1204 – Ένα κράτος γεννιέται : Δεσποτάτο της Ηπείρου – Η πρώτη Ελληνική Ηγεμονία στη Βαλκανική τον 13ο αιώνα

 

Κάθε τόσο διαβάζουμε ή ακούμε για το Δεσποτάτο , πότε αναλυτικά και πότε επιφανειακά. Προσφάτως οργανώθηκε στην πόλη της Άρτας από τον Μ/Φ Σύλλογο “Ο Σκουφάς” ημερίδα με θέμα το Δεσποτάτο. Όσοι παρευρεθήκαμε είχαμε την χαρά να απολαύσουμε δύο σπουδαίους ομιλητές την συντοπίτισσα μας κυρία Ευστρατία Συγκέλλου , καθηγήτρια παν. Ιωαννίνων σε θέματα Βυζαντινής ιστορίας και τον καθηγητή πολιτικών επιστημών, δημοσιογράφο και συγγραφέα τον κύριο Καραμπελιά. Πράγματι σε λίγο χρόνο ακούσαμε πάρα πολλά και μάθαμε πάρα πολλά, γιατί η γνώση και η μάθηση δεν σταματούνε ποτέ και τους ευχαριστούμε. Βέβαια τέτοιου είδους ημερίδες έχουν και ένα αρνητικό. Το χρόνο. Οι ομιλητές πρέπει να σύντομο χρονικό διάστημα να πούνε ιστορίες αιώνων μέσα σε λίγο χρόνο και να μην κουράσουν τον ακροατή. Υπάρχει μια διαφορά με τα επιστημονικά συνέδρια. Στην ημερίδα που ανάφερα ήταν όλα τέλεια οργανωμένα και συγχαρητήρια στους διοργανωτές και ομιλητές.

Όταν ακούμε ή διαβάζουμε για το Δεσποτάτο , ακούμε ή διαβάζουμε πολλές φορές, πως έγιναν αυτά και εκείνα με την άλωση της Βασιλεύουσας από το τυχοδιωκτικό τσούρμο των Σταυροφόρων και ο Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας ήρθε στην Ήπειρο και έφτιαξε ένα κράτος. Με το παρών άρθρο θα ήθελα να δούμε ποιες ήταν οι συνθήκες που ιδρύθηκε το Πολιτειακό Κράτος της Ηπείρου, το οποίο στην ιστορία θα περάσει σαν Δεσποτάτο της Ηπείρου.

 

1204 – Η άλωση της Βασιλεύουσας και ο διαμελισμός της. Γνωστός σαν La Partitio terrarum imperii Romanie ή απλά Partitio Romanie.

 

Ως γνωστόν πριν την άλωση της Βασιλεύουσας το 1204 η Αυτοκρατορία ήταν χωρισμένη σε Θέματα. Τα θέματα ήταν στην ουσία διοικητικές-πολιτικές περιοχές τις οποίες διοικούσε ο εκάστοτε Στρατηγός ο οποίος είχε πολιτική και στρατιωτική εξουσία, εξ ου και οι παράλληλες ονομασίες των θεμάτων σε: Στρατηγάτα (κατ΄ έκταση) και Στρατηγίδες (κατά διοίκηση). Στον στρατηγό υπάγονταν οι κλεισουράρχες, οι τουρμάρχες (στρατιωτικοί) και οι πρωτονοτάριος ή κριτής (που έφεραν δικαστική εξουσία και οικονομική διαχείριση). Το Θέμα Νικοπόλεως στο υπάγονταν η Ήπειρος (Παλιά και Νέα, όπως και η σημερινή Αιτωλοακαρνανία) και του οποίου η πρωτεύουσα μετά την ερήμωση - εγκατάλειψη της Νικόπολης ήταν η Ναύπακτος (Lepanto για τους δυτικούς) παραχωρήθηκε κατά τον διαμελισμό και Διανομή των εδαφών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στη Βενετία. Οι Βενετοί, όμως πέρα άπω κάποια σημεία στα Παράλια δεν φαίνεται να έδειξαν και τόσο προθυμία για την ενδοχώρα, πράγμα που θα τους γυρίσει μπούμερανγκ. Την απροθυμία των Βενετών θα εκμεταλλευθεί με την πρώτη ευκαιρία ο Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας. Ποιος ήταν όμως ο Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας.

Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας.

Ο Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας ήταν γιος του σεβαστοκράτορα Ιωάννη Άγγελου και εγγονός του Κωνσταντίνου Αγγέλου. Μητέρα του δε ήταν η Θεοδώρα Κομνηνή , κόρη του Αλέξιου Κομνηνού και της Ειρήνης Δούκαινας. Οι γνώμες διχάζονται αλλά κλείνουν περισσότερο στο ότι, ο Μιχαήλ χρσιμοποίησε μόνο το επώνυμο Κομνηνός Δούκας. Λίγα είναι γνωστά για την σταδιοδρομία του αλλά φαίνεται να ήταν ένας από τους ευγενείς ομήρους, που έδωσε ο Ισαάκιος Β΄ μετά την ταπεινωτική συνθήκη της Αδριανούποληs στον Γερμανό Friedrich Barbarossa. Αργότερα τον συναντάμε Δούκα στο Θέμα της Μυλάσσης και Μελανουδίου στη Μικρά Ασία (υπολογίζεται πως ήταν νότια της Μιλήτου) και κατά την περίοδο του Αυτοκράτορα Αλέξιου Γ΄Άγγελου τον συναντάμε φορολόγο. Σύμφωνα με τον Νικήτα Χωνιάτη, ο Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας αποστάτησε και αναγκάστηκε ο Αλέξιος Γ΄ να εκστρατεύσει εναντίον του. Οι ιστορικοί υποθέτουν, πως ο Μιχαήλ ως τον καιρό της αλώσεως είχε καταφύγει στο σουλτανάτο του Ικονίου. Αργότερα, μετά την άλωση της Βασιλεύουσας το 1204 τον Βρίσκουμε στον στρατό του Βονιφάτιου Μομφερρατικού (Bonifacio I del Monferrato). Το 1204 βρίσκεται στο στρατό του Βονιφάτιου στην Πελοπόννησο.

Μονόγραμμα του Μιχαήλ Α΄ Κομνηνού Δούκα στο κάστρο των Βελέγραδων ( σημ. Μπεράτι Αλβανίας)

Αναταραχές στο Θέμα Νικοπόλεως και η έλευση του Μιχαήλ

Διοικητής του Θέματος Νικοπόλεως κείνες τις μέρες ήταν κάποιος Σεναχερείμ (το όνομα δείχνει καταγωγή απο Αρμενία). Ίσως και αυτός , αφού τώρα δεν υπήρχε κεντρική διοίκηση να απολογηθεί, να προσπάθησε να συγκροτήσει κάποιο δικό του κράτος αλλά πρέπει να ήρθε σε σύγκρουση με ντόπιους άρχοντες. Ο Σεναχερείμ, που είχε κάποιους συγγενικούς δεσμούς με τπν Μιχαήλ, φοβήθηκε κάποια συνωμοσία από τους ντόπιους και κάλεσε τον Μιχαήλ στην Ήπειρο για βοήθεια. Όντως ο Μιχαήλ παράτησε του Λατίνους και έτρεξε στην Ήπειρο. Έφτασε όμως αργά. Οι ντόπιοι, που αναφέρονται και σαν Νικοπολίτες χωρίς να σημαίνει, πως είναι οι κάτοικοι της Νικόπολης, που δεν υπήρχε πια και εννοούνται σε πρώτη γραμμή οι κάτοικοι του Θέματος ή της Άρτας, είχαν δολοφονήσει τον Σεναχερείμ. Ο Μιχαήλ κατάλαβε πως υπήρχε κενό εξουσίας και και μιας και δεν του έλειπε η πείρα στα διοικητικά αλλά ήταν και δραστήριος τέθηκε επικεφαλής της εξουσίας. Φρόντισε να τιμωρηθούν οι δολοφόνοι για παραδειγματισμό και επέβαλε τάξη.

 

Στο δρόμο για την ίδρυση Κράτους

 

Αφού πήρε τη θέση του Σεναχερείμ έπρεπε να υπάρχει και μια κάπως τυπική αναγνώριση και από τους ντόπιους. Επικρατεί η άποψη πως ο Μιχαήλ παντρεύτηκε την χήρα του Σεναχερείμ Μελισσηνή ή την κόρη του ενώ ο Νικόλ βασιζόμενος στον Βιλλαρδουίνο ισχυρίζεται πως παντρεύτηκε μια αρχόντισσα της Άρτας. Παραπέρα το Χρονικό του Μορέως στην αραγωνική μορφή κάνει λόγο πως πήρε σαν σύζυγο την κόρη του πρώην Αυτοκράτορα Αλέξιου Γ΄. Θα μπορούσαμε να πούμε πως λογικό θα ήταν να έπαιρνε σαν σύζυγο την χήρα ή την κόρη του Σεναχερείμ ή ακόμη μια αρτινή αρχόντισσα προκειμένου να εδραιωθεί. Αντικαθιστώντας τον Σεναχερείμ γίνεται αυτόματα ο Ηγεμόνας της Ηπείρου. Από το 1204 ως το 1210 ο Μιχαήλ θα προσπαθεί να εδραιώσει το κράτος του. Στο βορά στο κομμάτι της Νέας Ηπείρου στην περιοχή της Αλβανόπολης – Ελβασάν βρίσκονται Αλβανοί που αναγνωρίζουν τον Μιχαήλ Δούκα σαν νόμιμο διάδοχο μιας και και δεν θέλουν τους Λατίνους. Ο Μιχαήλ αρχικά βάζει την Ηγεμονία του υπό την σκέπη της Αγίας Έδρας του Βατικανού και έτσι αποφεύγει κάθε απειλή από τους Βενετούς και Λατίνους γείτονες. Ήταν μια έξυπνη διπλωματική κίνηση Έτσι λοιπόν εδραιώνει ένα κράτος που στο βορά έφτανε στη Σερβία των Νεμάνια, βορειοανατολικά είχε τους Βούλγαρους του Καλογιάννη αλλά αυτοί είχαν άλλα προβλήματα και δεν αποτελούσαν κίνδυνο, νοτιοανατολικά συνόρευε με την βαρονεία των Σαλώνων του Thomas de Autrecourt, στη Βόνιτσα βρίσκονταν ο Guy ή Guido Pallavicini, τον οποίο αποκαλούσαν και Μαρκεσόπουλο . Στα 1209 ήρθε σε σύγκρουση με τον Πάπα για την περιοχή του Δυρραχίου . Την ίδια περίοδο οι Λατίνοι απαιτούν τα εδάφη του από τον Λατίνο Αυτοκράτορα της Κων/πολης. Μια διπλωματική κίνηση όμως με μια ξεχωριστή συμφωνία με τον Λατίνο Αυτοκράτορα Ερρίκο διασφαλίζει το κράτος του. Και όχι μόνο αλλά έχει βλέψεις και για την Θεσσαλία. Αργότερα, όταν θα έρθει στην Άρτα ο έκπτωτος Αυτοκράτορας Αλέξιος Γ΄ Άγγελος θα πήρε προφανώς και την κατά τύπου επίσημη αναγνώριση σαν Ηγεμόνας. Ο ίδιος δεν υπέγραψε ποτέ ως Δεσπότης αλλά ως “σεβαστός, γιος του Ιωάννη του Σεβαστοκράτορα” ή σύμφωνα με την Σφραγίδα που έφερε στο φως ο Gustave Schlumberger, Sigillographie de l'Empire byzantin στα 1884 και ως Σεβαστοκράτορας. Έτσι μεταξύ 1204 και 1210 ο Μιχαήλ εδραίωσε μια Ηγεμονία απο την Βόρεια Αλβανία ως την Ναύπακτο με έδρα την Άρτα. Στα 1214 ενώ είναι έτοιμος να συγκρουστεί με το λατινικό βασίλειο της Θεσσαλονίκης δολοφονείται από κάποιον υπηρέτη του που αναφέρεται με το όνομα Ρωμαίος. Άγνωστοι οι λόγοι. Σαν τόπος δολοφονίας αναφέρονται τα Βελέγραδα το σημερινό Μπεράτι της Αλβανίας. Μια συγκυρία λοιπόν ήταν αυτή που οδήγησε τον Μιχαήλ στην ίδρυση του πρώτου ανεξάρτητου Ελληνικού Κράτος στην Βαλκανική. Ο όρος Δεσποτάτο της Ηπείρου θα έρθει αργότερα.

Σφραγίδα του Μιχαήλ με επιγρ.: ΑΡΧ ΜΧΛ / + CΦΡΑΓΙCΜΑ ΓΡΑΦΩΝ ΜΙΧΑΗΛ ΔΟΥΚΑ ΦΕΡΩ CΕΒΑCΤΟΚΡΑΤΟΡΟΥΝΤΟC ΕΥΘΑΛΟΥC ΚΛΑΔΟΥ ++

 

Πηγές Κειμένου:

Ιώβ Μελίας: Βιος Οσίας Θεοδώρας

David M. Nicol: Despotat of Epirus

Γιάννης Κορδάτος: Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας

William Miller: Ιστορία της Φραγκοκρατίας εν Ελλάδι

Νικόλαος Αθ. Λάππας: Ιστορία του πολιτικού Κράτους της Ηπείρου

Antonio Carile: Partitio terrarum Imperii Romanie

Κώστας Γ. Τσικνάκης: Η Τέταρτη Σταυροφορία και ο Ελληνικός κόσμος - Ο διαμελισμός της αυτοκρατορίας από τους σταυροφόρους

R.-J. Loenertz: Aux origines du despotat d’Épire et de la principauté d’Achaïe

Ρωμανός: Δεσποτάτο της Ηπείρου

Brendan Oswald: Aux origines du despotat d’Épire: quelques notes prosopographiques concernant le sebastokratôr Jean Doukas et son fils Michel Ier Comnène Doukas

K. Hopf, Geschichte Griechenlands vom Beginn des Mittelalters bis auf die neuere Zeit

Gustave Schlumberger, Sigillographie de l'Empire byzantin

Günter Prinzig: Der Kaisertum im Staat von Epirus – Πρακτικά διεθνές συμποσίου για το Δεσποτάτο της Ηπείρου.

Χρονικό του Μορέως