Ηπείρου στον πρώτο τόμο του και το ίδιο γεγονός διηγούνται και οι ντόπιοι.

Edward Lear, Χειμάρρα 1848

O Aλή πασάς επειδή δεν μπορούσε από ξηράς να καταλάβει την περιοχή της Χειμάρας πέρασε με τη νύχτα του Πάσχα, όταν οι χριστιανοί βρίσκονταν στις εκκλησίες, ο Αραβαντινός μας δίνει το έτος 1798 λίγο  πριν τα τσουγκρίσει με τους Γάλλους. Σύμφωνα με τον Σπύρο Αραβαβτινό, Ο Γιουσούφ Αράπης πήρε εντολή να εκστρατεύσει εναντίον της Χειμάρρας. Αυτός συγκεντρωσε 2500 στρατιώτες στη Σαλαώρα, οι οποίοι επιβιβάστηκαν σε πλοία και ξεκίνησαν για την Χειμάρρα.  Ο στρατός του Αλή άρχισε το καταστρεπτικό του έργο. Στις Δρυμάδες όταν άρχισαν να καταστρέφουν την εκκλησία του Αγίου Νικολάου, σύμφωνα με την παράδοση, ο Mάρκος Παπασάβας τους είπε, πως και αν την γκρεμίσουν, θα την χτίσει πάλι ο ίδιος. Τότε κάποιοι κάτοικοι από τις Δρυμάδες έφυγαν και εγκαταστάθηκαν πιο νότια στο Πωγώνι, όπου ίδρυσαν τους εκεί Δρυμάδες και κάποιοι άλλοι από τις Δρυμάδας, την Πάλασα, το Κούδεσι  και την Χειμάρα μεταφέρθηκαν αιχμάλωτοι στην Σαλαώρα (Σαλαχώρα), προκειμένου να εποικίσει ο Αλής το αγαπημένο του λιμάνι. Τον Παπασάβα, ο οποίος είχε αντισταθεί τον μετέφεραν και αυτόν εδώ. Σύμφωνα με τις διηγήσεις στους Δρυμάδες, του Παπασάβα του επιφύλασσαν εδώ ένα άσχημο τέλος.  Στην χρονολογία πρέπει να δώσουμε λίγο προσχή. Ναι μεν έχω διαβάσει σε γερμανική πηγή, πως ο Γιουσούφ Αράπης γύρισε με τρόποια κεφαλών απο τη Χειμάρρα στην Πρέβεζα και αιχμαλώτους. Ισως να έχει δίκιο ο Σπύρος Αραβαντινός, που αληθεύει και με την προφορική παράδοση τηων Δρυμάδων, πως πήγαν Θεσσαλία. Ισως να μετέφερε από κει πάλι κατοίκους ο Αλή πασάς γύρω στα 1814 με 1815 κόσμο και όχι το 1798..

Edward Lear, Δρυμάδες, 1848

Όπως μου διηγείται ο Θωμάς Μπίφσας, στη Σαλαώρα κοντά στην ακτή, στήθηκε ένα πολύ πρόχειρο χωριό με ξύλινες καλύβες και επιβλήθηκαν δρακόντεια μέτρα  στους κατοίκους. Μαζί με τους Δρυμαδιώτες κατοίκησαν το νέο χωριό και άλλοι συλληφθέντες από τα χωριά Παλάσσα, Χιμάρα, Κούδεσι. Οι Δρυμαδιώτες, που αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος των εξόριστων στην Σαλαώρα, ασχολήθηκαν με καλλιέργεια και το κέντρωμα της αγριελιάς, με την οποία ήταν εξοικειωμένοι από τα παλιότερα χρόνια. Ένα από τα ελάχιστα πετρόχτιστα κτίρια ήταν ο ναός του Αγίου Νικολάου, που χτίστηκε προς τιμήν του κατεδαφισμένου Αγίου Νικολάου στο Καφόρι των Δρυμάδων.

Edward Lear, στο βουνό Κούδεσι, 1848

Τα ονόματα των κατοίκων, που αποτέλεσαν αυτό το χωριό της Σαλαώρας ή Σαλαχώρας, όπως την αναφέρουν οι ίδιοι , και μπόρεσε ο Θωμάς Μπίφσας να συλλέξει  με την επισήμανση «Σε κάποες περιπώσεις δεν γνωρίζουμε το όνομα και έχω παραθέσει μόνο το επίθετο. Προφανώς όλα τα πρόσωπα και οι οικογένειες συνοδεύονταν από μεγάλα πλήθη ( ξαδέλφια, συζύγους, γιους και κόρες ). Δυστυχώς δεν μπορούμε να γνωρίζουμε όλα τα επίθετα των κατοίκων επειδή οι περισσότερες οικογένειες έσβησαν ή δεν επέστρεψαν από την Σαλαώρα», ήταν τα παρακάτω:

Μπούτσιος, Στραμάρκος, Πάνος Ηλίας, Γιάννης Ηλίας, Στέφανος Μαρτίνος, Μάρκος ή Παναγιώτης Παπασάββας (ο ιερέας του χωριού ο οποίος μαρτύρησε, αναφέραμε σχετικά παραπάνω), Βλάντας (πλήθος ατόμων με το επίθετο Βλάντας), Λέκκας, Λίζας, Κώστας, Χρήστος, Ηλίας, Δήμος και Σπύρος Βρέττος, Τρέκκος, Γκέζος, Ζης?, Ζηντόλος, Δημήτρης, Γιάννης Κώστας, Παναγιώτης, Στέφανος Μπιτζίλης (κι άλλοι Μπιτζιλαίοι), Σπύρος Μπούας, Μάρκος , Θωμάς και Νέστωρας Γκίνης, Στέλιος Γκιώνης και γιός αυτού Δήμος, Σάββας, Κοσμάς, Γιώργης, Χρήστος, Ζάχος, Γκίκας, Γιάννης, Θανάσης, Βασίλης Γκικόπουλος, Μούτσος, Γιώργης, Δήμας, Μπέλλης , Θανάσης Σκούρτης, Πάνος Ζούππας, Παπάς, Γιώργης, Σπύρος και Μιχάλης γιοί του Πάνου Δήμα, , Κότσανος, Κωνσταντίνος Νίνας , Σπύρος Κουμής, Νικόλας Ζάχος και αδελφός αυτού Μιχάλης Ζάχος, Στρακώσος, Μπεττιός, Δράκος , Κιτσούλης, Ράμμος, Μάρκος, Γιάννης Γκικουρίας (κι άλλοι Γκικουραίοι...), Γέτος , (Οδυσσέας ?) Νέτσος, Τσούλας, Μπόης, Ντούκας , Ζεντέλης, Στράτης Δέδες, Αγγελίνος, Βάρφης, Γκιώκας, Τάβας, Λιάρος, Κώστας Τσάτσης, Αλέξης Σίας, Γιάννης Μαρούλης, Λιώλης, Δάμος Ντάμπος, Μάης, Μάκωτσης, Γκίκας, Χρήστος και Γιώργης Ρούτσης, Χρήστος Ντέντες, Σίμος Λιάτης  Δημήτρης ή Αλέξης Κόκας , Μπάσης , Ζάχος, Γιώργης, Δήμος, Πέτρος Ντούνης (και ίσως κάποια από τα παιδιά τους: Θανάσης, Νέστορας, Κώστας, Αλέξης, Νίνος, Αναστάσης, Κοσμάς, Φώτος Βασίλης), Νέστωρας και αδελφός αυτού Μιχάλης Μπίφσας (Νέστωρας και Μιχάλης Γόλης), Mίλος (δηλαδή Μιχάλης)Γκορέτσης, Χρήστος Μπέγιας , Μπίτσας, Μπαλαμπάνης , Μπαρκαρότας και Τσάκνας

Ο Κώστας Ν. Δέδες στο βιβλίο του «Δρυμάδες Χειμάρρας» κάνει λόγο, πως στην Σαλαώρα ο Αλή πασάς μετέφερε κάπου 2500 άτομα αλλά μόνο 700 επέστρεψαν πίσω. Ο αριθμός μου φαίνεται λίγο υπερβολικός. Δεν υπάρχει ο χώρος για τόσο κόσμο και θα γίνονταν αντιληπτοί και στους περιηγητές.  Προσωπική μου εκτίμηση είναι ,με τα ονόματα τα παραπάνω, πως δεν θα ξεπερνούσαν τους 300 με 350 το πολύ 400  εκτός βέβαια αν είχε διασκορπίσει κόσμο και στα καμποχώρια. Που δεν θεωρώ καθόλου απίθανο, γιατί σχεδόν όλοι οι όμοροι οικισμοί ήταν τσιφλίκια δικά του και της οικογένειας του.

Ο όμορος οικισμός Παλιούρι

Γαλλικός χάρτης αρχές δεύτερης δεκαετίας του 1800, 

ο οποίος αναφέρει τον οικισμό Παλιούρι

Είναι γεγονός, πως για την εποχή την οποία κάνουμε λόγο εμφανίζεται ένας οικισμός μόλις λίγο πριν την Σαλαώρα και δίπλα από τις αλυκές με το όνομα “ΠΑΛΙΟΥΡΙ”.  Όπως το τοποθετούν οι χάρτες της εποχής, είναι η τοποθεσία που σήμερα αποκαλούμε “Παλιοσκαμνιά”. Το τοπωνύμιο “Παλιούρι” δεν είναι κάτι ασυνήθιστο στην περιοχή αλλά στο συγκεκριμένο χώρο εμφανίζεται την περίοδο αυτή, στην οποία, όπως αναφέρουν οι πηγές, βρίσκονταν εδώ οι προαναφερόμενοι κάτοικοι από την περιοχή της Χειμάρρας. Επίσης πρέπει να αναφέρω, πως μετά την αναχώρηση των Χειμαρριωτών δεν γίνεται ποτέ ξανά αναφορά στο χωριό αυτό.  Το Παλιούρι μπορούσε να διαθέσει εργάτες τόσος για τις αλυκές του Τσουκαλιού, όσο και για το ιχθυοτροφείο  του Βελή Μπέη στην Αλευρή. Θα μπορούσαμε λοιπόν να υποθέσουμε, πως εδώ εγκαταστάθηκε ο όγκος των Χειμαρριωτών.  Εκτός και αν είναι είναι όλα μια σύμπτωση, που προσωπικά δεν το πιστεύω. 

Χειρόγραφος Χάρτης των Πουκεβίλ και Μποκάζ που μας δείχνει τις τοποθεσίες Παλιούρι, Αλυκές, Ιχυοτροφείο και Σαλαώρα

Το μαρτύριο του ιερέα Μάρκου ή Παναγιώτη Παπασάββα

Στη Σαλαώρα οι Τζοχαντραίοι του Αλή  παρακολουθούσαν τις δραστηριότητες των κατοίκων και πολλές φορές υπήρχαν διαπληκτισμοί. Οι προσβολές των στρατιωτών και τζοχαντραίων έθιξαν βαθιά το ήθος και την υπόληψη τους εκτοπισμένους κατοίκους του νέου χωριού. Ειδικότερα του ιερέα του χωριού  Παπασάββα τον οποίον χλεύαζαν.Σύμφωνα με πληροφορίς από τους Δρυμάδες  Οι αντιδράσεις του Παπασάββα, η ανεξάντλητη υπομονή και η αταραξία του ερεθισαν και εξόργισαν τους Τζοχανταραίους οι όποιοι ειρωνικά έθεσαν πως αν ο παπάς έχει μιλήσει για χτίσιμο ναού, τότε ας χτιστεί ο ίδιος.  Βέβαια με άλλες μαρτυρίες τα αίτια ήταν αλλού., οι Τζοχανταραίοι  ήταν τσατισμένοι με τα καμώματα και το ανυπότακτο πνεύμα  του παπά, που δεν έμενε μόνο στη Σαλαώρα αλλά γυρνούσε τον  κάμπο και κήρυσε την πίστη και πολλές φορές βάφτιζε κιόλας. Τον συνέλαβαν και τοποθέτησαν το σώμα του παπά ανάμεσα στις πέτρες και την λάσπη ενός τοίχου της εκκλησίας .Σύμφωνα με την παράδοση τον εντοιχίασαν στο ιερό της εκκλησίας της Εκκλησίας του Αγίου Νικολάου της Σαλαώρας. Η τελευταία επιθυμία του ήταν να του αφεθούν οι παλάμες ελεύθερες στραμμένες προς τον ουρανό ωστε να παρακαλάει, μέχρι τελευταία στιγμή, για έλεος. Λέγεται πως για εννιά μέρες ακουγόταν μέσα από τον τοίχο να ψέλνει το “Κύριε ἐλέησον”. Στη δέκατη μέρα σώπασε… Εκεί ο Παπασάββας μετά από ημέρες άφησε την τελευταία του πνοή, λόγω αφυδάτωσης. Από τότε, όσοι περνούσαν από εκεί, άκουγαν τη νύχτα ψαλμωδίες και φως έβγαινε από τον τοίχο. Και οι γέροντες έλεγαν πως ο Παπασάββας έγινε άγιος και προστάτης των χωριών.» Μπορεί η ιστορία του Παπασάββα να κινείται μεταξύ Θρύλου και αλήθειας , δεν είναι όμως κάτι ασυνήθιστο για κείνη την εποχή. Ο Παπασάββας κατάγονταν απο ιερατικό γένος με την αρχαιότερη καταγραφή τον παπά-Γρηγόρη Παπασάββα στα 1638. Απόγονοι της γενιάς Παπασάβα βρίσκονται ακόμη στην περιοχή της Χειμάρας.

Το βασανιστήριο του εντοιχισμού στην Οθωμανοκρατία

Για την εκκλσία του Αγίου Νικολάου κάνει λόγο ο Μητροπολίτης Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλος στο «Ιστορικό Δοκίμιο», όπως και ο Νικόλαος Σχινάς στο «Οδοιπορικό Ηπείρου», ο οποίος αναφέρει πως τον ναό τον έχτισε ο Αλή πασάς.

Edward Lear, Παλάσα, 1848

 

Τι απέγιναν οι κάτοικοι;

Θέλω να πιστεύω πως, εκτός την απασχόληση με τις ελιές, ένα μέρος αυτών θα απασχολούνταν στις όμορες αλυκές, οι οποίες ήταν κερδοφόρες για τον Αλή πασά, ίσως και στα διβάρια (γβιάρια) του Βελή Μπέη, άντε να ήταν και κάποιοι αχθοφόροι στο λιμάνι.

Η πτώση του Αλή πασά έφερε και το τέλος του χωριού. Οι κάτοικοι αφού πρώτα το έκαψαν,μαζί και την εκκλησία για να μην θυμίζει τίποτα από τον εκτοπισμό τους εδώ, έφυγαν και πάλι για την πατρίδα τους, ενώ όπως αρχικά ανάφερα, φημολογείται στον κάμπο, πως κάποιοι έμειναν και εδώ.

Όπως μου έγραψε ο Θωμάς Μπίφσας οι αλβανόφωνοι κάτοικοι της περιοχής των Δρυμάδων κράτησαν αυτό το γεγονός σε ένα τους τραγούδι που παραθέτω εδώ,

Qaj o qaj ti Dhermi nuri

se veziri te perzuri

ne Salaor, e Llure te shpuri

dhogen e varrit te vuri

Qani pula, qani mecer

qani laro e korbecer

nga uria do te vdisni

ne Gjilek te dhjakonisni

 

μετάφραση:

 

Κλάψτε, κλάψτε όμορφοι Δρυμάδες

γιατί ο βαζίρης σας έδιωξε

στην Σαλαώρα, στον Λούρο σας πήγε

και σας έβαλε στο φέρετρο

 

κλάψτε κότες και πετεινοί

κι εσείς μαύρα ζωντανά (1)

θα πεθάνετε της πείνας

στους Γκιλεκκάτες(2) θα σας διακονίσουν

 

(1) εδώ γίνεται αναφορά στα ζώα και τις περιουσίες των Δρυμαδιωτών που εγκαταλείφθηκαν ξαφνικά στο έλεος τους

(2) μαχαλάς των Δρυμάδων

 

Ερείπια μιας εκκλησίας

 

Πηγές Κειμένου:

1.       Παναγιώτης Αραβαντινός, Χρονογραφία Ηπείρου Τ1 και Τ2

2.       Σπύρος Αραβαντινός: Ιστορία του Αλή Πασά

3.       Σεραφείμ Ξενόπουλος του Βυζαντίου: Ιστορικό Δοκίμιο περι Άρτης και Πρεβέζης

4.       Νικόλαος Σχινάς: Οδοιπορικό Ηπείρου

5.       François Charles Hugues Laurent Pouqueville: Reise durch Griechenland, T.2 (γερμανική έκδοση του βιβλίου του ταξίδι στην Ελλάδα)

6.       William Martin Leake: Travels in Northern Greece

7.       Συνέντευξη του  Φίλιππα Γιαννήλια από τους Δρυμάδες

8.       Έρευνες του Θωμά Μπίφσα *απόγονο εκτοπισμένων στην Σαλαώρα, από τους Δρυμάδες

9.       Κώστας Ν. Δέδες: Δρυμάδες Χειμάρας, εκδόσεις Σείριος

10.   Κώστας Χατζινικολάου: Χιμάρα – Το άπαρτο κάστρο της Βορείου Ηπείρου

11.   Φώτης Βράκας: Σαλαώρα – Μικρή ιστορική αναφορά σε ένα ξεχασμένο λιμάνι στον αμβρακικό κόλπο

12.   Νικόλαος Πολίτης: Λαογραφικά σύμμεικτα

13.   Διάφορες προφορικές λαογραφικές  διηγήσεις από την περιοχή της Άρτας

 

Ευχαριστώ θερμά τους φίλοuς από τους Δρυμάδες επαρχίας Χειμάρρας.