Περί της χαμένης Αρτινής Καστροπολιτείας των Βομπλιανών

Απεικόνιση μεσαιωνικής Καστροπολιτείας

 Τι γνωρίζουμε

Η Καστροπολιτεία των Βομπλιανών (εκ του σλβ Βόμπλο=νερά ή ιαματιακά νερά) μας εμφανίζεται στις γραπτές πηγές για πρώτη φορά στο χρονικό των Τόκκων. Εδώ γίνεται η επιχείρηση εναντίον του Αλβανού μουσουλμάνου Δεσπότη της Άρτας Γιακούμπ Σπάτα, όπου συλλαμβάνεται από τους ανθρώπους του Καρόλου Τόκκου και θανατώνεται. Εδώ Ως τώρα θεωρούσαμε πως ήταν και η τελευταία πηγή. Δεν γνωρίζαμε καν τι απέγινε.

Υποθέσεις

Διάφορα μεγάλα ονόματα Ιστορικών έκαναν υποθέσεις που θα μπορούσαν να είναι αλλά έπεσαν έξω. Οι υποθέσεις έφταναν από τον σημερινό Γοργόμυλο Πρέβεζας ως το Καστρί Ριζοβουνίου. Και γω πίστευα αρχικά, διαβάζοντας κάποιες μελέτες, πως θα μπορούσε στρατιωτικά να είναι στον Γοργόμυλο. Μάλιστα σε κάποια μου μελέτη το είχα αναφέρει κιόλας.

Πρώτη προσωπική έρευνα

Αρχίζοντας πριν πολλά χρόνια να μελετώ τα τοπωνύμια μέσα από τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 1520/1530 έπεσα στο τοπωνύμιο Viblana. Φως φανάρι πως είναι τα Βομπλιανά. Το μεταφρασμένο στην νέα Τουρκική γλώσσα το δίνει μόνο στον καζά της Άρτας. Μόνο, όταν μελετήσουμε το κατάστιχο φόρων που δεν έχει αποδοθεί στην νέα Τουρκική αλλά είναι αυθεντικό στην Οθωμανική θα δούμε πως βρίσκεται στον Δήμο Ρωγών. Όπως και το τοπωνύμιο Πουλιάνα, που είναι στο σημερινό Γοργόμυλο.

Διαβάζοντας την μελέτη της Ευστρατίας Συγκέλλου για την πολιορκία της Άρτας απο τους Τόκκο και την τοποθέτηση των Βομπλιανών κοντά στη σημερινή Γραμμενίτσα άρχισα να ψάχνω περισσότερο. Εδώ έρχεται και η τοποθέτηση της αρχαιολόγου Βιβής Καρατζένη, που τα θέλει κοντά στο Χανόπουλο ή τουλάχιστον στου βουνό επάνω. Η παρουσίαση της κυρίας Παπαδοπούλου για την εκκλησία που βρέθηκε κοντά στο Χανόπουλο και το μέγεθος αυτής αφήνουν πλέον να εννοηθεί πως είμαστε κοντά στις Θεωρίες Συγκέλλου και Καρατζένης. Άλλωστε και το χρονικό των Τόκκων μιλά για κάποιον λόφο (βουνί) και όχι βουνό. Επίσης σε συζητήσεις που είχα με τις κυρίες Παπαδοπούλου και ΣυγκέλλουΚαι υποθέτουμε πως είναι ο λόφος της Μαραθιάς, όπου βρέθηκαν και απομεινάρια τείχους. Παραπέρα δε κοντά στην Μαραθιά μεταξύ Γραμμενίτσας και Βλαχέρνας βρίσκουμε το τοπωνύμιο Βούλιανα και σήμερα. Βούλιανα ή Βουλιανά θέλω να πιστεύω πως είναι μια παραφθορά του «Βομπλιανά»

Tα Οθωμανικά φορολογικά  κατάστιχα και το λάθος του Johannes Koder

Τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα απο το 1551 και μετά μας δίνουν και εδώ την λύση.

Τόσο στα 1551, 1564 , 1585 αλλά και 1613 μας δίνουν ακόμη την ύπαρξη των Βομπλιανών. Τα ίδια αρχεία μας δίνουν και την ύπαρξη του χωριού Μουλιανά στο Δήμο Ρωγών. Τα αρχεία αυτά (τα αυθεντικά Οθωμανικά) ακολουθούν συνήθως μια σειρά. Όταν λοιπόν έχουμε Ιστριβίνα(Καμπή Άρτας), μεγάλος και μικρός Καζνές (Αμμότοπος), Γουλιάδες/Γουλάδες (Γυμνότοπος), Μουλιανά/Μολιανά (Γοργόμυλος), Νανόι (Ανώγι) τότε πρόκειται σαφέστατα για το χωριό Γοργόμυλο, που είναι ακόμη και σήμερα γνωστό σαν Μουλιανά.

Άποψη μου είναι πως ο πρώτος ο Αυστριακός ιστορικός Johannes Koder κάνει το λάθος να ταυτήσει τα Βομπλιανά με το Όρραον και τα Μουλιανά/Μολιανά, που βασίζεται στο ουσιαστικό «Μπλιανίτες» , όπως αποκαλούνταν οι ντόπιοι παλιά αλλά αγνοώντας ότι στην Ήπειρο σε τοπικά ιδιώματα το Μ+ο=Μπ. Για παράδειγμα η λέξη Μουλάρι γίνεται Μπλάρι/Μπλάρ. Αλλά και το γράμμα «π» δέχεται πολλές φορές μπροστά ενα Μ. Δηλαδή το πηγάδι σε τοπικό ιδίωμα λέγεταο πηγάδ/πγάδ αλλά με την πρόσθεση του γράμματος «Μ» έχουμε σε τοπικό ιδίωμα το Μπγάδ. Επίσης στην περιοχή υπάρχει το τοπωνύμιο «πουλιάνα», το οποίο θα μπορούσε να γίνει και Μπλιάνα και το βλέπουμε αλλού όπως στην Μπολιάνα της Θεσπρωτίας ή στα Μπλιανά κοντά στα Κατσανοχώρια, Μπολιάνα Θεσσαλίας κτλ  και εκ του Μπλιάνα/Μπολιανα βγαίνει ο Μπλιανίτης.

 

Το κάστρο στο Γοργόμυλο

Σε λόφο στο Γοργόμυλο υπάρχουν ερείπια μεσαιωνικού πρφ κάστρου το οποίο οδήγησε κάποιος στο συμπέρασμα πως εδώ βρίσκονταν τα Βομπλιανά. Το κάστρο αυτό το έχω βρει σε χάρτη καταγεγραμένο σαν «Venezia Fortress – Βενετικό φρούριο». Αν και δεν έχει γίνει κάποια συστηματική ανασκαφή, το συγκεκριμένο κάστρο όμως φαίνεται να μην  έχει την δυνατότητα να φιλοξενήσει τόσους μαχαλάδες. Και έξω αν ήταν οι μαχαλάδες αυτοί  πάλι δεν υπάρχει η δυνατότητα , εκτός και αν ήταν στον κάμπο δηλαδή στο οροπέδιο. Αν βέβαια θα ήταν στο οροπέδιο ή δίπλα ίσως είχαμε κάποια άλλη καταγραφή ή θα αναφέρονταν κάπου ή θα μας ήταν κάτι γνωστό μέσα από όλα τα φορολογικά κατάστιχα της μεταβυζαντινής περιόδου.

Μετά το 1449

Φαίνεται πως και μετά την Οθωμανική κατάκτηση τα Βομπλιανά συνέχισαν να υπάρχουν σαν πόλη ως τις αρχές του 17ου αιώνα. Σε όλα αυτά τα φορολογικά κατάστιχα τα Βομπλιανά φέρονται όπως και η Άρτα με μαχαλάδες. Και μάλιστα έχουμε το σύστημα των Εκκλησιών. Δηλαδή ενορίες.

Έτσι λοιπόν έχουμε τις παρακάτω ενορίες ή μαχαλάδες

Άγιοι Απόστολοι

Άγιος Γεώργιος

Άγιος Μηνάς

Αγία Βαρβάρα

Άγιος Δημήτριος

Αγία Παρασκευή

Σύνολο χανέδων δηλαδή εστιών έχουμε γύρω στις 250-300. Σύμφωνα με τους δύο φίλους Οθωμανολόγους που μελετούν τα αρχεία αυτά θα υπολογίσουμε ισως ως και 1300 κατοίκους.

Βέβαια αν όλοι αυτοί οι μαχαλάδες ήταν στην Καστροπολιτεία επιφυλάσσομαι. Με βάση το χρονικό των Τόκκων δεν νομίζω να ήταν όλες εντός των Τειχών. Εδώ προφανώς συέβαινε το ίδιο με την Άρτα. Κάστρο και πόλη. Πότε ακριβώς και γιατί εξαφανίστηκε η πόλη δεν μας είναι γνωστό. Πιθανολογούμε όμως , πως από το τέλος του 16ου αιώνα άρχισαν να μεταφέρονται κάτοικοι προς την πόλη της Άρτας. Το ίδιο συνέβηκε και με την πολιτεία των Ρωγών.

Και αυτό το βλέπουμε ήδη από το 1564 και μετά. Στην πόλη υπάρχουν κάποιες συνοικίες που δεν υπήρχαν παλιότερα. Αναφέρομαι εδώ στην συνοικία των Ρωγών, στην συνοικία του Αγίου Μηνά, ενός Αγίου Γεωργίου, που δεν υπήρχαν 30 χρόνια πριν. Προφανώς οι κάτοικοι αυτοί μετέφεραν τα ονόματα των ενοριών απ όπου προέρχονταν.

Ο Χάρτης του Αntonio Salamanca

Σε χάρτη του ιταλού Αντόνιο Σαλαμάνκα στα 1538  μεταξύ Άρτας και Ρωγών πάνω σε λόφο απεικονίζεται κάστρο ή καστροπολιτεία. Βέβαια δεν έχουμε όνομα. Γνώριζε ο Σαλαμάνκα το τοπωνύμιο; Δεν το γνωρίζουμε. Προφανώς όμως θα γνώριζε πως υπάρχει οικισμός κάπου κοντά. Εκτός και αν το έβαλε τυχαία για να γεμίσει τον χάρτη. Αν και φαίνεται η σύπτωση να είναι μεγάλη.

Μέρος από τον χάρτη του Antonio Salamanca όπου βλέπουμε πάνω σε λόφο οικισμό

Το τέλος

Είναι λοιπόν βέβαιο, πως ως τα μισά του 17ου αιώνα η πόλη των Βομπλιανών χάθηκε. Ποιοι ήταν οι λόγοι μας είναι άγνωστο. Οι Οθωμανοί, όπως σε πολλά μέρη, δεν είχαν την διάθεση να συντηρούν φρουρές και να συντηρούν κάστρα. Τους βόλευαν μικροί αγροτικοί οικισμοί και οι πόλεις να είναι πιο συμπυκνωμένες. Πως μπορεί να εξαφανιστεί ένα κάστρο; Πολύ απλά. Όταν αυτό είναι ανερνεργό και είναι και κοντά σε μεγάλο αστικό κέντρο μπορεί άνετα το οικοδομικό υλικό να μεταφερθεί. Αντίθετα οι Ρωγοί, που ήταν μακριά έμειναν στο έλεος τους.

Το έζησαν αυτό και οι παππούδες μας με τα κτήρια στην Σαλαώρα ή το Φιδόκαστρο. Ακόμη και τα Αραπόσπιτα της Στρογγυλής.

Ελπίζω όταν αναλυθούν και τα ονόματα και οι φόροι να πάρουμε μια ακόμη παραπέρα εικόνα...Η έρευνα δεν σταματά.

 Σχέσεις του Δεσποτάτου της Ηπείρου με την πόλη της Ραγούζας μέσα απο μια επιστολή του Δεσπότη Μανουήλ Άγγελου Κομνηνού Δούκα στα 1234

Νόμισμα του Μανουήλ Άγγελου Κομνηνού Δούκα

Εδώ και κάποια χρόνια γράφω για τις στενές σχέσεις της Άρτας και του Ηπειρωτικού Δεσποτάτου με την πόλη της Ραγούζας και το σημερινό Dubrovnik. Πριν απο μένα ασχολήθηκε με το θέμα η Βυζαντινολόγος Ευστρατία Συγκέλλου, ο ιστορικός Σπύρος Ασωνίτης, πριν απ αυτούς ο Barisa Krekic, ο Γερμανός Hopf  κτλ.. Ενώ γνωρίζουμε πως ακόμη και τον καιρλό του θέματος Νικοπόλεως είχε η Ραγούζα σχέσεις με την Άρτα και την Ήπειρο στο καιρό του Δεσποτάτου δέθηκε ακόμη περισσότερο.

Μια επιστολή που έλαβα απο την κυρία Συγκέλλου στα Γερμανικά και είναι μετάφραση απο την βυζαντινή που φυλάσσεται στο αρχείο της Ραγούζας – Ντούμπροβνικ και έχει επεξεγαστεί από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης είναι αυτή,  του Δεσπότη Μανουήλ Άγγελου Κομνηνού Δούκα προς τους Ραγουζαίους. Ο Μανουήλ ήταν αδερφός του Δεσπότη Θεόδωρου Κομνηνοδούκα και μετά την ήττα αυτού απο τον Βούκγαρο Ασσάν ανέλαβε το Ηπειρωτικό Δεσποτάτο κια κατόπιν ήταν Δεσπότης Θεσσαλονίκης και Θεσσαλίας. Όταν ο γαμπρός του αδερφού του ο Βασιλιάς της Σερβίας Στέφανος Ράντοσλαβ Νεμάνια έχασε το θρόνο του από τον αδερφό του κατέφυγε με τη σύζυγο του Άννα Δούκαινα Αγγελίνα , ανηψιά του Μανουήλ στην Ραγούζα (σημ. Ντούμπροβνικ), όπου του επιφύλαξαν θερμή υποδοχή και τους περιποιήθηκαν. Ο Μανουήλ προκειμένου να ευχαρτήσει τους Ραγουζαίους για αυτή την περιποίηση που δέχτηκαν τα συγγενικά του πρόσωπα έστειλε μια επιστολή στους Ραγουζαίους , με την οποία τους παρέχει ασφάλεια και εμπορικά δικαιώματα στα εδάφη του.

Εδώ η επιστολή του Μανουήλ

Λόγω της αγάπης της Μεγαλειότητάς Μου προς τους κατοίκους της πόλης της Ραγούσας – διότι κι αυτοί έδειξαν καλή διάθεση προς τη Μεγαλειότητά Μου και συμπεριφέρθηκαν καλά, ευγενικά και ελεήμονα προς τα παιδιά της Μεγαλειότητάς Μου, δηλαδή τον Υψηλότατο Βασιλιά της Σερβίας και τον αγαπημένο μου γαμπρό, κ. Στέφανο Δούκα, και την αγαπημένη μου ανιψιά, Βασίλισσα Άννα Δούκαινα Λόγω αυτής της αγάπης που τρέφει η Μεγαλειότητά Μου για τους Ραγουσιανούς, τους παραχωρεί αυτό το παρόν πρόσταγμα, με το οποίο διατάζει ότι από τώρα και στο εξής, αυτοί οι Ραγουσιανοί θα έχουν ελευθερία σε στεριά και θάλασσα από την πλευρά της Μεγαλειότητάς Μου. Όπου κι αν βρίσκονται εντός της επικράτειας της Μεγαλειότητάς Μου, κανείς δεν θα τολμήσει να τους βλάψει στο ελάχιστο ή να τους προκαλέσει οποιαδήποτε ζημιά, αλλά θα είναι σεβαστοί ως φίλοι της Μεγαλειότητάς Μου. Και δεν θα τους γίνει καμία ζημιά, ούτε στην ξηρά ούτε στη θάλασσα, όπως έχει ειπωθεί. 

Εάν, ωστόσο, τα πλοία της Ραγούσας τα καταδιώξουν πειρατές και αυτά τα πλοία αναζητήσουν καταφύγιο στα εδάφη της Μεγαλειότητάς μου, θα είναι καθήκον των κατοίκων της αντίστοιχης περιοχής να βοηθήσουν και να υπερασπιστούν τα πλοία της Ραγούσας όποτε είναι δυνατόν.  Οι έμποροι από αυτή την πόλη μπορούν να ταξιδεύουν και να εμπορεύονται σε όλη τη γη της Μεγαλειότητάς μου, αγοράζοντας και πουλώντας ό,τι θέλουν. Ωστόσο, σε περιόδους αποτυχίας των καλλιεργειών στη γη της Μεγαλειότητάς μου, δεν θα τους επιτρέπεται να αγοράζουν καλλιέργειες και να τις εξάγουν από τη γη της Μεγαλειότητάς μου. ιότι σε κάθε περίπτωση, η πρώτη ανάγκη είναι να τραφούν οι ιθαγενείς και μόνο τότε μπορεί η σοδειά από τη γη της Μεγαλειότητάς Μου να εξαχθεί σε γειτονικές χώρες. Η Μεγαλειότητά Μου απαγορεύει και αποτρέπει εντελώς την ενεχυρίαση περιουσίας Ραγουζαίων σε ολόκληρο το βασίλειο της Μεγαλειότητάς Μου για οποιονδήποτε εύλογο ή απίθανο λόγο. Αν κάποιος έχει κάτι να πει εναντίον ενός Ραγουσανού, είναι υποχρεωμένος να απευθυνθεί στη Μεγαλειότητά Μου και να το αναφέρει. Η Μεγαλειότητά Μου, ωστόσο, θα ενημερώσει τους αγαπημένους της Ραγουσανούς για αυτό, και αυτοί, αφού μάθουν τις λεπτομέρειες της υπόθεσης, σίγουρα θα αποφασίσουν τι είναι σωστό. Επιπλέον, η Μεγαλειότητά Μου προσθέτει και αυτό.

Αυτό το προστάγμα της Μεγαλειότητάς Μου εκδόθηκε και παραδόθηκε κατόπιν αιτήματος των αγαπημένων από τη Μεγαλειότητά Μου Ραγουζαίων για την ασφαλή φύλαξή τους τον μήνα Μάρτιο της 7ης Ινδικτίου 1234

Χαρακτικό του 14ου αιώνα με την Ραγούζα

 Φεουδαρχική Συνθήκη Μιχαήλ Α΄ Άγγελου Κομνηνού Δούκα  με τη Βενετία.

Σφραγίδα του Μιχαήλ Α΄ με επιγρ.: ΑΡΧ ΜΧΛ / + CΦΡΑΓΙCΜΑ ΓΡΑΦΩΝ ΜΙΧΑΗΛ ΔΟΥΚΑ ΦΕΡΩ CΕΒΑCΤΟΚΡΑΤΟΡΟΥΝΤΟC ΕΥΘΑΛΟΥC ΚΛΑΔΟΥ ++Gustave Schlumberger, Sigillographie de l'Empire byzantin (1884)

20 Ιουνίου 1210 (?) – Φεουδαρχική Συνθήκη Μιχα’ηλ Α΄Κομνηνού Δούκα  με τη Βενετία.

Ο Μιχαήλ λαμβάνει ως φέουδο (concessistis … et nomine feudis dedistis: γραμμές 5–6) εδάφη μεταξύ του ποταμού Βρέκου (Σκούμπι) στο Δουκάτο του Δυρραχίου και της Ναυπάκτου, συγκεκριμένα το Δουκάτο (θέμα) της Νικόπολης (με την Άρτα, τον Αχελώο, ​​τα Ανατολικά, τη Λεσιάνα), τα Ιωάννινα, την Γράντιδα, τη Βαγενετία, τη Δρυινούπολη, την Κολωνία, και το καταστατικό της Γλαβινίτσας. Ο Μιχαήλ εγγυάται ασφάλεια,προσωπική ελευθερία και απαλλαγή από φόρους εντός της επικράτειάς του για τους Βενετούς και τους Δυρραχίους και υπόσχεται να τους υπερασπιστεί όλους τους αναφερόμενους από επιθέσεις. Οι Βενετοί λαμβάνουν το δικαίωμα να έχουν τους δικούς τους εμπορικούς σταθμούς, δικαστήρια και εκκλησιαστικούς θεσμούς σε όλη την επικράτεια του Μιχαήλ, όπως και την εποχή του αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄ Κομνηνού. Στους Βενετούς και τους Δυρραχίους παρέχεται το δικαίωμα ελεύθερου εμπορίου και απαλλάσσονται από όλα τα διόδια και τους τελωνειακούς δασμούς. Οι Βενετοί, οι Δυρραχίτες ή οι Κερκυραίοι που υφίστανται ζημιές σε ηπειρωτικό έδαφος θα αποζημιωθούν εντός 15 ημερών από την κοινοποίηση του συμβάντος. Διαφορετικά, το ποσό της αποζημίωσης θα διπλασιαστεί. 

Ο Πιέτρο Τζιάνι (1153 - 13 Μαρτίου 1230) ήταν ο διάδοχος του Ενρίκο Ντάντολο σαν 42ος Δόγης της Βενετίας. Στη θητεία του υπογράφτηκε το φεουδαρχικό  συμβόλαιο με τον  Σεβαστό/Σεβαστοκράτορα Μιχαήλ  Α΄Αγγελο Κομνηνό Δούκα της Ηπείρου. 

Ο Μιχαήλ υπόσχεται να θεωρεί τους εχθρούς των Βενετών δικούς του και να μην τους παρέχει καταφύγιο στην επικράτειά του. Σε περίπτωση ναυαγίου στην επικράτεια του Μιχαήλ, τα ναυάγια και τα άχρηστα αντικείμενα θα επιστραφούν στους Βενετούς. Σε περίπτωση ναυαγίου στην επικράτεια του Μιχαήλ, τα επιπλέοντα και τα άχρηστα αντικείμενα θα επιστραφούν στους Βενετούς. Επιτρέπονται οι εξαγωγές σιτηρών στη Βενετία. Οι Κερκυραίοι θα παραμείνουν ανενόχλητοι, ούτε θα τους επιβληθούν φόροι. Ο Μιχαήλ αναλαμβάνει την υποχρέωση να παρέχει στρατιωτική βοήθεια σε περίπτωση αναταραχής εναντίον των Αλβανών και των Κερκυραίων και να παραδίδει 42 λίτρες χρυσού ετησίως στις βενετσιάνικες αρχές στο Δυρράχιο, διαιρεμένες σε δύο δόσεις (Μάιο και Σεπτέμβριο). Επιπλέον, ένα χρυσοκέντητο ύφασμα θα παρέχεται ετησίως για την Αγία Τράπεζα του Αγίου Μάρκου και ένα άλλο για τον Δόγη και τους διαδόχους του. Οι αξιωματούχοι του Μιχαήλ θα ορκίζονται να προστατεύουν τους Βενετούς και την περιουσία τους. Μετά τον θάνατο του Μιχαήλ, η συνθήκη θα ανανεώνεται από τον γιο του Κωνσταντίνο με όρκο.

Μονόγραμμα του Μιχαήλ Α΄ Κομνηνού Δούκα στο Κάστρο του Βερατίου.

Ευχαριστώ την Βυζαντινολόγο καθηγήτρια του  Παν. Ιωαννίνων κυρία Ευστρατία Συγκέλλου  για την βοήθεια στην ανεύρεση των κειμένων !!!!

 Οι δύο Οθωμανικές πολιορκίες της Άρτας πριν το 1449

Το κάστρο της Άρτας. Πίνακας του Αρτινού ζωγράφου Βαγγέλη Μπόμπορη

Βρισκόμαστε στην Ήπειρο του 1385. Το παλιό Δεσποτάτο δεν υφίσταται πλέον. Οι Σέρβοι του Δουσάν έχουν καταλύσει το Δεσποτάτο. Οι ίδιοι δεν μπορούν να διοικήσουν τις περιοχές και διαμελίζουν το Δεσποτάτο σε μικρές τοπαρχίες, όπου οι άρχοντες φέρουν το τίτλο του Δεσπότη. Στα Γιάννινα κυριαρχεί ο Θωμάς Πρελιούμπο ή Πρελιούμποβιτς, γνωστός και σαν Αλβανοκτόνος και στην Άρτα έχει ανέλθει στο Δεσποτικό θρόνο ο Αλβανός Γκίνης Μπούα. Ο Θωμάς Πρελιούμπο περιβάλλεται από μικρούς αλλά ισχυρούς Αλβανούς Τοπάρχες, με τους έρχεται συνεχώς σε σύγκρουση. Προκειμένου να αντιμετωπίσει όλους αυτούς έρχεται σε επαφή με τους Οθωμανούς. Σουλτάνος των Οθωμανών είναι ο Βαγιαζίτ ο λεγόμενος και Γιλδερίμ (αστραπή), αυτός που αργότερα πιάστηκε αιχμάλωτος των Μογγόλων και κλείστηκε σε ένα κλουβί. Ο Βαγιαζίτ έχοντας βλέψεις προς την Αλβανία και Ήπειρο δέχεται προθύμως την συμφωνία με τον Θωμά και τον βοηθά Με επιτυχία να χτυπήσει τους Αλβανούς που έχουν βλέψεις να αρπάξουν τα εδάφη του.

Αριστερά, ο Θωμάς Πρελιούμπο ή Πρελιούμποβιτς και δεξιά το οικόσημο των Μπούα, το οποίο απεικονίζει το χέρι του Ηπειρώτη Βασιλιά Πύρρου να κρατά τα φίδια. Οι Μπούα διέδιδαν, πως ήταν απόγονοι του Πύρρου

1385 μ. Χ. - Οι Οθωμανοί πολιορκούν την Άρτα

Στα 1385 μ. Χ. Οι Οθωμανοί πολεμούν και αυτοί τους Αλβανούς. Ο Οθωμανός Τιμούρ (Τιμουρτάς), ή Ταμορκάστης κατά τον Αραβαντινό, εισέβαλε στην Ακαρνανία, η οποία ανήκει στους Αλβανούς Μπούα, λεηλάτησε την περιοχή και παίρνοντας μαζί του πολλούς σκλάβους βαδίζε τώρα για την Αλβανία. Στο δρόμο του όμως εμπόδιο είναι η Άρτα την οποία διοικεί ο Αλβανός τοπάρχης Γκίνης Μπούα. Ο Τιμούρ αφού πρώτα επιδόθηκε στην λεηλασία της περιοχής άρχισε να πολιορκεί την Άρτα. Εδώ φάνηκε και το αμυντικό ταλέντο του Μπούα να υπερασπίσει την πόλη. Ο Μπούα προηγουμένως κατάλαβε τον κίνδυνο των Οθωμανών και είχε στείλει πρέσβεις στα Ιωάννινα τον Μητροπολίτη Ματθαίο και τον άρχοντα Καλογνώμονα να ζητήσουν βοήθεια από τον Θωμά να αμυνθούν από κοινού εναντίον των Τούρκων. Ο Θωμάς όχι μόνο του την αρνήθηκε, γιατί προφανώς συνεργαζόταν με τους Οθωμανούς αλλά εξόρισε τον Μητροπολίτη και φυλάκισε τον Καλογνώμονα. Όμως ο Μπούα οργάνωσε την άμυνα και κατάφερε να υπερασπίσει την πόλη. Ο Μπούα γνώριζε καλά ότι ο Οθωμανός σκοπεύει να πάει προς την Αλβανία και δεν μπορεί να καθυστερήσει πολύ, άρα έπαιξε το παιχνίδι της καθυστέρησης. Ίσως είχε και την υποψία ότι ο Τιμούρ θέλει να πάρει την Άρτα, μόνο και μόνο να τη δώσει στον Πρελιούμπο και αυτό τον έκανε ακόμα πιο δραστήριο. Οι Οθωμανοί πέρα από καταστροφές και κάποιους προφανώς αιχμαλώτους δεν κατάφεραν τίποτα και πιεζόμενοι από τον χρόνο έλυσαν την πολιορκία. Όμως η στάση του Πρελιούμπο αφήνει κάποια κενά. Από τη μία να μην έρθει σε σύγκρουση με τους Τούρκους, από την άλλη ευχαρίστως θα ξεφορτώνονταν έναν ακόμη Αλβανό.

Οθωμανική πολιορκία μιας πόλης

Ο Οθωμανός Μπεηλέρμπεης  Γαζή Εβρενός πολιορκεί την Άρτα

Οθωμανοί πριν μια πολιορκία

1390 – Στα Ιωάννινα ο Πρελιούμπο έχει δολοφονηθεί και στο Δεσποτικό θρόνο έχει ανέλθει ο Φλωρεντίνος Ησαύ (Ιζάουλος) Μπουοντελμόντι. Και αυτός όμως φοβούμενος τους γείτονες Αλβανούς δηλώνει υποτέλεια στους Οθωμανούς. Την περίοδο αυτή οι Οθωμανοί θα εισβάλουν και πάλι στην Αλβανική επικράτεια. Ο περίφημος Γαζή Εβρενός πασάς εισβάλει και πάλι στην Ακαρνανία και σε λίγο θα βρεθεί προ των πυλών της Άρτας. Ο Μπούα και πάλι αντιλαμβανόμενος τον κίνδυνο, έρχεται σε επαφή με τον νέο Δεσπότη των Ιωαννίνων τον Ησαύ Μπουοντελμόντι και κλείνουν αμυντική συμφωνία, η οποία έκλεισε με συνοικέσιο, αφού ο Μπούα έδωσε την κόρη του Ειρήνη σύζυγο στον Δεσπότη Ησαύ Μπουοντελμόντι. Προσπάθεια του Εβρενόζ να καταλάβει την πόλη απέβη άκαρπη. Και αυτός πιεζόμενος από το χρόνο να εισέλθει στην Αλβανία έλυσε την πολιορκία και τράβηξε για τα Ιωάννινα.

Αλβανοί του 14ου αιώνα

Έτσι η Άρτα γλίτωσε δυο φορές από την καταστροφή των Οθωμανών χάρη στη γενναιότητα και πολιτική του Γκίνη Μπούα. Μόλις όμως απομακρύνθηκε ο Οθωμανικός κίνδυνος ο Μπούα επιτέθηκε, καταλύοντας την συμφωνία με τον γαμπρό του Ησαύ Μπουοντελμόντι χωρίς επιτυχία εναντίον των Ιωαννίνων ενώ το 1397 κατατρόπωσε στο Δρίσκο τις Οθωμανικές δυνάμεις που βάδιζαν και πάλι εναντίον των Αλβανών στις περιοχές της Βορείου Ηπείρου. Θα είχαν καταφέρει περισσότερα αν οι στρατιώτες Αλβανοί δεν είχαν επιδοθεί στη λεία.

Οθωμανοί άτακτοι

Πηγές κειμένου:

1. Φώτης Βράκας: Οι ξένοι ηγεμόνες της Άρτας και του Ηπειρωτικού Δεσποτάτου

1318 μ. Χ. – 1449 μ. Χ.

https://www.academia.edu/44504591

2. Παναγιώτης Αραβαντινός: Χρονογραφία Ηπείρου, πρώτος τόμος

https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/f/a/9/metadata-01-0000372.tkl

Απεικόνιση Αλβανού στρατιώτη τον 14ο αιώνα

 Η σύγκρουση του Φίλιππα των Ανζού και του Ηπειρώτη Δεσπότη Θωμά στους Ρωγούς *

Ενώ ο 13ος αιώνας με την ίδρυση του Δεσποτάτου φαίνεται να έφερε κάποια ειρήνη στην ευρύτερη περιοχή Άρτας¹ και Ρωγών ο 14ος αιώνας θα φέρνει σε τακτά χρονικά διαστήματα πολέμους. Έτσι αρχές κιόλας του 14ου αιώνα στα 1304 μ. Χ. Έχουμε την σύγκρουση του Δεσπότη Θωμά και Άννας Παλαιολογίνας με τον Φίλιππα απο τον Τάραντα της Ιταλίας. Στην περιοχή του Τσουκαλιού/Ροδιάς έφτασαν Φράγκοι που πολεμούσαν στο πλευρό του Φίλιππα (Philippe d' Anjou) και πολιόρκησαν τους Ρωγούς. Ας δούμε όμως μέσα από το χειρόγραφο ενός αυτόπτη μάρτυρα, ενός ιππότη από την Προβηγκία της Γαλλίας (Provence) σε μετάφραση των Σουστάλ και Κόντερ τις ακριβώς συνέβη. Ο στρατός άραξε με τα πλοία στην Κόπραινα ενώ ο εφοδιασμός άραξε στη σκάλα της Σαλαγοράς (Σαλαώρα). Αφού η πολιορκία στην Άρτα κρατούσε και έδειχνε ότι οι Αρτινοί ήταν καλά οργανωμένοι και οι ιππότες δεν μπορούσαν να πάρουν το κάστρο και μάλιστα τράπηκαν σε φυγή στην Σαλαώρα όπου τους περίμεναν τα πλοία με τον ανεφοδιασμό, τότε σκέφτηκαν να καταλάβουν το άλλο κάστρο δυτικά της Άρτας, τους Ρωγούς, που και αυτοί αντιστέκονταν.

Έτσι λοιπόν κάπου 300 Ανδευαγοί κια Φράγκοι τράβηξαν να καταλάβουν τους Ρωγούς. Οι Ρωγοί  όμως ήταν καλύτερα οργανωμένοι απ΄ ότι υπολόγιζαν οι Γάλλοι ιππότες. Αφού την ήμερα την πέρασαν με ησυχία κάνοντας σχέδια και είχαν στρατοπεδεύσει απέναντι από το ποτάμι², σκέφτηκαν να περάσουν ένα μέρος του στρατού απέναντι από το ποτάμι και μιας ο λόφος όπου βρίσκεται το κάστρο των Ρωγών και η περιοχή ήταν γεμάτη δάση θα μπορούσαν να κρυφτούν και να κάνουν ξαφνική επίθεση. Επικεφαλής του σχεδίου ήταν ο Στρατάρχης Raymaund³ de Cantalel. Oι Έλληνες (Ρώγιοι) παρακολουθούσαν τις κινήσεις και το βράδυ ένα τμήμα πεζών και 100 ιππείς Ρωγίων βγήκαν σιγά από το κάστρο, χτύπησαν αυτούς που είχαν κρυφτεί στα δάση του λόφου ενώ οι Ιππείς πέρασαν το Ποτάμι πάνω από τη Γέφυρα και κατάσφαξαν τους Γάλλους στην απέναντι πλευρά και όσους προσπαθούσαν να φύγουν. Αποτέλεσμα ήταν να σκοτωθούν 80 Φράγκοι και 20 να πνιγούν στον ποταμό Λούρο. Τελικά Ο Raymaund. με λίγους στρατιώτες κατάφερε να σωθεί στην Σαλαώρα

Δεξιά το σημείο που εσφαγιάσθησαν οι Φράγκοι

* Σήμερα κάστρο στην Νέα Κερασούντα Δήμου Ζηρού Πρέβεζας

1 Για την πολιορκεία Αρτης και Ρωγών, Παπαρηγόπουλος, ιστορία του Ελληνικού έθνους, τόμος ε΄

2 (στη πλευρά του σημ. Αγίου Σπυρίδωνα ,στην τοποθεσία που αποκαλούνταν Κοτσιλοχώρι εκει βρίσκονταν μια τοξωτή γέφυρα)

3 Σύμφωνα με τον Soustal & Koder, T.I.B, σ.68, άλλοι τρεις αρχηγοί ήταν ο Philipp de Savoyen, Nikolaos III Sant-Omer, Richard Orsini

 Περί της Αλώσεως της Πόλης. Ο Φετιχναμές (fetḥnāme / fatḥnāma) του Μεχμέτ Β΄ επονομαζομένου και πορθητή.

Μια παραπέρα πηγή για την άλωση στα Γαλλικά αρχεία.

Εικόνα: Πορτραίτο του Μεχμέτ Β΄, και μέρος απο τον φετιχναμέ που παρουσίασε ο Patrick Boucheron (με επιφύλαξη για τον φετιχναμέ, μιας και δεν γνωρίζω την Οθωμανική αν είναι ο ίδιος ή παρουσίασε κάποιο Οθωμανικό έγγρφο συμβολικά. Θέλω να πιστεύω, πως παρουσίασε τον αυθεντικό)

Για την άλωση της Πόλης, μας είναι γνωστά τα 4 ελληνικά έργα των Σφραντζή, Χαλκοκονδύλη, Κριτόβουλου και Δούκα, τα οποία βέβαια διαφέρουν πολύ μεταξύ των. Υπάρχουν σλάβικες πηγές (Το Ρωσικό Χρονικό του Νέστορα Ισκενδέρη), του Σέρβου Κωνσταντίν Κωνσταντίνοβιτς και από τις λατινικές ξεχωρίζουν του Ισίδωρου, του Λεονάρδου της Χίου και του Μπάρμπαρο. Απ όλους αυτούς αυτόπτες μάρτυρες ήταν μόνο ο Σφραντζής, ο Μπάρμπαρο, ο Σέρβος Κωνσταντίν Κωνσταντίνοβιτς και ο Μοναχός Σίμων, του οποίου τις επιστολές της αλώσεως μελέτησαν οι Γερμανίδες ιστορικοί Martina Giese και Karoline D. Döring.

Από πλευράς των Οθωμανών οι πληροφορίες είναι πενιχρές. Ο Οθωμανολόγος Νικηφόρος Μοσχόπουλος, ο οποίος έχει μεταφράσει αρκετές πηγές σχετικά με την άλωση μνημονεύει κάποιους όπως τον Enveri , τον Ibn Κemal , τον Nesri και τον Hoca Sadeddin (ή Sa'duddin) Efendi. Δεν μας δίνουν σαν πηγές όμως τίποτα το ιδιαίτερο. Ενδιαφέρον θα έλεγα , περισσότερο για τους Τούρκους και λιγότερο για μας αλλά καλό είναι να γνωρίζουμε πως τα διηγούνται και άλλοι, είναι η μαρτυρία του Hoca Sadeddin (ή Sa'duddin), ο οποίος αν και μεταγενέστερος της αλώσεως , κάνει λόγο για κάποιον μισοπεθαμένο οθωμανό μουσουλμάνο στρατιώτη που θέλει να αποκεφάλισε τον Παλαιολόγο και για κάποιον τεράστιο Οθωμανό στρατιώτη τον Χασάν που έστησε το μπαϊράκι πάνω στο τείχος και ενθάρρυνε τους λοιπούς Οθωμανούς αλλά έπεσε από τα βέλη.

Αυτά ως τώρα. Όμως νεώτερες έρευνες δείχνουν να έχουμε και μια ακόμη πηγή για την άλωση και μάλιστα από τον ίδιο τον πορθητή.

Ο Γάλλος ιστορικός Patrick Boucheron, καθηγητής μεσαιωνικής ιστορίας στο Collège de France σε παρουσίαση που έκανε για την πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στο Γαλλογερμανικό Κανάλι ARTE παρουσίασε εναν Φετιχναμέ του σουλτάνου Μεχμέτ Β΄του πορθητή , που βρίσκεται στην εθνική βιβλιοθήκη της Γαλλίας στο Παρίσι και είναι αντίγραφου του αυθεντικού και ο οποίος χρονολογείται στον 16ο αιώνα και είχε σταλθεί στον σουλτάνο των Μαμελούκων στην Αίγυπτο.

Ο Φετιχναμές ( fetḥnāme / fatḥnāma) είναι μια επιστολή που έστελναν οι σουλτάνοι στους συμμάχους και άλλους άρχοντες και βασιλείς σχετικά με κάποια στρατιωτική τους νίκη. Τέτοιες επιστολές τις συναντάμε και σαν Gazaname (ghazānāme) ΄ή Gazavatname

Στην συγκεκριμένη επιστολή ο Μεχμέτ Β΄ προς τον Σουλτάνο της Αιγύπτου γράφει μεταξύ άλλων:

“Εγώ εκπόρθησα την Κων/πολη. Είμαι το ανατέλλον άστρο του Ισλάμ. Η πόλη ήταν καταραμένη. Την έφερα πίσω στις αγκαλιές του Ισλάμ. Εσύ όμως σουλτάνε τις Αιγύπτου είσαι ο μεγάλος Άρχοντας του Ισλάμ, γιατί εσύ είσαι ο υπερασπιστής των ιερών πόλεων Μέκκα και Μεδίνα. …. Καθαρίσαμε τις εκκλησίες των χριστιανών και αφαιρέσαμε τις καμπάνες και τους σταυρούς και τις κάναμε τζαμιά για τους πιστούς του Ισλάμ. …. Να είσαι σίγουρος , ότι αυτή η πόλη θα είναι πόλη του Ισλάμ.”

Ο ιστορικός Patrick Boucheron εξηγεί το τελευταίο, πως ο Μεχμέτ Β΄ δεν εννοούσε, πως θα είναι μια πόλη Μουσουλμάνων αλλά θα ήταν η έδρα ενός ισλαμικού Ιμπέριουμ. Κάτι που ακριβώς έγινε. Παραπέρα ο Patrick Boucheron για την άλωση μας λέει, πως η άλωση στις διηγήσεις έχει κάτι το μοναδικό. Δεν θριαμβεύει ο νικητής αλλά ο ηττημένος.

Καλό θα ήταν λοιπόν κάποιο πανεπιστήμιο, αν αυτό δεν έχει συμβεί ακόμη, να λάβει την πρωτοβουλία και να μεταφράσει αυτό το χειρόγραφο. Όπως και να το κάνουμε είναι ακόμη μια πηγή, που είτε το θέλουμε είτε όχι, σχετίζεται με την ιστορία μας.

Πηγές:

Patrick Boucheron „Der Untergang des Byzantinischen Reiches“ , τηλεοπτική παρουσίαση , κανάλι ARTE

Νικηφόρος Μοσχόπουλος “ Byzantnische Zeitschriften‘

Δημήτριος Σταθακόπουλος “ Πορθητής και οι οθωμανικές πηγές για την άλωση της Κωνσταντινούπολης”, Άρθρο

 

 ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ Α' ΤΟΚΚΟΣ – Ο ΙΔΡΥΤΗΣ ΜΙΑΣ ΔΥΝΑΣΤΕΙΑΣ ΠΟΥ ΕΜΕΛΛΕ ΝΑ ΚΛΕΙΣΕΙ ΤΟΝ ΟΨΙΜΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝ ΑΔΡΙΑΤΙΚΗ ΡΩΜΑΝΙΑ (ΗΠΕΙΡΟΣ, ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑ, ΙΟΝΙΟΙ ΝΗΣΟΙ)

Στο Φρέσκο της εκκλησίας Santa Maria del Casale στο Brindisi διακρίνουμε δεξιά έφιππο τον Λεονάρδο Α' Τόκκο με τα διακριτικά (οικόσημο) του Τάραντα

Ο Λεονάρδος Α΄ Τόκκος ήταν Κόμης παλατινός Κεφαλληνίας και Ζακύνθου, Δούκας Λευκάδας και Αυθέντης Βόνιτσας (1357– 1376 περίπου).

Ο Λεονάρδος Α΄ Tόκκος ήταν γιος του Γουλιέλμου Τόκκου διοικητή Κέρκυρας και της Μαργαρίτας, θυγατέρας του Ιωάννη Α΄ Ορσίνικόμη της Κεφαλληνίας. Το 1357 ανέλαβε την Παλατινή Κομητεία Κεφαλληνίας και Ζακύνθου σαν αμοιβή για τις υπηρεσίες που προσέφερε στον Ροβέρτο του Τάραντος κατά την διάρκεια της αιχμαλωσίας του, ενώ ταυτόχρονα παντρεύτηκε την αδελφή του Ροβέρτου Φραγκίσκα. Στην συνέχεια παντρεύτηκε την Μαγδαληνή Μπουοντελμόντι, αδελφή του Ησαύ Μπουοντελμόντιδεσπότη της Ηπείρου. Μετά τον θάνατο του Δούκα της Λευκάδας Γεωργίου Γκρατσιανού το 1362 παραχωρήθηκαν στον Λεονάρδο Α΄ η Λευκάδα και η Βόνιτσα . Ο Λεονάρδος Α' στην αρχή είχε σαν έδρα της Κομητείας του την Κεφαλλονιά και αργότερα την μετέφερε στην Λευκάδα όπου έκτισε φρούριο. Κυβερνούσε τα υπόλοιπα νησιά με αρμοστές που ονομαζόταν Σοπραμασάροι και ήταν κυρίως οικονομικοί επιθεωρητές.

Ο Λεονάρδος Α΄ απεβίωσε το 1376 και τον διαδέχθηκε ο υιός του Κάρολος Α΄ Τόκκος, ο οποίος επέκτεινε την κυριαρχία του στην Ήπειρο και Αιτωλοακαρνανία.

 ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ Γ΄ΤΟΚΚΟΣ - Ο ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ ΔΕΣΠΟΤΗΣ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΝΕΡΙ ΜΕ ΤΑ ΦΡΟΥΤΑ

Λεονάρδος Τόκκο

Τον Οκτώβρη του 1448 πέθανε στην Ιταλία ο Κάρλος Β΄Τόκκος, όπου είχε πάει να ζητήσει βοήθεια μιας και είχε έρθει σε ρήξη με τους Οθωμανούς. Δεσπότης της Άρτας έγινε ο ανήλικος γιός του Λεονάρδος Γ΄Τόκκος αλλά στην ουσία την εξουσία την είχε η χήρα σύζυγος του Καρόλου Ραμοντίνα ντι Βεντιμίλια. Οι άρχοντες της Άρτας οι λεγόμενοι Βαλιόσοι (ισπανικός τίτλος ευγενών) έκλεισαν αρχές του 1449 συμφωνία με τον σουλτάνο Μουράτ Β΄ να προσχωρήσουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία έναντι κάποιων προνομίων. Έτσι λοιπόν η Ραμοντίνα πήρε τον μικρό Λεονάρδο και μπάρκαρε από Σαλαγόρα για Λευκάδα (ίσως μέσω Βόνιτσας). Η Ραμοντίνα έκανε τα παζάρια της για την Λευκάδα με τους Βενετσάνους και σταθεροποίησε την θέση του γιού της στην Λευκάδα. Όταν μεγάλωσε ο Λεονάρδος βρέθηκε ανάμεσα στις διαμάχες των Οθωμανών και της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου. Παντρεύτηκε δε την κόρη του βασιλιά της Σερβίας Λάζαρου Βράνκοβιτς την Μιλίτσα Βράνκοβιτς. Βέβαια γρήγορα έγινε και δω υποτελής του σουλτάνου και στο συμβόλαιο της υποτέλειας υπήρχε μία ρήτρα, κατά την οποία ο Λεονάρδος έπρεπε να πληρώνει κάθε φορά που ο Σαντζάκ μπέης των Ιωαννίνων κατεβαίνει στην Άρτα 500 δουκάτα για οδοιπορικά. Με το χρόνο άρχισε να γίνεται ενοχλητικό αυτό. . Στον τουρκοβενετικό πόλεμο που ακολούθησε ο Λεονάρδος βοήθησε τους Stradioti της Βενετίας να βρουν καταφύγιο στην Ζακυνθο και να κάνουν επιθέσεις στην Αιτωλοακαρνανία. Πέθανε όμως η Μιλίτσα και ο Λεονάρδος προχώρησε σε δεύτερο γάμο με Franzesca Marzano di Aragonia μια πριγκίπισσα από την Νάπολη χωρίς να πάρει έγκριση από τον σουλτάνο. Τώρα είχε δύο εχθρούς και τους Οθωμανούς και τους Βενετσάνους μιας και είδαν ότι ο Λεονάρδος γίνεται σύμμαχος των Ανζού. Στην Σύναψη ειρήνης που έγινε μεταξύ Οθωμανών και Γαληνοτάτης τα εδάφη του Λεονάρδου έμειναν απέξω. Και τότε συνέβηκε κάτι τρελό. Κάποια στιγμή κατέβηκε ο ξάδερφος του Μέμνων Τόκκος, ο οποίος είχε εξισλαμιστεί παίρνοντας το όνομα Μαμούν Κάρογλου και ήταν Σαντζάκ μπέης Ηπείρου, στην Άρτα. Το πλοίο που έφτασε στην Άρτα ήταν μια έκπληξη για όλους. Αντι του ποσού ο Λεονάρδος έστειλε ένα πανέρι με φρούτα, πράγμα που εξωργίασε τον ξαδερφό του και διαμαρτυρήθηκε στον Φαΐκ πασά, ο οποίος με την σειρά του έστειλε την σχετική επιστολή στον σουλτάνο Μωάμεθ τον πορθητή. Ο σουλτάνος το βρήκε σαν αφορμή και διέταξε τον Γεδίκ Αχμέτ πασά της Αυλώνας με 36 πλοία να καταλάβει τις κτήσεις του Λεονάρδου ενώ η Βενετία κατέλαβε με 500 ιππείς την Ζάκυνθο. Βέβαια σε ρήξη με την Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν ήρθε αλλά υπήρχε κάποια ένταση γιατί προφανώς η Βενετία τα θεωρούσε δικά της τα εδάφη. Ο Λεονάρδος βλέποντας τον κίνδυνο τα μάζεψε γρήγορα με την οικογένεια του, αφού πήρε ως είθισται και το κρατικό ταμείο μαζί του, και έφυγε στην Νάπολη, όπου ο Βασιλιάς Φεράντε του άφησε στην δικαιοδοσία του 2 Φέουδα στην κάτω Ιταλία το Καλημέρα και το Μπριάτικο. Δεν έκλεισε και άσχημα γιατί στους Ιόνιους νήσους ζούσε και πριν έρθουν οι Οθωμανοί επικίνδυνα  λόγω των εκβιασμών απέναντι στους ντόπιους. Με την βοήθεια του πάπα Sixtus IV ο Λεονάρδος και οι αδερφοί του Αντόνιο και Τζοβάνι προσπάθησαν να πάρουν πίσω τα πατρικά τους αλλά δεν κατάφεραν πολλά. Ανακατέλαβαν για κάποια στιγμή την Ρηνιάσα (Θωμόκαστρο – σημ. Ριζά Πρέβεζας) αλλά την πήραν οι Οθωμανοί γρήγορα πίσω και στην Κεφαλληνιά ο Αντόνιο έφτασε με 1400 Καστιλιάνους όπου έδιωξε τους Οθωμανούς αλλά τον ρίχτηκαν οι Βενετσάνοι, όπου και σκοτώθηκε. Ο Λεονάρδος κατάφερε να παίρνει και από τον Πάπα σύνταξη 2000 δουκάτα το χρόνο. Από τους γάμους του είχε αποκτήσει 5 παιδιά (ενα με την Μιλιτσα και 4 με την Φραντσέσκα) ενώ από μια εξωσυζυγική σχέση με μια Μετρέσα από τν Νάπολη τον Φεράντε Τόκκο, τον οποίο ονόμασε έτσι προς τιμήν του προστάτη του Βασιλιά της Νάπολης και όπου αργότερα έγινε πρέσβης της κραταιάς Ισπανίας στην Αγγλία. Κατά πάσα πιθανότητα απεβίωσε το 1503. O Γιος του Κάρολος Γ΄Τόκκος ήταν ο τελευταίος που έφερνε ακόμη τον τίτλο Δεσπότης Άρτας ενώ άλλες πηγές αναφέρουν πως ο τίτλος Δεσπότης της Άρτας υπήρχε μέχρι τον 17ο αιώνα.

Πηγές

Miller, William (1908). The Latins in the Levant, a History of Frankish Greece (1204–1566). New York: E.P. Dutton and Company.

Nicol, Donald MacGillivray (2010). The Despotate of Epiros 1267–1479: A Contribution to the History of Greece in the Middle Ages. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-13089-9.

Franz Babinger, Mehmet der Eroberer

Zachariadou, Les Toccos

 

 1204 – Ένα κράτος γεννιέται : Δεσποτάτο της Ηπείρου – Η πρώτη Ελληνική Ηγεμονία στη Βαλκανική τον 13ο αιώνα

 

Κάθε τόσο διαβάζουμε ή ακούμε για το Δεσποτάτο , πότε αναλυτικά και πότε επιφανειακά. Προσφάτως οργανώθηκε στην πόλη της Άρτας από τον Μ/Φ Σύλλογο “Ο Σκουφάς” ημερίδα με θέμα το Δεσποτάτο. Όσοι παρευρεθήκαμε είχαμε την χαρά να απολαύσουμε δύο σπουδαίους ομιλητές την συντοπίτισσα μας κυρία Ευστρατία Συγκέλλου , καθηγήτρια παν. Ιωαννίνων σε θέματα Βυζαντινής ιστορίας και τον καθηγητή πολιτικών επιστημών, δημοσιογράφο και συγγραφέα τον κύριο Καραμπελιά. Πράγματι σε λίγο χρόνο ακούσαμε πάρα πολλά και μάθαμε πάρα πολλά, γιατί η γνώση και η μάθηση δεν σταματούνε ποτέ και τους ευχαριστούμε. Βέβαια τέτοιου είδους ημερίδες έχουν και ένα αρνητικό. Το χρόνο. Οι ομιλητές πρέπει να σύντομο χρονικό διάστημα να πούνε ιστορίες αιώνων μέσα σε λίγο χρόνο και να μην κουράσουν τον ακροατή. Υπάρχει μια διαφορά με τα επιστημονικά συνέδρια. Στην ημερίδα που ανάφερα ήταν όλα τέλεια οργανωμένα και συγχαρητήρια στους διοργανωτές και ομιλητές.

Όταν ακούμε ή διαβάζουμε για το Δεσποτάτο , ακούμε ή διαβάζουμε πολλές φορές, πως έγιναν αυτά και εκείνα με την άλωση της Βασιλεύουσας από το τυχοδιωκτικό τσούρμο των Σταυροφόρων και ο Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας ήρθε στην Ήπειρο και έφτιαξε ένα κράτος. Με το παρών άρθρο θα ήθελα να δούμε ποιες ήταν οι συνθήκες που ιδρύθηκε το Πολιτειακό Κράτος της Ηπείρου, το οποίο στην ιστορία θα περάσει σαν Δεσποτάτο της Ηπείρου.

 

1204 – Η άλωση της Βασιλεύουσας και ο διαμελισμός της. Γνωστός σαν La Partitio terrarum imperii Romanie ή απλά Partitio Romanie.

 

Ως γνωστόν πριν την άλωση της Βασιλεύουσας το 1204 η Αυτοκρατορία ήταν χωρισμένη σε Θέματα. Τα θέματα ήταν στην ουσία διοικητικές-πολιτικές περιοχές τις οποίες διοικούσε ο εκάστοτε Στρατηγός ο οποίος είχε πολιτική και στρατιωτική εξουσία, εξ ου και οι παράλληλες ονομασίες των θεμάτων σε: Στρατηγάτα (κατ΄ έκταση) και Στρατηγίδες (κατά διοίκηση). Στον στρατηγό υπάγονταν οι κλεισουράρχες, οι τουρμάρχες (στρατιωτικοί) και οι πρωτονοτάριος ή κριτής (που έφεραν δικαστική εξουσία και οικονομική διαχείριση). Το Θέμα Νικοπόλεως στο υπάγονταν η Ήπειρος (Παλιά και Νέα, όπως και η σημερινή Αιτωλοακαρνανία) και του οποίου η πρωτεύουσα μετά την ερήμωση - εγκατάλειψη της Νικόπολης ήταν η Ναύπακτος (Lepanto για τους δυτικούς) παραχωρήθηκε κατά τον διαμελισμό και Διανομή των εδαφών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στη Βενετία. Οι Βενετοί, όμως πέρα άπω κάποια σημεία στα Παράλια δεν φαίνεται να έδειξαν και τόσο προθυμία για την ενδοχώρα, πράγμα που θα τους γυρίσει μπούμερανγκ. Την απροθυμία των Βενετών θα εκμεταλλευθεί με την πρώτη ευκαιρία ο Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας. Ποιος ήταν όμως ο Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας.

Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας.

Ο Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας ήταν γιος του σεβαστοκράτορα Ιωάννη Άγγελου και εγγονός του Κωνσταντίνου Αγγέλου. Μητέρα του δε ήταν η Θεοδώρα Κομνηνή , κόρη του Αλέξιου Κομνηνού και της Ειρήνης Δούκαινας. Οι γνώμες διχάζονται αλλά κλείνουν περισσότερο στο ότι, ο Μιχαήλ χρσιμοποίησε μόνο το επώνυμο Κομνηνός Δούκας. Λίγα είναι γνωστά για την σταδιοδρομία του αλλά φαίνεται να ήταν ένας από τους ευγενείς ομήρους, που έδωσε ο Ισαάκιος Β΄ μετά την ταπεινωτική συνθήκη της Αδριανούποληs στον Γερμανό Friedrich Barbarossa. Αργότερα τον συναντάμε Δούκα στο Θέμα της Μυλάσσης και Μελανουδίου στη Μικρά Ασία (υπολογίζεται πως ήταν νότια της Μιλήτου) και κατά την περίοδο του Αυτοκράτορα Αλέξιου Γ΄Άγγελου τον συναντάμε φορολόγο. Σύμφωνα με τον Νικήτα Χωνιάτη, ο Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας αποστάτησε και αναγκάστηκε ο Αλέξιος Γ΄ να εκστρατεύσει εναντίον του. Οι ιστορικοί υποθέτουν, πως ο Μιχαήλ ως τον καιρό της αλώσεως είχε καταφύγει στο σουλτανάτο του Ικονίου. Αργότερα, μετά την άλωση της Βασιλεύουσας το 1204 τον Βρίσκουμε στον στρατό του Βονιφάτιου Μομφερρατικού (Bonifacio I del Monferrato). Το 1204 βρίσκεται στο στρατό του Βονιφάτιου στην Πελοπόννησο.

Μονόγραμμα του Μιχαήλ Α΄ Κομνηνού Δούκα στο κάστρο των Βελέγραδων ( σημ. Μπεράτι Αλβανίας)

Αναταραχές στο Θέμα Νικοπόλεως και η έλευση του Μιχαήλ

Διοικητής του Θέματος Νικοπόλεως κείνες τις μέρες ήταν κάποιος Σεναχερείμ (το όνομα δείχνει καταγωγή απο Αρμενία). Ίσως και αυτός , αφού τώρα δεν υπήρχε κεντρική διοίκηση να απολογηθεί, να προσπάθησε να συγκροτήσει κάποιο δικό του κράτος αλλά πρέπει να ήρθε σε σύγκρουση με ντόπιους άρχοντες. Ο Σεναχερείμ, που είχε κάποιους συγγενικούς δεσμούς με τπν Μιχαήλ, φοβήθηκε κάποια συνωμοσία από τους ντόπιους και κάλεσε τον Μιχαήλ στην Ήπειρο για βοήθεια. Όντως ο Μιχαήλ παράτησε του Λατίνους και έτρεξε στην Ήπειρο. Έφτασε όμως αργά. Οι ντόπιοι, που αναφέρονται και σαν Νικοπολίτες χωρίς να σημαίνει, πως είναι οι κάτοικοι της Νικόπολης, που δεν υπήρχε πια και εννοούνται σε πρώτη γραμμή οι κάτοικοι του Θέματος ή της Άρτας, είχαν δολοφονήσει τον Σεναχερείμ. Ο Μιχαήλ κατάλαβε πως υπήρχε κενό εξουσίας και και μιας και δεν του έλειπε η πείρα στα διοικητικά αλλά ήταν και δραστήριος τέθηκε επικεφαλής της εξουσίας. Φρόντισε να τιμωρηθούν οι δολοφόνοι για παραδειγματισμό και επέβαλε τάξη.

 

Στο δρόμο για την ίδρυση Κράτους

 

Αφού πήρε τη θέση του Σεναχερείμ έπρεπε να υπάρχει και μια κάπως τυπική αναγνώριση και από τους ντόπιους. Επικρατεί η άποψη πως ο Μιχαήλ παντρεύτηκε την χήρα του Σεναχερείμ Μελισσηνή ή την κόρη του ενώ ο Νικόλ βασιζόμενος στον Βιλλαρδουίνο ισχυρίζεται πως παντρεύτηκε μια αρχόντισσα της Άρτας. Παραπέρα το Χρονικό του Μορέως στην αραγωνική μορφή κάνει λόγο πως πήρε σαν σύζυγο την κόρη του πρώην Αυτοκράτορα Αλέξιου Γ΄. Θα μπορούσαμε να πούμε πως λογικό θα ήταν να έπαιρνε σαν σύζυγο την χήρα ή την κόρη του Σεναχερείμ ή ακόμη μια αρτινή αρχόντισσα προκειμένου να εδραιωθεί. Αντικαθιστώντας τον Σεναχερείμ γίνεται αυτόματα ο Ηγεμόνας της Ηπείρου. Από το 1204 ως το 1210 ο Μιχαήλ θα προσπαθεί να εδραιώσει το κράτος του. Στο βορά στο κομμάτι της Νέας Ηπείρου στην περιοχή της Αλβανόπολης – Ελβασάν βρίσκονται Αλβανοί που αναγνωρίζουν τον Μιχαήλ Δούκα σαν νόμιμο διάδοχο μιας και και δεν θέλουν τους Λατίνους. Ο Μιχαήλ αρχικά βάζει την Ηγεμονία του υπό την σκέπη της Αγίας Έδρας του Βατικανού και έτσι αποφεύγει κάθε απειλή από τους Βενετούς και Λατίνους γείτονες. Ήταν μια έξυπνη διπλωματική κίνηση Έτσι λοιπόν εδραιώνει ένα κράτος που στο βορά έφτανε στη Σερβία των Νεμάνια, βορειοανατολικά είχε τους Βούλγαρους του Καλογιάννη αλλά αυτοί είχαν άλλα προβλήματα και δεν αποτελούσαν κίνδυνο, νοτιοανατολικά συνόρευε με την βαρονεία των Σαλώνων του Thomas de Autrecourt, στη Βόνιτσα βρίσκονταν ο Guy ή Guido Pallavicini, τον οποίο αποκαλούσαν και Μαρκεσόπουλο . Στα 1209 ήρθε σε σύγκρουση με τον Πάπα για την περιοχή του Δυρραχίου . Την ίδια περίοδο οι Λατίνοι απαιτούν τα εδάφη του από τον Λατίνο Αυτοκράτορα της Κων/πολης. Μια διπλωματική κίνηση όμως με μια ξεχωριστή συμφωνία με τον Λατίνο Αυτοκράτορα Ερρίκο διασφαλίζει το κράτος του. Και όχι μόνο αλλά έχει βλέψεις και για την Θεσσαλία. Αργότερα, όταν θα έρθει στην Άρτα ο έκπτωτος Αυτοκράτορας Αλέξιος Γ΄ Άγγελος θα πήρε προφανώς και την κατά τύπου επίσημη αναγνώριση σαν Ηγεμόνας. Ο ίδιος δεν υπέγραψε ποτέ ως Δεσπότης αλλά ως “σεβαστός, γιος του Ιωάννη του Σεβαστοκράτορα” ή σύμφωνα με την Σφραγίδα που έφερε στο φως ο Gustave Schlumberger, Sigillographie de l'Empire byzantin στα 1884 και ως Σεβαστοκράτορας. Έτσι μεταξύ 1204 και 1210 ο Μιχαήλ εδραίωσε μια Ηγεμονία απο την Βόρεια Αλβανία ως την Ναύπακτο με έδρα την Άρτα. Στα 1214 ενώ είναι έτοιμος να συγκρουστεί με το λατινικό βασίλειο της Θεσσαλονίκης δολοφονείται από κάποιον υπηρέτη του που αναφέρεται με το όνομα Ρωμαίος. Άγνωστοι οι λόγοι. Σαν τόπος δολοφονίας αναφέρονται τα Βελέγραδα το σημερινό Μπεράτι της Αλβανίας. Μια συγκυρία λοιπόν ήταν αυτή που οδήγησε τον Μιχαήλ στην ίδρυση του πρώτου ανεξάρτητου Ελληνικού Κράτος στην Βαλκανική. Ο όρος Δεσποτάτο της Ηπείρου θα έρθει αργότερα.

Σφραγίδα του Μιχαήλ με επιγρ.: ΑΡΧ ΜΧΛ / + CΦΡΑΓΙCΜΑ ΓΡΑΦΩΝ ΜΙΧΑΗΛ ΔΟΥΚΑ ΦΕΡΩ CΕΒΑCΤΟΚΡΑΤΟΡΟΥΝΤΟC ΕΥΘΑΛΟΥC ΚΛΑΔΟΥ ++

 

Πηγές Κειμένου:

Ιώβ Μελίας: Βιος Οσίας Θεοδώρας

David M. Nicol: Despotat of Epirus

Γιάννης Κορδάτος: Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας

William Miller: Ιστορία της Φραγκοκρατίας εν Ελλάδι

Νικόλαος Αθ. Λάππας: Ιστορία του πολιτικού Κράτους της Ηπείρου

Antonio Carile: Partitio terrarum Imperii Romanie

Κώστας Γ. Τσικνάκης: Η Τέταρτη Σταυροφορία και ο Ελληνικός κόσμος - Ο διαμελισμός της αυτοκρατορίας από τους σταυροφόρους

R.-J. Loenertz: Aux origines du despotat d’Épire et de la principauté d’Achaïe

Ρωμανός: Δεσποτάτο της Ηπείρου

Brendan Oswald: Aux origines du despotat d’Épire: quelques notes prosopographiques concernant le sebastokratôr Jean Doukas et son fils Michel Ier Comnène Doukas

K. Hopf, Geschichte Griechenlands vom Beginn des Mittelalters bis auf die neuere Zeit

Gustave Schlumberger, Sigillographie de l'Empire byzantin

Günter Prinzig: Der Kaisertum im Staat von Epirus – Πρακτικά διεθνές συμποσίου για το Δεσποτάτο της Ηπείρου.

Χρονικό του Μορέως