Τα τέσσερα χάνια της Λάκκας

Σχέδιο με χάνι της Αριστέας Ταλαγιάννη

Ασχολήθηκα ιδιαίτερα με τα χάνια του τμήματος  του Καρβασαρά (Δυτικό Ξηροβούνι και Κοιλάδα Λούρου) όμως στο όμορο οδικό δίκτυο της Λάκκας όπου οι δρόμοι οδηγούσαν στην Πρέβεζα και στα Σουλιοτοχώρια υπήρχαν και εκει χάνια.  Μας είναι γνωστά τουλάχιστον τέσσερα χάνια. 

Το χάνι της Τύριας

Το  Χάνι αυτό βρίσκονταν κοντά στην Τύρια στη θέση Πογκιάλια. Αρχικά, όπως μας λέει ο Μπέτσος,  το συγκρότημα αυτό χτίστηκε από τον Αλη πασά Τεπελενλή κατά την περίοδο των πολέμων κατά των Σουλιωτών. Εδώ φιλοξενούνταν στρατός του Αλή. Μετά την πτώση του Αλή περιήλθε στο Οθωμανικό Δημόσιο. Όπως γράφει η Αθηνά Κωνσταντάκη στα 1878 το αγόρασε ο προεστός της Λάκκας Αναγνώστης Σιώζης. Απο τα λίγα που γνωρίζουμε πρέπει να ήταν μεγάλων διαστάσων εφόσον είχε πανδοχείο, αποθήκες, πηγάδι και στάβλους και δίπλα αγρό 100 στρεμάτων. Επίσης αρχικά πρέπει να είχε και μαντρότοιχο.  Αργότερα  περιήλθε στην ιδιοκτησία κάποιου Χρηστάκη. Όταν μετά το 1890 άνοιξε ο νέος δρόμος απο Πρέβεζα μέσω Λούρου-Ρωγών-Φιλιππιάδα το χάνι ΄φαίνεται να έχασε την αξία του και στον πόλεμο του 1897 πρέπει να έπαθε καταστροφές. Αργότερα έπεσε και  ο πάνω όροφος και το κάτω το αγόρασε ο Σαντίμ πασάς, ιδιοκτήτης του χωριού της Κρανιάς, και από τις πέτρες του έχτισε το κοτσέκι. 

Φωτ. μέρος από το ισόγειο του κτηρίου, που είχε επισκευασθεί μεταπολεπικά και είχε γίνει αποθήκη γεωργικών προϊόντων. Φωτ. Οδυσσέα Μπέτσου

Το χάνι του Καντζά (Στεφάνη Πρέβεζας)

Το δεύτερο χάνι, αν και θεωρείται χάνι του Καντζά και το συμπεριλαμβάνω και αυτό στα χάνια της Λάκκας βρίσκεται μέν στο Ηλιοβούνι αλλά όχι στη Λάκκα.  Πότε ακριβώς χτίστηκε αυτό το χάνι  δεν μας είναι γνωστό. Σίγουρα όμως με την διάνοιξη του δρόμου Πρέβεζας - Ρωγοί - Φιλιππιάδα. Γνωστό μας είναι από το αρχείο του Καραπάνου. Το χάνι αυτό άνηκε μαζί με το χωριό Καντζάς στις ιδιοκτησίες του Καραπάνου. Ο Καραπάνος το νοίκιασε σε κάποιον Γάλλιο. Όταν χρειάστηκε ο Βασίλης Γάλλιος να φτιάξει ένα δρόμο επιστράτευσε τους Καντζιώτες γυναίκες και άνδρες. Δεν φτάνει πως δεν τους έδωσε νερό και ψωμί άρχισε να τους φοβερίζει. Οι Καντζιώτες κατέφυγαν σε μια επιτροπή επίλυσης διαφορών με τον τσιφλικά, που δημιουργήθηκε μετά την αγροτική επανάσταση του 1882, γνωστή και σαν ματωμένο Θέρος, και ο Καραπάνος αναγκάστηκε να πάρει μέτρα. Σε επιστολή του προς τον Γάλλιο ο Καραπάνος μεταξυ άλλων του γράφει πως δεν φτάνει που επιστράτευσε κόσμο του “Αφένδη” για προσωπική του χρήση αλλά τους φέρθηκε βάναυσα, αφού δεν τους έδωσε ούτε νερό ούτε ψωμί και πως η διεύθυνση δεν εγκρίνει  κάτι τέτοιο. Θα ήταν διαφορετικά αν αυτό γίνονταν για λογαριασμό του Καραπάνου. Έτσι μόνο αν κάποιοι θέλουν να βοηθήσουν εθελοντικά δεν τους εμποδίζει κανείς διαφορετικά αν αρνηθούν είναι δικαίωμα τους. Ο Κωσταβασίλης μας λέει  πως δεν μπόρεσε να το εντοπίσει μιας και κανείς από τους ηλικιωμένους  δεν το θυμόταν. Έχει και μια λογική. Σε σχεδιάγραμμα που έφερε στο φως ο Νίκος Πάνου στο βιβλίο του «Ρετζαίοι, οι βασιλείς της Ηπείρου» και σχετίζεται με την ληστεία στη Γέφυρα Πέτρας, το χάνι φαίνεται να ήταν στην πλαγιά του Ηλιοβουνίου στη στροφή μετά το τελωνείο. Δηλαδή πολύ πέρα από το χωριό αλλά το σημείο άνηκε τότε στον Καντζά. Σύμφωνα με την εικόνα φαίνεται να είναι ένα διόρωφο κτήριο με όχι και πολλές δυανατότητες. Τιν καιρό της Ληστείας της Πέτρα, φαίνεται να το είχε κάποιος  Κατσάνος, όπου οι Ρετζαίοι απήγαγαν και κάποιον από το χάνι. Πότε σταμάτησε η λειτουργία του είναι άγνωστο. 

Το σχεδιάγραμμα του 1926 που σχετίζεται με τη ληστεία της Πέτρας είναι η μόνη απεικόνιση που μας δείχνει που ήταν το χάνι

Το χάνι στα Λέλοβα (Θεσπρωτικό)

Το τρίτο χάνι το συναντάμε, από πληρφορίες της οικογένειας Νάση, που ήταν σαμαροποιοί και πεταλωτές, στο κέντρο της Λάκκας, στα Λέλοβα. Το συγκεκριμένο χάνι βρίσονταν κοντά στην παλιά πλατεία, δίπλα από τον Ιερό Ναό του Γενεσίου της Θεοτόκου. Για το χάνι αυτό γνωρίζουμε από κάποιες μαρτυρίες της οικογένειας Νάση, πως βρίσκαν κατάλυμα Τζιουμερκιώτες κτίστες ή τεχνίτες που πήγαιναν για τα Σουλιοτοχώρια. Δυστυχώς δεν εβέθησαν άλλες πληροφορίες

Το χάνι στο Μπουλμέτι (Γαλατάς)

Το τέταρτο χάνι βρίσκονταν στο Μπουλμέτι (Γαλατάς). Χτισμένο ήταν κοντά στην εκκλησία του Αγίου Σάββα, όπου βρίσκονταν και μια βρύση. Ακολουθούσε τον καλσικό τύπο χανιού με πηγάδι στο πλακόστρωτο εσωτερικό, είχε στάβλους και κάποια δωμάτια. Η Αθηνά Κωσταντάκη κάνοτας αναφορά στο χάνι παραπέμποντας στον Μπέτσο και Στρατή κάνει αναφορά για περιμαντρωμένο συγκρότημα. 

Πηγές κειμένου: 

1. Οδυσσέας Μπέτσος: Λέλοβα: Το σημερινόν Θεσπρωτικόν και η Κάτω Λάκκα Σούλι

2. Αθηνά Κωνσταντάκη: Στενωπά, διαβάσεις στη Λάκκα Σουλίου

3. Κωνσταντίνος Κωσταβασίλης: Οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις στην ύπαιθρο της Πρέβεζας στα τέλη του 19ου αιώνα: το παράδειγμα της Στεφάνης

4. Νικόλαος Πάνος: Ρετζαίοι, οι βασιλείς της Ηπείρου

 Παπαδάτες  και Λάκκα Λελόβου στο έτος 1900 – Φόροι και τυραννία

Παπαδάτες 1900

Οι καμπάνες της εκκλησίας χτυπούσαν ακατάπαυτα. Οι  Παπαδιώτες ακούγοντας την καμπάνα να μην σταματά έτρεξαν όλοι προς την εκκλησία , υποψιαζόμενοι , πως  κάπου έχει αρπάξει φωτιά. Μόλις έφτασαν εκεί είδαν στην εκκλησία 20 Οθωμανούς στρατιώτες, οι οποίοι συνελάμβαναν όποιον προλάβαιναν και τους έκλειναν σε ένα εργαστήρι που ήταν κοντά. Πρώτα συνέλαβαν την μουχτορογεροντία και τον πρωτόγερο.  Του είπαν να δώσουν χρήματα  ή αλλιώς θα πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι και θα έπαιρναν, ότι έβρισκαν. Μετά από λίγο έπιασαν τον Πρωτόγερο και αφού τον ξυλοκόπησαν τον βάλανε μπροστά και ξεκίνησαν από σπίτι σε σπίτι.  Άρχισαν να αρπάζουν ρούχα, καζάνια, μαγειρικά σκεύη, ζώα  και ότι άλλο έβρισκαν. Αν δεν έβρισκαν κάποιον στο σπίτι έσπαγαν την πόρτα και  άρπαζαν ό,τι μπορούσαν να αρπάξουν. Στο σπίτι μιας χήρας, που πρόσφατα είχε παντρέψει τον γιο της άρπαξαν όλα τα ασημικά. Πέρα απ αυτό για την διαμονή τους έβαλαν τους κατοίκους σε τεράστια έξοδα. Ήθελαν να τρων κριάρια, κότες, αυγά, και γενικά ό,τι σπάνιζε αυτή την εποχή. Όλα αυτά εις βάρος των χωρικών, παρότι ήταν υποχρεωμένοι να πληρώνουν για την διατροφή τους. Οι χωρικοί πλήρωναν πλήρωναν και πάλι χρεωμένοι ήταν. Και αφού τους αφαιρούσαν και τα ζώα, πως να εργάζονταν για να πληρώσουν τα επόμενα; Τις ίδιες μέρες στο Μπουλμέτι (Γαλατάς) ο Σαλή μπέης ζητά παράνομα να λάβει ίμορο για τις ελιές που είναι στο κάμπο. Από τον Αναγνώστη Κώστα που είχε μαγαζί στο χωριό ζήτησε ή να τον κάνει συναίτερο ή να το γκρεμίσει. 

Πίσω απ όλα αυτά πολλοί θεωρούσαν πως κρύβονταν η διοίκηση της Φιιππιάδας, που ήθελε να πλουτίσει σε βάρος των κατοίκων.

Τον Μάρτη του ιδίου έτος ο Γιουσμπασης – φοροεισπράκτορας της Φιλιππιάδας , επειδή θεωρούσε τον εαυτό του ήπιο έστειλε στη Λάκκα Λελόβου για την είσπραξη φόρων τον Φατήλ Τσαούς. Έναν πρώην απάνθρωπο κακοποιό, που προφανώς έκανε βρωμοδουλειές για τις Οθωμανικές αρχές. 

Τον μήνα Μάρτη έπρεπε τα χωριά να αποδώσουν τον βασιλικό φόρο της δεκάτης που πληρώνονταν σε 4 δόσεις. Μια ομάδα στρατιωτών περνούσε από τα χωριά με καταλόγους και φώναζαν του οφειλέτες. Αν δεν είχαν να πληρώσουν τους αφαιρούσαν τα πάντα ως και το αλεύρι.

Ο επόμενος φόρος που βγήκε πάλι αυτό το αληταριό να μαζέψει ήταν το προβατονόμιο. Εδώ έκαναν το εξής: Την περασμένη χρονιά πίεζαν τους ποιμένες να τους αποσπάσουν χρήματα και αυτοί έγραφαν λιγότερα ζώα.  Έτσι πήραν τα χωριά ζβάρα ξεκινώντας  απο την Μπόϊδα, Λελοβα, Κρανιά, Νάσιαρη, Ντάρα, Νικολίτση, Μηλιανά  και Παπαδάτες. Μόνο αυτοί που ήρθαν τώρα ήταν άλλοι, όχι της προηγούμενης φοράς. Οι ποιμένες των χωριών  έπρεπε να δωροδοκήσουν και αυτούς εκ νέου.

Το Φθινόπωρο του 1900 έφτασε και πάλι ο Γιούσμπασης – φοροεισπράκτορας. Έπρεπε να εισπράξει το σύνολο 1000 γρόσια ενώ ζήτησε  1500 για τους φόρους και 500 για τον ίδιο. Θα καθόταν 15 μέρες. Αφού πήρε από τον πρωτόγερο τον κατάλογο πήγαινε από σπίτι σε σπίτι και ρήμαζε τους φτωχούς χωρικούς. Τα μεσημέρια πήγαινε στην πλατεία του χωριού και ζητούσε για τροφή, πότε κότες, πότε αρνί και ό,τι του κατέβει. Για τις 15 μέρες που κάθισε επιβαρύνθηκαν οι κάτοικοι των Παπαδατών με 600 γρόσια παραπάνω.  Αυτός ο Αλιτήριος επιστρέφοντας στην Φιλιππιάδα στέλνει και πάλι τον Φατήλ τσαούση στη Λάκκα , για να τρομάξει του χωρικούς και να μαζέψει αυγά και κότες. Αν ήθελαν, ας μην του δίνανε.

Την ίδια περίοδο ο Γιαννιώτης Ισμαήλ Μπέης , που ήταν τσιφλικάς της Ντάρας και Νικολιτσίου, όπως και συνιδιοκτήτης στο Μπουλμέτι  απαίτησε, όπως και ο Σαλή Μπέης ίμορο για τις ελιές. Πράγμα που αναστάτωσε τον κόσμο. Μάλιστα κυνήγησε και δυο επιφανείς χωριανούς τον Βασίλη Κωνσταντή και τον Θωμά Ζήκο.

Αυτή τη φορά όμως οι Οθωμανοί  το παράκαναν . Ζήτησαν ίμορο και από τα κτήματα της εκκλησίας που δεν είχε ξαναγίνει ποτέ.

Από τα Ελληνικά προξενεία και το ΥπΕξ στάλθηκαν στο Βαλή Ιωαννίνων διαμαρτυρίες. Πολλά δεν άλλαξαν. Γενικά με αυτά που γίνονταν, ο καζάς του Λούρου ονομάστηκε από τον Ελληνικό τύπο: Επαρχία τυραννίας.

 Λάκκα Λελόβου και Λέλοβα 1859  - Ο Βεησέλ Αχμέτ Ντίνου , η είσπραξη φόρων και μια επιτροπή Λελοβίτων στα Υποπροξενεία  Ρωσίας και Αγγλίας  στην Άρτα.

Αρχές του Νοέμβρη του 1859 εμφανίστηκε στην Άρτα ενώπιον του Καϊμακάμη Αβδουραχμάν Μπέη ο Κτηματίας Βεησέλ Μπέης Αχμέτ Ντίνο (Veysel Ahmet Dino) , γιος του γνωστού κακοποιού και άρπαγα  Ντίνο, που στο τελος η Οθωμανική κυβέρνηση τον δίκασε για διαφθορά και τον έστειλε εξορία στο Ικόνιο, όπου και πέθανε.  Έλεγε πως τα χωριά της Λάκκας του χρωστούσαν γύρω στις 100 000 χιλιάδες  γρόσια, τα οποία τα χρωστούσαν ήδη από το 1845 σε ομόλογα στον πατέρα του. Μάλιστα έφερε διαταγή του βαλή (διοικητή Ηπείρου) Ακήφ πασά να βοηθήσει ο Καϊμακάμης στην είσπραξη. Μεταξύ των χωριών που χρωστούσαν ήταν και τα Λέλοβα, που χρωστούσε 7000 γρόσια συν τους τόκους. Ο Καϊμακάμης έφτασε στη Λάκκα  και τους είπε, πως έχει διαταγή από τον Ακηφ πασά να πληρώσουν  και αν δεν πληρώσουν να τους μεταφέρει στα Ιωάννινα. Οι Λελοβίτες αρνήθηκαν να πληρώσουν γιατί όπως είπαν τα έχουν πληρώσει και μάλιστα εις διπλούν. Μάλιστα ζήτησαν μια ουδέτερη διαιτησία.  Ο καϊμακάμης όμως εκτελούσε εντολές. Μάζεψε 25 Λελοβίτες μεταξύ αυτών και τρεις γέροντες ιερείς και με έναν καβάση - κλητήρα(ο Καβάσης ήταν ο επίσημος τίτλος που έφερε ο επιτετραμμένος θυρωρός ή κλητήρας της Υψηλής Πύλης καθώς και των υπουργείων και των υπόλοιπων δημοσίων καταστημάτων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία) να τους στείλει στα Ιωάννινα. Αυτοί του είπαν πως δεν έχουν τίποτα και θα πεθάνουν από το ψύχος. Του ζήτησαν πέντε μέρες προθεσμία να το συζητήσουν και πάλι με τον Ντίνο. Αυτός αρνήθηκε. Απελπισμένοι οι Λελοβίτες πήγαν στην Άρτα στο Ρωσικό και Αγγλικό προξενείο και ζήτησαν διαμεσολάβηση. Ο Ρώσος υποπρόξενος Βαρζέλης και ο Άγγλος υποπρόξενος Μπόρος ήρθαν σε επαφή με τον Καϊμακάμη Αβδουραχμάν Μπέη και του μίλησαν για τα δίκαια των δυστυχισμένων χωρικών . Μάλιστα οι Υποπρόξενοι του ζήτησαν 8ήμερη προθεσμία και αντί για 25 χωρικούς να στείλει μόνο δύο. Ο Αβδουραχμάν που προσπαθούσε να τα έχει καλά με τους αντιπροσώπους των δυνάμεων συμφώνησε. Έτσι στάλθηκαν δύο Λελοβίτες στα Ιωάννινα των οποίων δυστυχώς δεν γνωρίζουμε τα ονόματα.  Όπως γράφει ο υποπρόξενος της Ρωσίας Βαρζέλης, καλό θα ήταν να έρθουν σε μια συμφωνία οι χωρικοί με τον Μπέη, γιατί ο μπέης έχει και άλλους τρόπους και οι χωρικοί θα δυστυχήσουν. Προς τον Δενδρινό, το πρόξενο της Ρωσίας στα Ιωάννινα ο Βαρζέλης γράφει, πως γαι να λυθεί δίκαια το ζήτημα θα πρέπει να δοθεί το θέμα σε μια αντικειμενική ουδέτερη επιτροπή. 

Αρχείο Ρωσικού υποπροξενείου Άρτας (Ρωσικό προξενικό πρακτορείο) 14.11.1859 φακ. 26

Εικόνα: Veysel bey Ahmet Dino

Λάκκα Λελόβου – Παπαδάτες 1917 – Ο άπληστος φοροεισπράκτορας

Οι Παπαδάτες στη Ζαρκοράχη της Λάκκας Λελόβου ήταν ένα από τα Κεφαλοχώρια που ήταν οθωμανικό Ιμλάκιο δηλ άνηκε στο κράτος και μετά την απελευθέρωση άνηκε στο Ελληνικό Δημόσιο. Μην σκεφτεί κανείς πως άλλαξαν και πολλά στη μοίρα των αγροτών , γιατί το Οθωμανικό δίκαιο ίσχυε ακόμη. Νομίζω ως το 1922.

Το 1917 εμφανίζεται στη διοίκηση Ηπείρου στη Φιλιππιάδα ο Αναστάσιος Γ. Πνευματικός σαν πληρεξούσιος των αγροτών των Παπαδιωτών και καταγγέλει τον φοροεισπράκτορα της Δεκάτης-γεώμορου- τον Αναγνώστη Πανούση πως κατακλέβει τους χωρικούς.  Συγκεκριμένα ο Πνευματικός καταγγέλει τς ακόλουθες πράξεις: Ο Πανούτσος εισέπραξε:

1. 1,20 δραχμές ανα οκά στο ακατέργαστο καλαμπόκι

2. 2 δραχμές  σε κάθε οκά κριθαριού ή βρίζας

3.  0,5 λεπτά σε κάθε οκά σιταριού

4. Εισέπραξε 2 δραχμές για άλλα προϊόντα που δεν υπάγονταν στο γεώμορο δηλ στην ουσία αφορολόγητα.

5. Σε κατοίκους που δεν είχαν να δηλώσουν κάτι, έκδοσε αγωγές για απόκρυψη δημητριακών

Απελπισμένοι οι κάτοικοι αποφάσισαν να στείλουν τον Αναστάσιο Πνευματικό στη διοίκηση Ηπείρου. Το θέμα έφτασε στον Στεργιάδη, στη Γενική Διοίκηση Ηπείρου, ο οποίος διέταξε την Εισαγγελία Πρέβεζας να στείλει ανακριτή στους Παπαδάτες  προκειμένου να καταγράψει το μέγεθος της αδικίας και να ενεργήσουν τα νόμιμα εναντίον του Πανούση.

Αρχείο Γενικής Διεύθυνσης Ηπείρου/Διεύθυνση Γεωργίας Ιωαννίνων/Κώστας Βακατσάς

Εικόνα: Διαδικτυο/Καγκελάρης στις Παπαδάτες