Η ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΑΡΤΑ ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 17ου ΩΣ ΚΑΙ ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 18ου ΑΙΩΝΑ ΟΠΩΣ ΤΗΝ ΠΕΡΙΕΓΡΑΨΑΝ ΟΙ ΞΕΝΟΙ ΠΕΡΙΗΓΗΤΕΣ

Άρτα! Σχέδιο του Louis Fauevel σε μελάνι και υδρόχρωμα. Πηγή: Ταξιδεύοντας στην Ήπειρο του 19ου αιώνα. Άνθρωποι και τοπία

Στοιχεία συλλογής Θάνου Κονδύλη για τις Ηπειρωτικές πόλεις

Μια από τις μεγαλύτερες πόλεις της Ηπείρου και της επικράτειας του Αλή Πασά, σε μια

απόσταση 20 μιλίων από την πρωτεύουσα, η Άρτα δέχτηκε αρκετούς επισκέπτες - περιηγητές, ήδη από τον 17ο αιώνα. Οι πληροφορίες που μας άφησαν είναι πολύ σημαντικές και, μερικές φορές εξαιρετικά λεπτομερείς. Για παράδειγμα, ο περιηγητής Scrofani τοποθετεί τη θέση της «...ανάμεσα στις 29ο και 40ομοίρες γεωγραφικού πλάτους και στις 18ο και 19ο, γεωγραφικό μήκος...».

Σε γενικές γραμμές, η Άρτα είναι μια τυπική, μεγάλη πόλη της Ηπείρου, χωρίς, όμως κάτι εξαιρετικό που θα μπορούσε να τραβήξει την περιέργεια του επισκέπτη-περιηγητή. Ήδη από τον 17ο αιώνα η πόλη έχει 2.000 σπίτια. Συνήθως είναι διώροφα και αρκετά από αυτά είναι πολυτελή με κήπους αμπέλια περιβόλια και δεξαμενές. Μερικά από τα σπίτια, ξεχωρίζουν, καθώς δεν είναι ανατολίτικου στυλ και μάλλον είναι από τη Βενετική εποχή. Η πόλη, είναι χωρισμένη σε 17 συνοικίες, από τις οποίες, μόνον τρεις είναι τούρκικες, τέσσερις εβραικές και δέκα (!) ελληνικές. Αρμένιοι στην πόλη δεν υπάρχουν, όμως είναι δυνατόν να συναντήσει κανείς πολλούς Λατίνους. Είναι πολύ καθαρή πόλη με δρόμους που, εν μέρει, είναι πλακοστρωμένοι και αρκετά άνετοι. Μέσα στην πόλη υπάρχουν κατά τον 17ο αιώνα τέσσερα τζαμιά (τα οποία κατά τον 19ο αιώνα θα είναι πέντε), ένας τούρκικος τεκές (τούρκικο μοναστήρι) Δερβίσηδων, ένα πύργο με καμπάνα και ρολόι, επτά εβραικές συναγωγές (γύρω στα 1815) και δέκα εκκλησίες (που γύρω στα 1815 θα φτάσουν τις 24231 ή 26232) μεταξύ των οποίων είναι και αυτή της Αγίας Θεοδώρας με πάρα πολλάαφιερώματα. Η πιο σημαντική, όμως, εκκλησία της πόλης είναι ο ναός της Παρηγορήτισσας, χτισμένη από τούβλο, στο άκρο της πόλης προς νότο των περιβολιών, σε ένα ύψωμα που δεσπόζει της Άρτας. Είναι η μεγάλη εκκλησία, πάρα πολύ όμορφη ωραία, και με ωραίες αγιογραφίες235. Το 1805, όμως, όταν την επισκέπτεται ο περιηγητής Leake W. M., η εκκλησία είναι κατεστραμμένη236. Σε αυτόν τον ναό λειτουργούν 50 ιερείς και επίσης έχει πολλά κελιά. Η πόλη είναι έδρα αρχιεπισκόπου237. Η Άρτα, στη Δυτική της πλευρά έχει ένα φρούριο. Οι δρόμοι μέσα σε αυτό είναι πλακόστρωτοι και περιτριγυρίζεται από ένα τείχος το οποίο φέρει συνολικά 18 πύργους. Τριγύρω υπάρχει και μια τάφρος. Μέσα στο φρούριο υπάρχει και ένα ανάκτορο, που έχει αρκετά πατώματα. Εκεί κατοικεί ο διοικητής της πόλης. Τέλος, μέσα στο φρούριο υπάρχει και ένα ερειπωμένο εκκλησάκι238. Στους ογκόλιθους του τείχους είναι δυνατό να διακριθούν και ενσωματωμένες πέτρες που προέρχονται από διάφορα αρχαία ερείπια τα οποία ήταν σκορπισμένα στην γύρω περιοχή. Αναμφισβήτητα, το πιο ζωντανό μέρος της πόλης είναι το παζάρι της. Βρίσκεται, σε ένα μεγάλο και αρκετά μακρύ δρόμο στο κέντρο της πόλης. Οι Έλληνες και οι Εβραίου είναι κυρίως οι έμποροι της πόλης. Τον 17ο αιώνα αριθμεί , τουλάχιστον, καταστήματα. Μεταξύ τους, υπάρχουν εργαστήρια, εμπορικά μαγαζιά, υποδηματοποιεία, μαχαιροποιία κ. ά.. Σε γενικές γραμμές, έχει αρκετές ανέσεις και εκεί μπορεί κανείς να βρει ακόμα και προϊόντα από τη Δυτική Ευρώπη, όχι ίσως της καλύτερης ποιότητας, όμως, με μεγάλη ποικιλία. Κατά κύριο λόγο τα καταστήματα είναι μικρά σε μέγεθος242. Επειδή δεν είχαν παράθυρα αλλά ήταν κλειστά με σανίδες, όταν τις αφαιρούσαν το πρωί, τα μαγαζιά έμεναν ορθάνοιχτα στη θέα όλη την ημέρα. Στο χώρο του παζαριού υπάρχουν και οι αποθήκες στις οποίες συσσωρεύονται τα προϊόντα που διατίθενται στην αγορά. Νήματα, μπαμπάκια, μαλλιά, δέρματα, ρούχα, μετάξι, βαμβακερά υφάσματα είναι μεταξύ των προϊόντων που υπάρχουν εκεί. Στην Άρτα, όμως, παρά το μέγεθος της αγοράς της, δεν θα συναντήσουμε μπεζεστένι (κλειστή αγορά). Στην πόλη λειτουργούν και δύο βιοτεχνίες: η πρώτη είναι για ένα είδος μαλλί καστανό ή άσπρο από το οποίο φτιάχνονται τα παλτά που οι άνθρωποι της θάλασσας ονομάζουν «καπότες». Η άλλη είναι μια κατασκευή υφάσματος όμοιο με αυτό που ονομάζουν στην χώρα «αλαγιά». Η περιοχή που δίνονται τα περισσότερα από αυτά είναι τα Τρίκαλα. Υπάρχουν διάφορα είδη αυτής της αλαγιάς: από βαμβάκι μόνο, από βαμβάκι και μετάξι από μαλλί μόνο. Η Άρτα, αν και απέχει 12 μίλια από τη θάλασσα, για τις εισαγωγές και τις εξαγωγές της, εξυπηρετείτε για τις εισαγωγές και τις εξαγωγές της από το κοντινό λιμάνι της Σαλαγόρας που απείχε από την Άρτα περίπου έξι ώρες. Στην περιοχή αυτή δεν υπάρχει τίποτα άλλο εκτός από την αποβάθρα που αράζουν τα μικρά πλοία και οι βάρκες. Επίσης υπάρχει ένα μικρό χάνι και το κτίριο του τελωνείου246. Από το λιμάνι εξάγονται κυρίως, δέρματα και ζώα, καπνός και νήματα, δημητριακά (σιτάρι και καλαμπόκι), ξυλεία, λάδι, βαμβάκι και μαλλί. Τα προϊόντα κατευθύνονται στην Ιταλία, τα Ιόνια νησιά, τη Μάλτα, τη Γερμανία, κ. α. Αντίθετα, εισάγονται καφές, ζάχαρη, υφάσματα, λινά, βελούδα, πυρίτιδα, πυροβόλα όπλα, σιδηρικά κ.ά.. Ο πληθυσμός της πόλης τον 17ο αιώνα ανέρχεται περίπου στις 10.000 άτομα, τα οποία όμως είναι, σχετικά ασθενικά λόγω του άσχημου κλίματος της περιοχής. Η συντριπτική πλειοψηφία των

κατοίκων, αυτή την εποχή, είναι Έλληνες ενώ οι υπόλοιποι είναι Τούρκοι. Υπάρχουν επίσης μερικοί Εβραίοι αλλά και κάποιοι εξόριστοι Βενετοί250. Στα τέλη, όμως του 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου, ο πληθυσμός της πόλης έχει μειωθεί και κυμαίνεται ανάμεσα στις 5.000 και 6.000 άτομα. Επίσης, στην περιφέρεια της Άρτας περιλαμβάνονται 170 χωριά σε οκτώ υποδιαιρέσεις, με συνολικό πληθυσμό 30.000 άτομα. Το Μάιο του 1816 θα χτυπήσει την πόλη η πανούκλα. Ο πληθυσμός της, εκείνη την εποχή θα πλησιάζει τις 9.000 άτομα. Η αρρώστια θα εξαφανιστεί από την πόλη μετά από 18 μήνες. Προηγουμένως, όμως, θα έχει οδηγήσει στο θάνατο τουλάχιστον το 1/3 του πληθυσμού της πόλης κατά την εκτίμηση του Pouqueville. Οι κάτοικοί της, όμως, δεν πτοήθηκαν αλλά εργάστηκαν για να ξαναζωντανέψουν την πόλη τους κι έτσι η Άρτα «...ξαναγεννήθηκε από τις στάχτες της...Η ομορφιά του ουρανού της, η γλυκιά θερμοκρασία γρήγορα προσέλκυσαν νέους ανθρώπους, νέους κατοίκους...Συστάδες από πορτοκαλιές, λεμονιές, ελιές και άλλα δέντρα...δίνουν ολοζώντανη την εικόνα της χώρας των Εσπερίδων...Οι κάτοικοι προσπορίζονται όχι μόνο τα αναγκαία...αλλά παράγουν ολόκληρους θησαυρούς, που διατίθενται σε όλη την νότια Ήπειρο...».

Κοντά στην Άρτα ρέει το ομώνυμο ποτάμι από το οποίο περνούσαν οι ταξιδιώτες που

κατευθύνονταν προς την πόλη. Σε κάποιο σημείο του που είναι περίπου 18 μέτρα πλατύ έχει χτιστεί ένα όμορφο και μεγάλο γεφύρι, από πέτρα, με μεγάλες αψίδες. Η υψηλότερη από αυτές φτάνει τα οκτώ, περίπου, μέτρα. Έξω από την πόλη και προς τη μεριά της θάλασσας υπάρχει μια μεγάλη πεδιάδα που είναι ιδιοκτησία του Αλή Πασά. Το ετήσιο εισόδημα από την εκμετάλλευση των γαιών και από τα κοπάδια ξεπερνούσε τα 1.400 πουγκιά. Οι καλλιεργητές ήταν υποχρεωμένοι να επιστρέφουν τα 4/10 της παραγωγής σε είδος. Σε αυτό περιλαμβανόταν το 1/8 του σιταριού, του κριθαριού και της βρώμης και το 1/10 του αραποσιτιού. Σιτάρι, καλαμπόκι κρασί, μπαμπάκι, λινάρι, καπνά, ρύζι και όσπρια αποτελούσαν τα κυριότερα προϊόντα της Άρτας. Οι εξαγωγές εσπεριδοειδών και φουντουκιών απέδιδαν 1.000 πουγκιά στον Αλή Πασά, το εισόδημα του οποίου, από τον καζά της Άρτας έφτανε τα 2.000 πουγκιά, δηλαδή 60.000 στερλίνες εποχής. Τέλος, γύρω από την πόλη υπάρχουν πολλές αγροικίες, κήποι και οπωρώνες αλλά και μεγάλα δάση που τα εκμεταλλεύονται οι αρχές και οι ιδιώτες. Ο περιηγητής Scrofani λέει σχετικά : «...Αυτά τα δάση αποτελούνται από άσπρες βελανιδιές και μια μικρή ποσότητα από φτελιές. Κάποιοι έμποροι Γάλλοι, για να πάρουν την άδεια για κοπή ξύλων πληρώνουν στον πασά των Ιωαννίνων περίπου 20.000 τουρκικά πιάστρα το χρόνο...Οι Τούρκοι δεν γνωρίζουν την τέχνη να συντηρούν και να κόβουν τα δάση, και τα αφήνουν ή να μαραίνονται τα παλαιοτέρα ή να πέφτουν σε μέση ηλικία από τσεκούρι ενός αχόρταγου μισθωτή κτήματος...»