Ο Πειρατής και κολονέλος 

Ευστάθιος Ρωμανός - Μανέτας

Μιας και δεν υπάρχει κάποια εικόνα για τον Μανέτα εδώ μια φανταστική απεικόνιση πειρατή από την σελίδα https://de.vecteezy.com/vektorkunst/47011578-pirat-portrat-abstrakt-skizzieren-hand-gezeichnet

Μια από τις μορφές που έπαιξαν ρόλο στα γεγονότα της κατάληψης της Πρέβεζας στον 6ο Τουρκοβενετικό πόλεμο ή πόλεμο του Μοροζίνι στα 1684 είναι η μορφή του Ευστάθιου Ρωμανού γνωστός και σαν Μανέτας. Το πρόσωπο του σχετίζεται επίσης και με τα παραπέρα γεγονότα στον Αμβρακικό κόλπο, στον αρτινό Κάμπο και στην μονοήμερη κατάληψη της Άρτας το Φθινόπωρο του 1684.

Πριν πάμε στα γεγονότα ας δούμε πρώτα ποιος ήταν ο Ευστάθιος Ρωμανός ή Μανέτας.

Γνωρίζουμε, πως είχε καταγωγή από την Ζάκυνθο και φαίνεται, πως από νωρίς επιδόθηκε στην πειρατεία. Οι πληροφορίες που έχουμε για την πειρατική του δράση κυμαίνονται μεταξύ μύθου και αλήθειας. Σύμφωνα με όλα αυτά αραξοβόλι του Μανέτα φαίνεται να ήταν οι Φούρνοι της Ικαρίας, όπου ακόμη και σήμερα μια παραλία ονομάζεται Μανέτα. Αν και πολλοί γράφουν, πως είχε δράση στη Μήλο, τα αρχεία της Μήλου δεν τον αναφέρουν εκτός και αν ήταν υπό τις διαταγές του Μοροζίνι. Λέγεται πως κάποια στιγμή παντρεύτηκε την Μαργκάνα από την Άνδρο, η οποία ήταν παντρεμένη με κάποιον έμπορο μεταξωτών. Με την Μοργκάνα απέκτησε τον γιο του Ζώρζη. Σύμφωνα με τις φήμες ένας καθολικός παππάς κατηγόρησε την Μοργκάνα στον Μανέτα, πως τον απατά και εκείνος έστειλε παλικάρια, την έφεραν από την Μήλο στους Φούρνους και την σκότωσε. Μετά από λίγα χρόνια παντρεύτηκε στην Τήνο την Ελένη Αλιμπράντη και απέκτησε άλλους δύο γιους, τον Φριδερίκο και τον Ανδρέα, οι οποίοι μαζί με τον πρωτότοκο τον Ζώρζη συνέχισαν την οικογενειακή πειρατική παράδοση.

Αγία Μαύρα Λευκάδα, 1684. Στην κατάληψη συνέβαλε και ο Μανέτας

Ο Μανέτας ζει σε μια εποχή όπου στην ανατολική Μεσόγειο κυριαρχεί η Οθωμανική Αυτοκρατορία και η Βενετία, η οποία κάθε τόσο έχει απώλειες εδαφών. Μεταξύ 1670 και 1684 πρέπει να είναι ο μοναδικός Έληνας πειρατής στο Αγαίο με δική του γαλεότα. Ο Μανέτας φαίνεται να ήταν Βενετος υπήκοος και ακολούθησε αρχικά με την γαλεότα του τον Μοροζίνι στην εκστρατεία του. Αναλαυτικά τα γράφει ο Στέφανος Δόνος στα στρατηγήματα: Το Μάιο του 1684 ο Gerolamo Corner τον προσεταιρίστηκε, εκ μέρους των Βενετών, και του χορήγησε άδεια ελεύθερης διακίνησης. Ο Μανέτας βοήθησε τους Βενετούς να συλλέξουν φόρους στο Αιγαίο και, στη συνέχεια, με την ηρωική συμμετοχή του στις καταλήψεις Λευκάδας και Πρέβεζας. Πήρε μέρος σε επιχειρήσεις στη Στερεά Ελλάδα, το 1688, και στη Χίο, το 1694. Για τις υπηρεσίες του έλαβε το βαθμό του συνταγματάρχη (Κολονέλος) του βενετικού στρατού, ενώ στο στόχαστρο του, ως κουρσάρου, έμπαιναν, κυρίως, τουρκικά πλοία.

Πρέβεζα 1684, διακρίνεται η γαλεότα του Μανέτα στην είσοδο του κόλπου

Μετά την κατάληψη της Πρέβεζας ο Μανέτας και άλλοι έτρεχαν στον κάμπο να στρατολογήσου Έλληνες αλλά φαίνεται παράλληλα να έκαναν και λεία. Κείνο το Φθινόπωρο φαίνεται να είχε βρέξει πολύ και το τουρκικό ιππικό αντιμετώπιζε δυσκολίες να κινηθεί στον κάμπο. Την ίδια περίοδο φαίνεται να ο βοεβόδας της Άρτας Μεχμέτ Αγάς έλαβε διαταγή ή ήταν δική του απόφαση δεν είναι γνωστό να εκστρατεύσει στο Βάλτο και Ξηρόμερο να τιμωρήσει τους εκεί κατοίκους , οι οποίοι φαίνεται να είχαν συμμαχήσει με τους Βενετούς. Τις επιχειρήσεις των Βενετών τις ενίσχυσαν δια ξηράς οι αρματολοί του Κάρλελι ο Γιαννιώτης Αγγέλης Σουμίλας, ή Σουμιάς γνωστός και σαν Βλαχαγγέλης ο Μακεδόνας Πάνος Μεϊντάνης από την Κατούνα (πολλές φορές μπερδεύεται με τον Μεϊντάνη απο την Μακεδονία), ο αρματολός των αγράφων Χορμόπουλος γνωστός και σαν “Το μικρό Χορμόπουλο”, Ο Βαλαωρίτης και Ο Σπαθογιάννης. Αυτό έδωσε την αφορμή λοιπόν στον βοεβόδα να εκστρατεύσει εναντίον αυτών. Όντως ο Μεχμούτ πασάς κατέστρεψε την πρωτεύουσα του Βάλτου την Αμπρακιά (Θέση κοντά στην Αμφιλοχία) και άλλους οικισμούς αλλά τον πρόλαβαν οι Βενετοί και έπαθε και μεγάλες ζημιές. 

Μέρος από χάρτη του Antonio Salamanca όπoυ βλέπουμε την Άρτα και την Αμπρακιά, την πρωτεύουσα του Βάλτου καθώς και μια βενετική γαλέρα, ενώ μια γαλεότα βρίσκεται στην εκβολή του αράχθου

Μέρος από χάρτη με τίτλο "Η Πρέβεζα και οι όμορες πόλεις" κατα τον 6ο Βενετικό πολεμο. Εδώ βλέπουμε τις καταστροφές του Βοεβόδα Άρτας Μαχμούτ πασά στο Βάλτο και Ξηρόμερο

Τόσο στο Μακρυνόρος όσο και στο Λουτράκι. Αφού λοιπόν είχαν κλείσει οι δρόμοι για την Άρτα και ο Μεχμέτ θα καθυστερούσε βαδίζοντας πιο εσωτερικά στον Βάλτο και ερχόμενος από Ραδοβίζι ο Μανέτας, ο Μεταξάς, ο Δελλαδέστιχας και άλλοι συνοδευόμενοι από ξηράς από τον Σουμίλα, τον Μεϊντάνη και τον Χορμόπουλο μπήκαν με πλοία στο Άραχθο και έφτασαν στην Άρτα. Πολιόρκισαν την Άρτα και την οποία κατελαβαν. Την Άρτα την κράτησαν για μια μέρα. Τι ακριβώς έγινε κείνες τις μέρες στην Άρτα δεν υπάρχουν στοιχεία. Το μόνο που γνωρίζουμε είναι, πως πήραν σαν όμηρο τον κατή (ιεροδικαστή) της Άρτας , τον οποίο αντάλλαξαν αργότερα με λύτρα.

Το φρούριο της Άρτας στα 1686 σε σχέδιο του Γερμανοεβραίου Jakob Enderlin από το βιβλίο του Archipelagus Turbatus, Oder Deß Schönen Griechen-Lands

Εδώ σταματά και η δράση του Ευστάθιου Ρωμανού-Μανέτα στην περιοχή του αμβρακικού κόλπου. Ο Μανέτας θα συνεχίσει την πορεία του με τον Μοροζίνι και θα διακριθεί και σε άλλες μάχες όπου θα λάβει του βαθμό του κολονέλου (συνταγματάρχη). Θα συνεχίσει την δράση του σαν κουρσάρος ή πειρατής και μετά τον 6ο Βενετικό πόλεμο και το κύριο “εμπόρευμα” του θα είναι Τούρκοι αιχμάλωτοι που θα τους πουλά για σκλάβους.

Χρονολογία πότε απεβίωσε δεν έχουμε, πάντως την οικογενειακή παράδοση της Πειρατείας την συνέχισε ο μεγάλος γιος ο Ζώρζης, ο οποίος συγκρούστηκε κάποια στιγμή με την Γαληνοτάτη Δημοκρατία του Αγίου Μάρκου της Βενετίας, φυλακίστηκε και αφέθηκε ελεύθερος. Τελευταία πληροφορία γι αυτόν την έχουμε, πως βρίσκονταν με την φούστα του (τύπος πλοίου) στην Τεργέστη.

Πηγές κειμένου:

Στέφανος Δόνος: Στρατηγήματα, η κατάληψη της Πρεβεζας το 1684

Κωνσταντίνος Σάθας: Τουρκοκρατούμενη Ελλάς

Locatelli, Alessandro: Racconto Historico Della Veneta Guerra in Levante

Garzoni Pietro: Istoria della republica di Venezia in tempo della Sacra Lega contra Maometto IV,Parte Prima, Venezia 1720

Beregani Νιcola: Historia delle guerre d Europa dalla comparsa dell Armi Ottomane nell Hungheria l anno 1683,parte prima,Venetia 1698

 Η άγνωστη μάχη της Σαλαώρας στις 

08 Οκτωβρίου 1912

Κολάζ για τη μάχη της Σαλαώρας. Χάρτης με τα τοπωνύμια της περιοχής. Οι σημαίες είναι τα δυο Οθωμανικά φυλάκια της Σαλαώρας (Το φρούριο στο λιμάνι και το φυλάκιο Φεϊζή μπέη στην είσοδο του τόπου), αριστερά Ελληνικός στρατός σε επίθεση το 1912. το τετράγωνο είναι το σημείο της μάχης

Η Σαλαώρα ως γνωστόν ήταν το σημαντικό λιμάνι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην Ήπειρο, γιατί εδώ κατέφθαναν τα εμπορεύματα που προμήθευαν την Ήπειρο ακόμη και στην ύστερη Οθωμανική περίοδο. Στη Σαλαώρα υπήρχε φρούριο Οθωμανικό με δύναμη 40 ανδρών ενώ στη είσοδο της Σαλαώρας αμέσως μετά την Παλιοσκαμνιά υπήρχε φυλάκιο που οι Οθωμανοί το ονόμαζαν Φεϊζή Μπέη. Με την έναρξη του πολέμου οι Οθωμανοί του φρουρίου της Σαλαώρας εγκατέλειψαν τη θέση τους και έφυγαν για την Πρέβεζα. Έμεινα όμως και πολλοί σκόρπιοι στον κάμπο.

Με τις επιχειρήσεις του Ελληνικού Στρατού στον κάμπο οι Τούρκοι έφευγαν είτε για την Φιλιππιάδα, είτε για την Πρέβεζα. Έτσι ως τις 08.10.1912 ο κάμπος είχε ελευθερωθεί. Στις 06 και 07 Οκτωβρίου έφιππα τάγματα χωροφυλακής, που βρίσκονταν υπο τις διαταγές του Αλ. Κοντούλη ανακοίνωσαν στα χωριά Ιμάμ Τσαούς, Πέτρα, Στρογγυλή, Ζαβάκα, Μαρατιούς, Βίγλα, Ράχη την απελευθέρωση.

Οι Τούρκοι που δεν πρόλαβαν να φύγουν υπολογίζεται πως ήταν γύρω στους 100. Διοικητής ήταν ένας λοχαγός. Σιγά σιγά μαζεύτηκαν όλοι τους και η μόνη λύση ήταν να φύγουν μέσω Σαλαώρας. Ίσως να μην γνώριζαν, πως η Οθωμανική φρουρά είχε εγκαταλείψει το φρούριο. Ο Ελληνικός Στρατός είχε δώσει εντολή σε ένα τάγμα ιππικού να ανιχνεύσει την περιοχή νότια της Φιλιππιάδας. Η Φιλιππιάδα δεν είχε πέσει ακόμη. Το σώμα αποτελούνταν από 50 ιππείς. Αντιλαμβανόμενοι το οθωμανικό τάγμα, έτρεξαν από πίσω τους. Οι Οθωμανοί μόλις είχαν περάσε την Παλιοσκαμνιά και οχυρώθηκαν προφανώς στο φυλάκιο του Φείζη μπέη στην είσοδο της Σαλαώρας. Ο δρόμος παλιότερα ήταν πιο μέσα αριστερά, όχι όπως είναι σήμερα. Εκεί άρχισε σφοδρή μάχη. Για το ιππικό ήταν δύσκολο και αφού παράτησαν τα άλογα πήραν θέσεις γύρω γύρω αλλά ήταν δύσκολο να καταφέρουν πολλά καθότι το καλό σημείο άμυνας το κρατούσαν οι Τούρκοι. Η μάχη συνεχίστηκε μέχρι το βράδυ χωρίς να επιτευχθεί τίποτα. Οι Τούρκοι όμως, φαίνεται γνώριζαν και αυτοί καλά το μέρος και την νύχτα οπισθοχώρησαν σιγά σιγά, φτάνοντας στην παραλία και μπάινοντας σε λέμβους έφυγαν για την Πρέβεζα. Τα χωριά του βόρειου Αμβρακικού είχαν πλέον ελευθερωθεί όλα.

Την πληροφορία αυτή την οφείλουμε στον Β. Κατωπόδη, πολεμικό ανταποκριτή της εφημερίδας “Πατρίς” , σε δημοσίευση του στις 12.10.1912, φύλλο 6756, σελ. 4

Από την εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ , το μικρό άρθρο του Κατωπόδη για την μάχη της Σαλαώρας

 ΜΠΟΥΛΟΝΑΣΑΙΝΑ 

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΕΝΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙ

Γλέντι στο Σκαμνέλι.  Αρχείο Θεοφάνη Φραγκούλη. Παρουσιάστηκε στο διαδίκτυο από τον Βασίλη Χολέβα

Σαν λάτρης της παραδοσιακής μας μουσικής με ενδιέφερε πάντα σε ιστορικά τραγούδια να ξέρω και τι κρύβεται πίσω απ αυτά. Έτσι πριν μερικά χρόνια έγραψα για τον Καπετάν Θανάση που μνημονεύεται στο σαρακατσάνικο άσμα “Τα μαύρα τα κλεφτόπουλα”, το Φεζοδερβέναγα κτλ. Ένα από τα αγαπημένα μου παραδοσιακά του Ζαγορίου είναι και η Μπουλονάσαινα. Στην Ήπειρο πιστεύω πως είναι ευρύτερα γνωστό. Λίγο πολύ, όσοι είμαστε Ηπειρώτες έχουμε ακούσει ή χορέψει την “Μπουλονάσαινα”.

Ποια ήταν η Μπουλονιάσαινα και η κυρά Φραγκούλαινα που μνημονεύονται στο άσμα καθώς και ποιοι ήταν οι ληστές θα τους δούμε όλους στην παρακάτω ιστορία, όπως την έχει διηγηθεί ο Θεόφιλος Φραγκούλης από το Σκαμνέλι Ζαγορίου.

Σκαμνέλι, Βίτσα και Τσεπέλοβο Ζαγορίου, μήνας Ιούνιος του 1882.

Τα χωριά του Ζαγορίου ήταν γνωστά για τον πλούτο τους και την ευημερία τους κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Η συνθήκη του Βοΐνικου που είχαν συνάψει τα 14 χωριά του Ζαγουρίου, όταν ήταν σουλτάνος ο Μουράτ Β΄, τους έδωσαν την ευκαιρία με προνόμια να πλουτίσουν. Απο τους μεσαιωνικούς ακόμη χρόνους το Ζαγόρι δέχονταν επιθέσεις ληστών και δη Αλβανών και αυτός ήταν ο λόγος που τους οδήγησε σε εθελοντική υποτέλεια στους Οθωμανούς . Βέβαια οι ληστές δεν σταμάτησαν ποτέ να παρενοχλούν το Ζαγόρι. Πότε το ένα χωριό, πότε το άλλο.

Ξενιτεμένοι σαν έμποροι αλλά και επιστήμονες και άνθρωποι των γραμμάτων οι Ζαγορίσιοι. Ένας απ αυτούς ήταν και ο γιατρός Δημήτρης Φραγκούλης, που έδρευε στο Σκαμνέλι. Εκεί είχε χτίσει το αρχοντικό του.

Ο μητροπολίτης Γερμανός Καραβαγγέλης στο Σκαμνέλι. Αρχείο Γεωργίου Καρρά

Τον Ιούνιο του 1882 μια συμμορία ληστών από το Ελληνικό, πέρασε τα σύνορα και έφτασε ως το Ζαγόρι. Αρχηγός ήταν κάποιος Αποστολάκης και η συμμορία του αποτελούνταν από 25 άτομα. Είχαν πατήσει πρώτα τη Βίτσα και το Τσεοπέλοβο, το οποίο είχε και οθωμανική χωροφυλακή, και τώρα ήρθε η σειρά στο Σκαμνέλι. Οι ληστές εισέβαλαν τα μεσάνυχτα στο Σκαμνέλι και αφού έβαλαν καραούλια στο χωριό, μην τυχόν έρθει κάποιο απόσπασμα, πολιόρκησαν τρία αρχοντικά. Το ένα από αυτά ήταν το αρχοντικό του γιατρού Δημήτρη Φραγκούλη. Ο ίδιος ο γιατρός κείνο το βράδυ βρίσκονταν στη Λάϊστα. Σπίτι βρισκόταν η σύζυγος του γιατρού, η φερόμενη στο άσμα κυρά Φραγκούλαινα, η μεγαλύτερη αδερφή του Θεόφιλου Φραγκούλη, η Αγγελική Φραγκούλη. Οι ληστές αρχικά φώναξαν να τους ανοίξουν, και απείλησαν, πως αν δεν άνοιγαν θα έκαιγαν το σπίτι με πετρέλαιο. Μπαίνοντας στο σπίτι οι ληστές αναζήτησαν τον μεγάλο αδερφό του Θεόφιλου, τον Πέτρο Φραγκούλη, ο οποίος για καλή του τύχη, έλειπε κείνο το βράδυ. Αφού καταλήστεψαν το αρχοντικό τους , μάζεψαν όσους βρήκαν εκεί και δηλαδή τον Θεόφιλο, την μητέρα του και την αδερφή του Αγγελική και από τα άλλα δύο αρχοντικά τη Ουρανία Βολονάση και την Ελένη Τσόγια. Τους έσυραν μέσα από πέτρες, βράχους , αγκάθια και πυκνά δάση και τους συνεχώς βρίσκονταν σε πορεία. Η πείνα ήταν για αυτούς άγνωστη και πολλές φορές έτρωγαν μπομπότα, που πολλές φορές είχε και σκουλήκια και αν δεν την έτρωγαν, οι ληστές τους απειλούσαν να τους κόψουν τα κεφάλια. Οι ληστές είχαν στείλει μήνυμα και ζητούσαν 360 λίρες. Όταν τους δόθηκαν τα λύτρα, και δεν έλειπε ούτε μια λίρα, οι ληστές χοροπηδούσαν από την χαρά τους σαν πεινασμένα λιοντάρια γράφει ο Θεόφιλος Φραγκούλης.

Αξιωματικός στο  Σκαμνέλι.  Αρχείο Θεοφάνη Φραγκούλη. Παρουσιάστηκε στο διαδίκτυο από τον Βασίλη Χολέβα

43 Μέρες κράτησε η αιχμαλωσία τους. Όταν ήταν να φύγουν αποχαιρέτησαν τους ληστές. Πριν ξεκινήσουν να φύγουν, όταν αποχαιρετούσαν τους ληστές ο καπετάνιος έδωσε στον Θεόφιλο ένα πορτοφόλι με ένα 20δράχμο, που ο Θεόφιλος το κράτησε για ενθύμιο.

Ο Θεόφιλος Φραγκούλης αναφέρει για την αιχμαλωσία πως είχε καλά και κακά. Φαίνεται ο ίδιος να έπασχε από κάποια ασθένεια και του έκανε καλό το οξυγόνο , έμαθαν πως να προφυλάσσονται στο εξής και να γνωρίζουν τους εχθρούς τους. Ο Θεόφιλος πιστεύει, πως οι ληστές δεν ήρθαν τυχαία αλλά κάποιοι τους έστειλαν. Κακό έκανε στις γυναίκες, που τις κυρίευσε ο φόβος ενώ η μητέρα του ασθένησε για μεγάλο διάστημα.

Ο Θεόφιλος κλείνει την έκθεση του, γράφοντας πως το φαινόμενο της ληστείς δεν θα το συναντήσουμε μόνο στο Ζαγόρι αλλά σε όλη την Ήπειρο αν και ο βαλής Ηπείρου Χιβζί πασάς έχει φέρει κάποια τάξη.

Τώρα γιατί το τραγούδι ονομάζεται Μπουλονάσαινα και όχι Φραγκούλαινα ή Τσόγαινα έχει να κάνει με απλά πράγματα. Η Ουρανία Βολονάση διηγήθηκε και αυτή κάπου την ιστορία της μέχρι που η ιστορία έφτασε και στους μουσικούς και στιχουργούς της περιοχής, οι οποίο το έκαναν τραγούδι. Αν έχω ερευνήσει σωστά η Ουρανία Βολονάση (Μπουλονάσαινα) ήταν η νύφη του κοινοτικού γιατρού στο Σκαμνέλι, Κων. Βολονάση (παλιά αρχοντική οικογένεια) που απεβίωσε το 1915.

Όσον αφορά τους ληστές στο τραγούδι σε κάποιες διασκευές φαίνεται να είναι η συμμορία του Νταβέλη ενώ ο ίδιος ο αιχμάλωτος Φραγκούλης ονοματίζει τον Αποστολάκη. Δεν αποκλείεται όμως να ήταν και περισσότερες συμμορίες, καθότι οι ληστές σπάνια είχαν τέτοια δύναμη.

Το βιώματα του Θεόφιλου Φραγκούλη δημοσιεύθηκαν στην εφημερίδα “Φωνή της Ηπείρου” το 1896, 23 του Φλεβάρη.