ΠΟΙΟΣ ΤΕΛΙΚΑ  ΕΧΤΙΣΕ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΓΙΟΦΥΡΙ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ; ΕΛΛΗΝΕΣ; ΡΩΜΑΙΟΙ; ΄ΦΑΙΚ ΠΑΣΑΣ ή Ο ΘΙΑΚΟΓΙΑΝΝΗΣ-ΓΑΤΟΦΑΓΟΣ;

Πέρα από τους μύθους και θρύλους υπάρχει πάντα και μια ιστορική πραγματικότητα. Στην περίπτωση όμως του γιοφυριού της Άρτας  ΄εχουμε ακόμη λίγο μεσάνυχτα. Και λέω μεσάνυχτα, γιατί οι πηγές είναι λιγοστές και αντιφάσκουν. Τουλάχιστον προς το παρόν. 

Η Παλιότερη  πηγή που κάνει αναφορά στο γιοφύρι της Άρτας είναι αυτή του πλίνιου του Πρεσβύτερου , την οποια θελει τη γέφυρα 300 μέτρων δηλ διπλή της σημερινής. Αν πρόκειται για αυτή τη γέφυρα μας είναι άγνωστο.  Αφήνει μάλλον να εννοηθεί όπως γράφει ο Γερμανός Βίλεχλμ Οστέχους, πως μάλλον ειναι ρωμαϊκό έργο και ειρωνεύεται τους Έλληνες. Ο Οστέχους κατηγορεί τον Πλίνιο, πως δεν έχει καταλάβει, πως τους Έλληνες δεν τους ενδιέφεραν γέφυρες, όπου μπορούσαν να πάνε με πλοία.

Ακόμη και στον καιρό του Δεσποτάτου δεν έχει έρθει στο φως κάτι που να σχετίζεται για την γέφυρα. Ακόμη και κατά την διάρκεια των πολέμων είτε με τους Ανζού , είτε με τους παλιολόγους σε αντίθεση με τους Ρωγούς, όπου γίνεται πάντα λόγος για γέφυρα, εδώ καμία αναφορά.

Η επόμενη ως τώρα γνωστή αναφορά και «πρώτη» γραπτή πηγή είναι αυτή του Τούρκου περιηγητή Εβλιγια Τσελεμπί στα 1670. Ο Τσελεμπί την αποδίδει στα έρα του Φαΐκ πασά, του πρώτου Οθωμανού κυβερνήτη της πόλης. Τον Εβλιγια Τσελεμπί τον έχει πάρει κατά κέξη η Ισλαμική Εγκυκλοπάιδεια και αναφέρει την γέφευρα σαν Faik Paşa Köprüsü =Γέφυρα του Φαΐκ πασά. Όμως γνωρίζουμε καλά πως ο Εβλιγια Τσελεμπί έγραψε και πολλές αρλούμπες. Νεώτεροι  Τούρκοι ιστορικοί που μελέτησαν έργα του Φαΐκ πασά και βακούφικα αμφιβάλουν. Διαβάζονταν την ιδρυτική πράξη του Ιμαρέτ Αρτας , ο ιστορικός κάνει λόγο, πως ο Φαΐκ πασάς βρήκε μια χαλασμένη γέφυρα κια την επισκεύασε. Είναι όμως αυτή ; Δεν ξέρουμε ! Είναι σημαντική η παρατήρση του Τούρκου ιστορικού γιατί θα την βρούμε και αλλού.

Στα 1780 αναφορά στη Γέφυρα κάνουν οι Περιηγητές Φαχερώ, Φαβέλ και Κασσάς, μάλιστα έχουμε την πρώτη ως τώρα  γνωστή απεικόνιση, αλλά δεν γράφουν τίποτα το ιδιαίτερο.

Η αμέσως επόμενη πηγή είναι αυτή του Θιακογιάννη ή Γατοφάγου, που βρήκε τις λίρες στα πυθάρια και έχτισε τη γέφυρα. Ο πρώτος που κατέγραψε αυτή την ιστορία είναι ο Άγγλος Περιηγητής William Turner στα 1813 που η ιστορία πάει 200 χρόνια πίσω. Φαίνεται η ιστορία να ήταν ευρύτερα γνωστή στην Άρτα.  Ενάμιση αιώνα αργότερα έρχεται ο αείμνηστος ιστοριοδίφης Τσούτσινος και ισχυρίζεται, όπως οι Τούρκοι για τον Φαϊκ πασά έτσι και δω, πως ο Θειακογιάννης ή Γατοφάγος δεν έφτιαξε την γέφυρα αλλά την πρώτη καμάρα που είχε πέσει. Η γέφυρα υπήρχε. Στηρίζεται σε ένα γραπτό που ειχε βρει κάποιος γιατρός απο την Κόνιτσα και το έδωσε στη Μονή Κάτω Παναγιάς.

Ισως κοντά στην Πραγματικότητα να είναι η βλάχικη Μπαλάντα, που είχε φέρει στο φως ο Gustav Weigand και αναφέρεται σε χριστιανούς Ηγεμόνες. Και δω είανι και λίγο μπερδεμένο το θέμα, καθότι Χριστιανιούς Ηγεμόνες (Έλληνες, Αλβανούς, Σερβους, Ιταλούς) έχουμε από το 1204 ως το 1449 στην Άρτα. Αν όντως η βλάχικη μπαλάντα έχει δίκιο, τότε να υποθέσουμε πως η γέφυρα χτίστηκε στα χρόνια του Δεσποτάτου είτε των Ελλήνων/Ρωμαίων Ηγεμόνων , είτε των ξένων Ηγεμόνων.

Τελικά η γέφυρα που απικονίζεται στον πίνακα με την Αγία Οικία, που μεταφέρθηκε απο την ¨Αρτα στο Λορέτο της Ιταλίας, τελικά, ως μεγάλη μου απογοήτεση δεν σχετίζεται με την γέφυρα της Άρτας αλλα μια ντόπια, κάπου 20χιλμ. έξω απο το Λορέτο, όπως διαπίστωσα φέτος.

Ελπίζω στο μέλλον να έχουμε περισσότερα στοιχεία.

Πηγές Κειμένου:

1. Πλίνιος, Φυσική Ιστορία

2. Εβλιγια Τσελεμπί, Οδοιπορικό,

3. William Turner, journal...

4. Tσούτσινος, Μελετήματα

5. Ξενόπουλος, Ιστορικό Δοκίμιο

6. Gustav Wiegand, die Aromunen , 2er Band

7. Faucherot & Fauvel