Ο ΑΓΙΟΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑΣ ΑΡΤΑΣ ΤΟ 1940 ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ

Η κατάσταση πριν τον πόλεμο – Η ιταλική προπαγάνδα – Η επιστράτευση – Ποιοι κλήθηκαν για το Μέτωπο – Κατοχή και απελευθέρωση

Μια από τις πρώτες σφραγίδες της κοινότητας

Ο Άγιος Σπυρίδωνας Άρτας το 1940 είναι ένα από τα πολλά χωριά της Ελλάδας. Μόλις 28 χρόνια πριν έχει απελευθερωθεί από την μακραίωνη Οθωμανική κυριαρχία και ακολουθεί την πορεία της νεώτερης ιστορίας του Ελληνικού κράτους. Χωριανοί επιστρατεύονται και λαμβάνουν μέρος στο Β΄Βαλκανικό πόλεμο και την Μικρασιατική εκστρατεία. Στον Εθνικό Διχασμό δεν φαίνεται να έχει λάβει μέρος. Οι κάτοικοι του απλοί αγρότες που πασχίζουν για το μεροκάματο. Πείνα το χωριό δεν γνώριζε αλλά και ούτε και ιδιαίτερο πλούτο. Τα όμορα έλη αποτελούν πηγή ζωής αλλά και θανάτου. Πολλούς είχε αποδεκατίσει η Ελονοσία και ο κίτρινος πυρετός. Παρ όλα αυτά από την απελευθέρωση ως το 1940, δώδεκα μέρες πριν την κήρυξη του πολέμου το χωριό έχει άνοδο πληθυσμού γύρω στα 125%. Δηλαδή η απογραφή του 1912 μας δίνει 476 κατοίκους και η απογραφή του 1940 μας δίνει 1068 κατοίκους. Στις εκλογές πριν την δικτατορία κυριαρχούσε το αντιβενιζελικό “λαϊκό κόμμα “του Παναγή Τσαλδάρη κατά μεγάλο ποσοστό.  

Επιχρωματισμένη φωτογραφία με την περαταριά. Γυναίκες πάνε στην πηγή για νερό

Κονοτική αρχή και σχολείο 

Στο διάστημα της Μεταξικής Δικτατορίας πρόεδρος του χωριού θα είναι ο Δημήτριος Γείτονας, γιος του ιερέα Παπαγιώργη Γείτονα και πατέρας του πατέρ Αλέξανδρου Γείτονα, σημερινού ιερέα του χωριού. Θα επιστρατευθεί όμως και θα τον αντικαταστήσει ο Γεώργιος Χαλάστρας, ο οποίος θα παραμείνει πρόεδρος σε όλο το διάστημα της κατοχής αλλά και στην μεταπολεμική περίοδο θα εκλεγεί εκ νέου. Στο σχολείο, το οποίο στεγάζεται στο παλιό βακούφικο δίπλα από την εκκλησία και το οποίο κατεδαφίστηκε στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 70, θα κάνουν την εμφανισή τους δύο νέοι δάσκαλοι, ένα ζευγάρι, ο Σωτήρης Τρομπούκης με την σύζυγο του Πηνελόπη . Σταθμός για την εκπαίδευση του χωριού. Πολύ αυστηροί αλλά και καλοί. Κατά την Μεταξική περίοδο το σχολείο λειτουργεί υπό τα μεταξικά πρότυπα. Η Νεολαία υποχρεωτικά στην ΕΟΝ ντυμένοι με στολές, όπως συνηθίζονταν τότε σε όλα τα απολυταρχικά καθεστώτα και χωρισμένοι σε ομάδες Σκαπανείς και Σκαπανίτισσες από 8-14 ετών και αν τύχαιναν και κάποιοι μεγαλύτεροι αυτοί γίνονταν φαλαγγίτες και φαλαγγίτισσες. Από μαρτυρίες που έχω αρχηγός στους σκαπανείς και σκαπανίτισσες έμπαιναν οι καλύτεροι μαθητές της 6ης Δημοτικού. Η ΕΟΝ έπαψε να υπάρχει το 1941.

Νεαρός  μαθτής Σκαπανέας της ΕΟΝ

Παραγωγή

Η παραγωγή του χωριού ήταν η κλασσική όπως όλα τα χρόνια. Σιτάρι, Καλαμπόκι, Σουσάμι, Φασόλι και Βρώμη. Λάδι προμηθευόταν το χωριό συνήθως από τα καΐκια που έφταναν από την Λευκάδα στο λιμανάκι της Πέτρας, το οποία εξαγόραζαν με φασόλια ή σιτάρι. Στο χωριό λειτουργούσε τυροκομείο, μάλλον της οικογένεια Κακοσίμου και υπήρχε και εργαστήριο παρασκευής λεμονάδας και γκαζόζας από κάποιον αρτινό Δραγατάκη, ο οποίος προμήθευε και τα άλλα χωριά. Στο χωριό διατηρεί ο Καραπάνος (απόγονος του γνωστού) ακόμη κτήματα και απασχολεί κόσμο στην συγκομιδή και παραγωγή.

Όργωμα Καλαμποκιού στον αρτινό κάμπο. Φωτογραφία άγνωστης αμερικανίδας Φωτογράφου

Η Ιταλική Προπαγάνδα

Το διάστημα αυτό κατά την μεταξική δικτατορία έκανε την εμφανισή της στο χωριό και η Ιταλική προπαγάνδα. Προσπαθούσε να επηρεάσει την ελληνική κοινή γνώμη, παρουσιάζοντας τον εαυτό της ως μια φιλική και πολιτισμένη δύναμη που θα μπορούσε να προσφέρει ένα εναλλακτικό όραμα για το μέλλον της Ελλάδας. Στο χωριό έκαναν την εμφανισή τους “δήθεν” Ιταλοί αγρότες-εργάτες, που γνώριζαν την Ελληνική, απ ότι μου είπαν οι παλιότεροι στο χωριό, αυτοί είχαν καταγωγή από την Νότια Ιταλία, έτσι τουλάχιστον έλεγαν, δούλευαν στα χωράφια και μάθαιναν τα παιδιά ιταλικά. έτσι κάποιοι χωριανοί, όπως ο πατέρας μου, ο θείος μου ο Μιχάλης και κάποιοι άλλοι έμαθαν ιταλικά. Έλεγαν στα παιδιά, πόσο ωραία και πλούσια είναι στην Ιταλία και πως η Ελλάδα και η Ιταλία θα πρέπει να γίνουν μια μεγάλη δύναμη όπως παλιά. Απ ότι γνωρίζουμε σήμερα η Ελληνική κατασκοπία είχε καταλάβει τον ρόλο τους αλλά δεν μπορούσε να κάνει και κάτι, γιατί δούλευαν με τέτοιο τρόπο που δεν μπορούσες να τους πεις και κάτι. Απελάσεις θα έφερναν σε δύσκολη θέση την κυβέρνηση απέναντι στην Ιταλία. Την δεκαετία του 80, όπως έμαθα γιατί δεν ζω στο χωριό, επισκέφθηκε το χωριό ένας ηλικιωμένος Ιταλός, που είπε, πως ήταν ένας απ αυτούς και θυμόταν ονόματα και ρωτούσε για τον έναν ή τον άλλον.

Ιταλός εργάτης στα στάχυα

Οι πολιτικοί εξόριστοι

Κάπου στο 1938, αν μου τα διηγήθηκε καλά ο πατέρας μου, η χωροφυλακή έφερε στο χωριό δυο εκτοπισμένους. Ο ένας ήταν γιατρός και ο άλλος δεν θυμάμαι. Όμως ο γιατρός παρέμεινε ως τον πόλεμο. Όταν το 1939 ο παππούς μου Νικόλαος Βράκας έγινε αγροφύλακας, μαζί με τον πρόεδρο ήταν οι αρχές του χωριού, και κάθε τόσο έπρεπε να κάνει επίσημη εμφάνιση ο γιατρός σε αυτούς με τους οποίους απέκτησε φαίνεται και φιλία, γιατί ο παππούς μου τον φιλοξενούσε. Φαίνεται να απέκτησε και καλές σχέσεις και με το ζεύγος Τρομπούκη. Πρόσφερε και υπηρεσίες στο χωριό. Δεν το αναφέρω τυχαία το γεγονός αυτό, γιατί ο γιατρός και το ζεύγος Τρομπούκη έπαιξαν ρόλο στο αντιμεταξικό δόγμα και αντιβασιλικό δόγμα του χωριού. Βέβαια δεν είναι κάτι πρωτότυπο αυτό, έχει συμβεί και αλλού. Ακόμη και σήμερα συμβαίνουν αυτά.

Η Επιστράτευση

Τα σύννεφα του πολέμου άρχισαν να φαίνονται ήδη από το 1939. Το Σχέδιο Επιστράτευσης που εφαρμόσθηκε στις 28 Οκτωβρίου 1940 ήταν αυτό που είχε συνταχθεί τον Σεπτέμβριο του 1939 και συνοδευόταν από πολλά επιμέρους σχέδια επιτάξεων, μεταφορών, διασποράς κ.λπ., με σκοπό τη βαθμιαία και αθόρυβη μετάπτωση του στρατού, αρχικά στη μερική και στη συνέχεια στη γενική επιστράτευση. Η μερική μυστική επιστράτευση άρχισε τον Αύγουστο του 1940 μετά τον τορπιλισμό της Έλλης. Έγιναν ατομικές προσκλήσεις εφέδρων Αξ/κών με πρόσχημα τη μετεκπαίδευση καθώς και ατομικές προσκλήσεις αγύμναστων Οπλιτών. Η Όγδοη Μεραρχία υπεύθυνη για τον Τομέα της Ηπείρου, η Ενάτη Μεραρχία και η Τετάρτη Ταξιαρχία υπεύθυνες για τη Δυτική Μακεδονία, καθώς και το Απόσπασμα Πίνδου συμπληρώθηκαν σχεδόν στην πολεμική τους σύνθεση. Εδώ πρέπει να σημειώσουμε την προθυμία, τη σύμπνοια και την εθνική ενότητα του λαού, καθώς και την πειθαρχία των επιστρατευμένων κατά την πορεία τους προς το μέτωπο.

 Το Χτύπημα της Καμπάνας – προετοιμασίες και αποχωρισμός

Μέρος από το καμπαναριό του χωριού

Όταν κηρύχθηκε ο Ελληνοϊταλικός πόλεμος ο πατέρας μου ήταν 11 χρονών και σκαπνέας στο σχολείο. Θυμόταν πως στις 28 Οκτωβρίου 1940, όταν έφτασε το μήνυμα του πολέμου άρχισε να χτυπά η καμπάνα του χωριού και ακουγόταν και η καμπάνα από την Νέα Κερασούντα. Ο κόσμος μαζεύτηκε στον πλάτανο. Διαβάστηκαν τα ονόματα των κληρωτών που πρέπει να παρουσιαστούν και να πάρουν τα φύλλα πορείας για τις μονάδες που θα έπρεπε να δώσουν το παρόν. Ο παπάς έδωσε την ευχή του. Οι δάσκαλοι με τους μαθητές και αυτοί παρόν. Σε μας τα παιδιά μου έλεγε ο πατέρας μου ο ενθουσιασμός ήταν τεράστιος. Τόσο μας έφτανε. Οι πιο ηλικιωμένοι βετεράνοι των βαλκανικών και του Μικρασιατικού σκεφτικοί και θλιμμένοι. Οι γυναίκες καταστεναχωρημένες. Της γιαγιάς μου έφευγαν δύο αδερφοί, ο ένας γιος και 3 ανίψια. Γρήγορα μαζεύτηκαν οι κληρωτοί σε ομάδες να φύγουν για την Άρτα. Οι γυναίκες έκλαιγαν, οι ίδιοι έδιναν θάρρος στους πίσω, και έλεγαν, πως το Δεκέμβρη στο πανηγύρι τ ΄Αη Σπυρίδωνα θα είναι πίσω. “Όπλισμένοι” όλοι με τρουβάδες και λίγα τρόφιμα που πήραν απ τα σπίτια τους. Όλοι τους είχαν και ένα φυλαχτό μαζί. Μόνο τα παιδιά χαίρονταν και χαιρετούσαν. Η καμπάνα δεν σταμάτησε ποτέ να χτυπά κατά τη διάρκεια του Μετώπου. Όταν ο στρατός μας άρχισε την νικηφόρα προέλαση και έφτανε μήνυμα, πως έπσε το Τεπελένι, η Κορυτσά, Το Αργυρόκαστρο κτλ η καμπάνα χτυπούσε ασταμάτητα. Κάποιοι μάλιστα έστειναν και χορό μπροστά από το κλούρ στον πλάτανο.   

Οι Επιστρατευμένοι για το Μέτωπο Αλβανίας από τον Άγιο Σπυρίδωνα

Η είδηση για τον πόλεμο σαφώς τάραξε τα νερά του χωριού αλλά για τους Βετεράνους των Βαλακνικών και του Μικρασιατικού ήταν κάτι το αναμενόμενο, όσο και να μην το εύχονταν. Μέχρι που έκανε την εμφάνιση το στρατολογικό γραφείο και ανακοίνωσε τα ονόματα. όσους δεν βρήκαν κείνη την ώρα εκεί, έπρεπε να τους ειδοποιήσει ο πρόεδρος με τον αγροφύλακα. Έτσι λοιπόν κλήθηκαν οι παρακάτω χωριανοί. Μιας και δεν είναι κανείς πλέον εν ζωή: Τιμή , Δόξα και αιωνία τους η μνήμη.

1. Αυγέρης Παναγιώτης#2. Βάσιος Ευθύμιος#3. Βάσιος Ιωάννης#4. Γείτονας Λάμπρος#5. Γείτονας Ευάγγελος (μάγειρας μετώπου)#6. Γείτονας Ευστάθιος#7. Γείτονας Δημήτριος (πρόεδρος του χωριού)#8. Γείτονας Ξενοφών#9. Γεωργίου Κων/νος#10. Γεωργίου Γεώργιος#11. Ζέρβας Συμεών#12. Μακρής Δημήτριος#13. Νταλάκας Δημήτριος#14. Κατσινίκας Λάμπρος#15. Παπαδημητρίου Λάμπρος#16. Τσιόγκας Σπυρίδων (λοχίας), 17. Παραλίκας Βασίλειος#18. Συντόσης Γεώργιος#19. Συντόσης Λάμπρος#20. Χαλάστρας Ευάγγελος#21. Χαλάστρας Ηλίας#22. Χαλάστρας Χρήστος#23. Ντάκουλας Ανδρέας#24. Ντάκουλας περικλής#25. Κοντογιάννης Σταύρος#26. Σκούμπλας Θωμάς#27. Σκούμπλας Λάμπρος#28. Γκριμπαβιώτης Παναγιώτης#29. Μπάλιας Στέφανος#30. Στεργίου Ιωάννης#31. Στεργίου Κων/νος#32. Τσιάτσος Βασίλειος#33. Τσάγαρης Μιχαήλ#34. Φλιώρης Τηλέμαχος, 35. Κακοσίμος Σπυρίδων, αρχείο Συρράκου *Στρατολογικό Γραφείο Ιωαννίνων, 36. Θεοδώρου Περικλής, αρχείο Βαθυπέδου, *Στρατολογικό Γραφείο Ιωαννίνων

Επιχρωματισμένη Φωτογραφία με χωριανούς στο Μέτωπο. Ο Μάγειρας είναι ο Ευάγγελος Γείτονας. Αρχείο Ιφιγένειας Γείτονα

Θα πρέπει να πούμε, πως επιστρατεύθηκαν και ζώα. Άλογα και μουλάρια. Γνωρίζω πού καλά πως του Βαγγέλη Γείτονα , αδερφό της γιαγιάς μου, του επιστράτευσαν το άλογο μαζί με μια ακριβή σέλα που είχε. Φυσικά δεν τα ξανάδε ποτέ αλλά ούτε και τα αναζήτησε.

Επιστροφή  από το μέτωπο και κατοχή

Μετά την κατάρρευση του Μετώπου και την συνθηκολόγηση επέστρεψαν όλοι οι χωριανοί πίσω. Ο Περκλής Ντάκουλας όμως από τραυματισμό νομίζω και τις κακουχίες απεβίωσε. Κείνες τις μέρες γίνονταν χαμός στο χωριό. Χιλιάδες στρατιώτες περνούσαν με τα πόδια για να πάνε στα χωριά τους, απ όπου κατάγονταν ο καθένας, και υπήρχε γενικά μια νευρικότητα. Ο κόσμος βοηθούσε όπου μπορούσε αυτούς τους ταλαιπωρημένους στρατιώτες. Ό,τι μπορούσε έδινε ο καθένας. Κατά τη διάρκεια της κατοχής στο χωριό ήρθαν Ιταλοί. Μιας και το χωριό δεν είχε γέφυρα κατασκεύασαν την ξύλινη γέφυρα για να επικοινωνούν. Σύμφωνα με μαρτυρίες χωρικών οι απλοί Ιταλοί φαντάροι ήταν καλοί. Το πρόβλημα το δημιουργούσαν όταν εμφανίζονταν οι μελανοχίτωνες (φασιστικά τάγματα του Μουσολίνι) και οι Φινατσέρηδες. Φυλάκιο είχαν στη Γέφυρα Καλογήρου, όπου δίνονταν και ο φόρος. Όταν το 1943 ανατίναξε ο ΕΔΕΣ την παλιά πέτρινη γέφυρα Καλογήρου έγινε έφοδος και στο χωριό και συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν, εφόσον βρέθηκαν με σφαίρες οι παρακάτω:

1. Βράκας Σπυρίδων

2. Κακοσίμος Χρήστος

3. Ματσούκας Σπυρίδων

Όταν κατέρρευσε η Ιταλία τότε εμφανίστηκαν οι Γερμανοί. Αυτοί συνέλαβαν κάποιον Ηλία Αυδίκο κατά κόσμον Ηλία Θέο, τον έστειλαν στο στρατόπεδο συγκεντρώσεως του Ντάχαου, από κει τον πήρε ένας αξιωματικός των ΕΣ ΕΣ σαν σκλάβο στο κτήμα του στην Αυστρία, επέζησε γιατί κρύφτηκε τις μέρες της κατάρρευσης του Ράιχ σε ένα βαρέλι με ξινό λάχανο και επέστρεψε ψυχικά κατεστραμμένος στα Ιωάννινα.

Επιχρωματισμένη φωτογραφία της Ιταλικής Προπαγάνδας με την συγκομιδή στον Άγιο πυρίδωνα, όπου επιβλέπει ο ιταλό φιναντσέρης. Πιστεύω πως και τα πρόσωπα όλα δεν είναι χωριανοί αλλά κάποιο ιταλικό σωματείο που δείχνει την καλή συνεργασία Ιταλών και ντόπιων. Η φωτογραφία είναι από το A.S.I. Luce

Η Πείνα της κατοχής

Από τις πρώτες μέρες της Κατοχής, τον Μάιο του 1941 άρχισε να παρουσιάζεται έλλειψη των απαραίτητων ειδών για τη διατροφή και τη συντήρηση του ελληνικού λαού. Ειδικά οι πόλεις το έζησαν πολύ έντονα. Η εξεύρεση σιταριού, φασολιών ή ψωμιού ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Μόνο στην επαρχία μπορούσε να προμηθευτεί κάποιος μεγαλύτερες ποσότητες τροφίμων. Έπρεπε όμως να κάνει επικίνδυνα ταξίδια σε μακρινά μέρη. Κείνες τις μέρες γέμισε και το χωριό πολύ κόσμο. Από Άρτα, Γιάννινα, Πρέβεζα ακόμη και από την απέναντι Βόνιτσα. Το χωριό τα είχε όλα. Έρχονταν κόσμος από παντού και προσπαθούσε να πουλήσει, ό,τι είχε αρκεί να βρει κάτι να φάει. Τους λυπόνταν οι χωριανοί και έδιναν ό,τι μπορούσαν. Ακόμη και μετά τον πόλεμο κάποιοι που είχαν επιζήσει έρχονατν σαν επισκέπτες, και δεν ξέχασαν την φιλοξενία που δέχτηκαν. Ο Βάλτος έσωσε κόσμο και κοσμάκη. Σε θαύμα θεού απέδιναν οι κάτοικοι κείνο τον καιρό την πληθώρα απο αγριοπούλια , ψάρια, χέλια . Και αγριογούρουνα ήταν πολλά αλλά φοβόνταν ο κόσμος να πυροβολήσει, για να μην προκαλέσει τους κατακτητές.  Όποιος έστηνε ξώβεργα ή έριχνε βαλκό ή δίχτυα γνώριζε πως δεν θα πεινάσει. Οικονομία γίνονταν στο ψωμί. Ιταλοί στρατιώτες έρχονταν στο χωριό και γέμιζαν τα κλουβιά των μηχανών με αυγά απο κότες και αγριόπαπιες. Το ίδιο αργότερα και οι Γερμανοί. Οι Ιταλοί καμιά φορά έδιναν και στα παιδιά καμιά σοκολάτα.  Έτσι βγήκε η κατοχή. Μόνο στο ψωμί γίνονταν οικονομία. 

Μικροί μεγάλοι απο διάφορα σημεία είχαν ξαμωληθεί στα χωριά να βρουν κάτι για φαγητό

Οι Γερμανοί εξόπλισαν  χωρικούς, τους οποίους σύντομα αφόπλισαν

Τις μέρες που σφάχτηκε το Κομμένο, εμφανίστηκαν στο χωριό οι εγκληματίες του Ζάλμιγκερ. Αφού συγκέντρωσαν το χωριό για προειδοποίηση, και είπαν τι τους περιμένει αν μαθευτεί πως το χωριό έχει αντάρτες, σκότωσαν και μια γελάδα, και τους είπαν, πως αυτό θα είναι το αποτέλεσμα των κατοίκων. Την όλη κατάσταση έσωσε ο πρόεδρος του χωριού Γιώργος Χαλάστρας, που του καλοπήρε, τους εξήγησε πως πολλοί άντρες (αυτοί που ήταν όλοι αντάρτες¨) λείπουν χρόνια και έχουν φύγει για δουλειές να ζήσουν, τους έδωσε και δώρα και πως το χωριό είναι φιλήσυχο. Και πως ούτε με τους Ιταλούς είχαν πρόβλημα. Θες τον πίστεψαν, θες κάνανε τα στραβά μάτια, δεν έγινε τίποτα. Σύμφωνα με έγγραφο της Βέρμαχτ με ημερομηνία 28.03.1944 το οποίο μου κατεχώρησε προσωπικά ο φίλος Αλέξης Κατεφίδης, οι Γερμανοί προσπάθησαν να εξοπλήσουν το χωριό με όπλα για να πολεμήσουν αντάρτες αν αυτοί εμφανιστούν. Για τους αντάρτες χρησιμοποιούν τον όρο “συμμορίτες/Banden”, τους οποίου χωρίζουν σε δυο κατηγορίες. Εθνικούς Συμμορίτες τον ΕΔΕΣ/Nationalistische Banden και Κομμουνιστές Συμμορίτες/Kommunistische Banden τον ΕΛΑΣ. Λίγες μέρες αργότερα αφόπλισαν αυτούς που είχαν εξοπλίσει, γιατί τους θεώρησαν ύποπτους συνεργασίας με τους αντάρτες και με βάση το έγγραφο, λέγεται πως μεταξύ 20.03.44 και 28.03.44 εχουν πληροφορίες πως στο χωριό  εμφανίστηκαν πέντε φορές αντάρτες, και εννοείται, πως δεν τους πείραξε κανείς. 

Το γερμανικό έγγραφο που κάνει αναφορά στα παραπάνω. 

Τα υπόλοιπα είναι γνωστά. Μεγάλη συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση, Μεταπολεμική περίοδος και το χωριό ακολουθεί την μοίρα της Ελλάδας.

Τα ονόματα αυτά συγκεντρώθηκαν το 1996 στο καφενείο του Λάκη Μπακάλη με τους τότε ακόμη εν ζωή χωριανούς που είχαν λάβει μέρος στο Αλβανικό Μέτωπο . Παρώντες ήταν

• Δημσθένης Αναγνώστου

• Ευάγγελος Χαλάστρας

• Λάμπρος Κατσινίκας

• Συμεών Ζέρβας

• Σπυρίδων Τσιόγκας

Βοήθησαν επίσης με πληροφορίες οι

Γεώργιος Τσιάτσιος

Αθανάσιος Στράτος

Παναγιώτης Βράκας

Μιχάλης Βράκας

Χρήστος Χαλάστρας

 ΙΜΑΜ ΤΣΑΟΥΣ (ΑΓΙΟΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑΣ ΑΡΤΑΣ) 1778 – ΜΙΑ ΑΓΝΩΣΤΗ ΜΑΧΗ ΜΕΤΑΞΥ ΟΘΩΜΑΝΩΝ ΚΑΙ ΑΡΜΑΤΟΛΩΝ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥΡΚΑΛΒΑΝΩΝ ΛΗΣΤΩΝ

Την πρώτη γραπτή αναφορά για σύγκρουση των Οθωμανικών αρχών εναντίον των Κλεπταλβανών Τσάμηδων στην περιοχή του Αγίου Σπυρίδωνα τότε Ιμάμ Τσαούς (Villa di Aga για τους Βενετούς) την βρίσκουμε στα αρχεία της Κέρκυρας σε επιστολή του Δερβετζή (επόπτη διοδίων) Οσμάν Αγά στα 1716-1726 που απευθύνεται στον Προβλεπτή των Ιονίων Νήσων στην Κέρκυρα για να τονίσει την ασφάλεια των οδών για τους εμπόρους.

Εδώ γράφει: Εγώ ο Οσμάν αγάς σαν διοικητής κατά των ληστών και δολοφόνων (εννοεί προφανώς τους Τσάμηδες που λυμαίνονταν την περιοχή) έφτασα στην Άρτα για να φροντίσω τη φρούρηση του τόπου. Έτσι έστειλα στους βασικούς δρόμους....... και στα κτήματα και φρουρά του Μαμούτζαούσι (απορώ πως ο Τούρκος γραφιάς το έγραψε λάθος) μια δύναμη από μεϊντανάδες (αρματολούς) και τους είπα να φροντίσουν να μην ενοχλούνται οι έμποροι. ...

Οσμάν Αγάς 1128 (ισλαμικός χρόνος)/ 1716 μ. Χ.

Στα 1743 Τουρκαλβανοί τσάμηδες, συμμορία του Κερβελέ, έκανε επίθεση στην περιοχή του Λούρου, Λάκκα Λελόβου και στον δυτικό αρτινό κάμπο. Έκαψαν σπίτια και φρούρια και καταλήστεψαν τον τόπο. Πήραν 1000 πρόβατα, 3000 γίδια, 600 βοοειδή, 500 διάφορα ζώα, χρήματα και υπάρχοντα του κοσμάκη. Αυτούς τους στρίμωξαν κοντά στη γέφυρα, όπου ήταν το παλιο χωριό το Κοτσιλοχώρι ή Κοζυλοχώρι με τη βοήθεια ενός κανονιού. Στο τέλος η συμμορία παραδόθηκε υπό τον όρο να μην τους πειράξουν και ότι στο μέλλον δεν θα ξανακάνουν τίποτα και γι’ αυτό έδωσαν και όρκο. Αυτή ήταν η ασφάλεια που πρόσφερε η οθωμανική διοίκηση στους χριστιανούς υπηκόους. Στα αρχεία δεν γίνεται λόγος αν παραδόθηκε η λεία.

O κάμπος του Ιμάμ Τσαους (Αγίου Σπυρίδωνα) και το Ηλιοβούνι στα 1849. Στο βάθος το Μπαλντανέσι (Θεσπρωτικά όρη). Εργο του Edward Lear

Λίγα χρόνια αργότερα επόπτης διοδίων (Δερβετζής) είναι ο γνωστός Αχμέτ Κούρτ πασάς. Για τους Αλβανούς ληστές τρεις δρόμοι υπήρχαν να εισβάλουν προς την Άρτα. Μια μέσω Ιωαννίνων και το Ξηροβούνι, όπου αντιμετώπιζαν τον κίνδυνο να συγκρουστούν με Οθωμανικές δυνάμεις, ένας άλλος δρόμος μέσω Λάκκας και απο κει στην Παντάνασσα (αργότερα γέφυρα Πάσαινας) αλλά εκεί υπήρχαν οι Σουλιώτες και ο πιο εύκολος δρόμος ήταν η Λάμαρη να φτάσουν στο Λούρο και από κει στους Ρωγούς, όπου ήταν η γέφυρα και περνούσαν μέσω Ιμάμ Τσαούς στον αρτινό κάμπο και έφταναν ως την Άρτα. Στο Ιμάμ Τσαούς φαίνεται να υπήρχε μικρή φρουρά (Για την φρουρά κάνει κάποια χρόνια αργότερα αναφορά ο Τόμας Σμάρτ Χιούζ) αλλά δεν μπορούσε να αμυνθεί σε μεγάλες συμμορίες.

Στα 1770+ Μια τέτοια συμμορία πέρασε τη γέφυρα και άρχισε να λεηλατεί τον κάμπο. Ο κατής(ιεροδίκης, ανώτερος άρχοντας) της Άρτας απευθύνθηκε στον Βοεβόδα (Οθωμανός διοικητής της Άρτας) να βρεί λύση. Ο Βοεβόδας διέταξε Οθωμανική δύναμη αλλά και κάποιους κολτζήδες (αρματολούς) να τους κυνηγήσουν. Για κακή τους τύχη φτάνοντας στο Ιμάμ Τσαούς στη γέφυρα των Ρωγών είχε κατεβάσει νερό ο Λούρος και το μέρος ήταν γεμάτο λάσπες και τα άλογα τους κόλλησαν. Εκεί τους ρίχτηκαν και τους εξόντωσαν. Κάποια κομμένα κεφάλια τα φέρανε στην Άρτα. Ήταν συνηθισμένο φαινόμενο αυτό. Αργότερα το έκανε και το Ελληνικό κράτος με τους ληστές, όπως αυτό του Τσιγαρίδα για παράδειγμα. Μερικοί πρέπει να πνίγηκαν. Στα Αρχεία της Βενετίας γίνεται λόγος για 10 ληστές που πνίγηκαν στο Ποτάμι.

Oθωμανοί αξιωματούχοι. Από αριστερά: Καδής (ιεροδικαστής, ανώτερος άρχοντας), Βοϊβόδας (Διοικητής περιοχής) Ντερβεντάτ Ναζιρ αγά (επόπτης διοδίων) . Ο Τελευταίος ηταν αρχηγός όλων των αρματολών ενώ οι Μεκτσήδες (Νυχτοφύλακες) υπαγότανε στον Βοϊβόδα

Λίγα χρόνια αργότερα πέρασε απ αυτό το σημείο μεγάλη δύναμη ληστών που απείλησαν και πάλι την Άρτα, όπως μας πληροφορούν τα Γαλλικά Αρχεία. Εκδιώχθηκαν και πάλι αφού και πάλι είχαν αρκετούς νεκρούς. Στα 1778 ο Αχμέτ Κούρτ πασάς θέλοντας να εμποδίσει στο μέλλον την είσοδο απ αυτό το σημείο, ανατίναξε την πέτρινη τοξωτή γέφυρα.

 ΓΕΦΥΡΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΑΤΑΡΙΑ ΣΤΟ ΙΜΑΜ ΤΣΑΟΥΣ - ΑΓΙΟ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ ΑΡΤΑΣ

Από τον Καντακουζηνό στον Εβλιγιά Τσελεμπί , στον αν/χη Νικόλαο Σχινά και ως σήμερα !

Εδώ όσοι έγραψαν για την Περαταριά και την γέφυρα. Από αριστερά: Ιωάννης ΣΤ΄Κατακουζηνός, ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπί, Ο Μητροπολίτης Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλος του Βυζαντίου και ο Αντισυνταγματάρχης μηχανικού Νικόλαος θ. Σχινάς

Σήμερα μας είναι σχεδόν άγνωστο, πως κάποτε έξω από το σημερινό χωριό Άγιο Σπυρίδωνα στον ποταμό Λούρο υπήρχε μια πέτρινη γέφυρα καμάρα. Λίγο πιο κάτω απο το Ξηραντήριο και ένωνε το Κάστρο των Ρωγών με την απέναντι όχθη. Εκει κοντά υπήρχαν παλιότερα δύου οικισμοί. Ο Ρουμπάς νότια και βορειότερα το Κοζιλοχώρι ή Κοτισλοχώρι. Ο Ρουμπάς έσβησε στις μέρες των Παππούδων μας ενώ για το Κοτσιλοχώρι δεν έχουμε πληροφορίες, που σημαίνει σίγουρα κατά τον 16ο ή 17ο αιώνα. Άγνωστο επίσης και στις νεώτερες γενιές και η περαταριά του χωριού μας. Να πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά.

Πρώτη Αναφορά στη γέφυρα κάνει ο Κατακουζηνός όταν έρχεται εδώ και στρατοπεδεύει έξω από το σημερινό χωριό για να πολιορκήσει τους Ρωγούς, που είχαν επαναστατήσει. Ο Κατακουζηνός γράφει πως πέρασε την γέφυρα προκειμένου να συνομιλήσει με τους επαναστάτες.

Λεπτομερή Περιγραφή της γέφυρας μας δίνει σχεδόν 300 χρόνια αργότερα ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπί. Ο Εβιγλιά Τσελεμπί θα περάσει απο το σημείο αυτό και θα μας αφήσει μια περιγραφή του Κάστρου των Ρωγών και κατόπιν της γέφυρα των Ρωγών, όπως την ονομάζει. Ο Εβιγλιά γράφει για την γέφυρα : Είναι μια εξαίσια μονοκάμαρη γέφυρα , χαμηλότερη και ομαλότερη από την γέφυρα του Μοστάρ στο σαντζάκι της Ερζεγοβίνης και το ύψος της είναι ακριβώς 50 πήχες. Η γέφυρα είναι φοβερά στενή, τόσο που φοβάται κανείς να περάσει από πάνω της. Το πλάτος της είναι μια οργιά. Που να τολμήσει κανείς να κοιτάξει κάτω. Από κάτω της κυλάει ο ποταμός Ρουάτι (έτσι ονομάζουν οι Οθωμανοί αρχικά τον Λούρο)που κατεβαίνει από τα βουνά της πόλης των Ιωαννίνων και της Παραμυθιάς και σμίγει με την θάλασσα της Πρέβεζας. Είναι 40 πήχες βαθύς και κυλάει με μεγάλη ορμή.

Σχέδιο της Γέφυρας του αγαπητού  φίλου γεφυρολόγου Σπύρου Μαντά

Η γέφυρα φαίνεται να υπήρχε ως το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, όταν στην Άρτα διορίστηκε Δερβετζής (υπεύθυνος περασμάτων) ο Αχμέτ Κούρτ πασάς. Σύμfωνα με τον Μητροπολίτη Σεραφείμ ο Αχμέτ Κούρτ πασάς ανατίναξε την γέφυρα για να εμποδίζει την διέλευση των Αλβανών Τσάμηδων ληστών, που ήταν επικίνδυνοι για να διαπράξουν λεηλασίες στην Άρτα.

Απόσπασμα από το βιβλίο του Σεραφείμ Ξενόπουλο "Ιστορικό Δοκίμιο περίΆρτης και Πρεβέζης"

Έκτοτε φαίνεται η επικοινωνία με την απέναντι πλευρά του Λούρου φαίνεται να γίνονταν μόνο με μονόξυλα ή περαταριά. Στα 1897 στο Οδοιπορικό Ηπείρου του αντισυνταγματάρχη Νικόλαου Θ. Σχινά μαθαίνουμε καθαρά πως στο Ιμάμ Τσαούς υπήρχε πορθμείο, όπως το ονομάζει, όπου λειτουργούσε περαταριά.

Απόσπασμα από το Οδοιπορικό Ηπειρού του Νικόλαου Θ. Σχινά και η παλιότερη απεικόνιση της Περαταριάς από προσωπική συλλογή.

Αρχές του 1900 η Οθωμανική Νομαρχία Φιλιππιάδας με τον Δήμο Σαλαχώρας (Σαλαώρας) όπου άνηκε το Ιμάμ Τσαούς αποφασίζουν για να υπάρχει καλύτερη σύνδεση των κατοίκων με το απέναντι μέρος να υπάρχει γέφυρα. Έτσι κατασκεύασαν μια ξύλινη γέφυρα, όπως συνηθίζονταν την εποχή εκείνη. Στα 1912 με την κήρυξη όμως του Πρώτου Βαλκανικού πολέμου ο Οθωμανικός στρατός κατέστρεψε την γέφυρα, για να εμποδίσει έτσι τυχόν προέλαση Ελλήνων Στρατιωτών ή ατάκτων. Η Βιργινία Γείτονα, που έτυχε να πηγαίνει στην πηγή για νερό με άλλα κορίτσια ήταν αυτόπτης μάρτυρας την ώρα που γκρέμιζαν οι στρατιώτες την γέφυρα. Δεν τις άφησαν να περάσουν απέναντι και τις συμβούλεψαν να γυρίσουν πίσω.

      

 H Περταριά του Ιμάμ Τσαούς ακόμη με "Γυναίκες που κουβαλούν νερό πηγής στο σπίτι"., όπως γράφει η λεζάντα της Αμερικανίδας φωτογράφου στην δεκαετία του 1920 που πέρασε από δω. 

Με την απελευθέρωση ξαναμπήκε και πάλι σε λειτουργία η Περαταριά. Θα κρατήσει ως το 1941. Δυστυχώς ο επίλογος της Περαταριάς είναι λυπηρός, καθότι εδώ θα χάσουν την ζωή τους Έλληνες στρατιώτες, που επέστρεφαν από το Αλβανικό Μέτωπο μετά την Συνθηκολόγηση. Την ίδια χρονιά οι Ιταλοί θα κατασκευάσουν ξύλινη γέφυρα που θα κρατήσει ως το 1972. Μαθητής τότε εγώ, θυμάμαι το τάγμα Μηχανικού, που κοιμόνταν στο παλιό σχολείο και κατασκεύασε την νέα γέφυρα την μεταλλική τύπου Μπέϊλυ, η οποία αντικαταστήθηκε από την σημερινή.

Η περαταριά  Αγίου Σπυρίδωνα στην δεκαετία του 1930. Η φωτογραφία προέρχεται από το αρχείο Both του Ιδρύματος Ακτία Νικόπολις

Η θλιβερή ιστορίας  της Περαταριάς  (Μια απο τις τρεις μαρτυρίες)

Η Περαταριά κρύβει όμως και μια θλιβερή ιστορία. Το 1941 όταν κατέρρευσε το μέτωπο επέστρεφαν στρατιώτες με τα πόδια. Κείνη την χρονιά ο Λούρος είχε πλημμύρισε και πάλι και ήταν δύσκολη η διάβαση προς την Άρτα ερχόμενοι από Πρέβεζα. Κάποια μέρα κάπου 20 στρατιώτες ανέβηκαν στην Περαταριά, που την χτυπούσε ο Λούρος πέρα δώθε και ζήτησαν από την Περατάρισσα να τους περάσει απέναντι δηλ από Νέα Κερασούντα (χωριο που ιδρύθηκε το 1924) στον Άγιο Σπυρίδωνα για να συνεχίσουν προς Άρτα. Όταν ανέβηκαν πάνω η περατάρισσα ζήτησε χρήματα από τους στρατιώτες και τότε ένας στρατιώτης βάζει το χέρι του στον κόρφο του και τραβώντας το, ανοίγει την παλάμη του και λέει στην Περατάρισσα."αυτά έχουμε". Η παλάμη του ήταν γεμάτη με ψύλλους.  Θες τρόμαξε η περατάρισσα, θες τσατίστηκε, της φεύγει ή πέταξε το σχοινί και η περαταριά έχασε τον έλεγχο και παρασύρθηκε από τον Λούρο. Μαζί της πήρε και τους στρατιώτες. Σύνολο χάθηκαν επτά στρατιώτες.  

Μάρτυρας των γεγονότων ήταν η κυρία Μάνθα Σκούμπλα-Ρώσιου, που έτυχε να πηγαίνει με την μάνα της για νερό. Η κυρία Μάνθα πριν τον απρόσμενο θάνατο της μου διηγήθηκε τα πράγματα, όπως τα θυμόνταν. Έτυχε να βρίσκεται εκει την ώρα που η περαταριά έχασε τον έλεγχο και πνίγονταν οι Στρατιώτες. 

Τα Ελληνικά γράμματα στα χρόνια της Οθωμανοκρατίας και το πρώτο Σχολείο στο Ιμάμ Τσαούς

Το κοτσέκι του χωριού και στο βάθος ο πλάτανος και το παλιό σχολείο. Χαρακτικό προσωπικής συλλογής

Εισαγωγή

1. Η Άρτα Τουρκεύει !

24.03.1449[1] ! Η Άρτα και η περιοχή της ως τέλος του Απρίλη του 1449 θα προσαρτηθεί στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αυτό δεν σημαίνει πως η Ελληνική παιδεία σταμάτησε ξαφνικά. Στην πόλη της Άρτας θα λειτουργεί για δύο αιώνες ακόμη το Ελληνικό Φροντιστήριο[2], το οποίο θα αντικατασταθεί από τη Σχολή Μανωλάκη[3] στην Εκκλησία του Αγίου Βασιλείου της πόλης. Τα ελληνικά γράμματα ήταν αναγκαία και για τους Οθωμανούς γιατί χρειάζονταν στο εμπόριο αλλά και στην αλληλογραφία με τις δυτικές χώρες. Ακόμη οι ίδιοι οι Σουλτάνοι, τι επιστολές που έστελναν προς τους Ηγεμόνες της Δύσης ήταν στα Ελληνικά γραμμένες. Τόσο στην πόλη της Άρτας και των Ιωαννίνων αλλά και σε άλλες περιοχές υπήρχαν λοιπόν σχολεία. Επίσης οι κοντινές μονές δίδασκαν και αυτές γράμματα, μόνο που αυτές ασχολούνταν περισσότερο με την ανάγνωση και γραφή, προκειμένου να διδαχτούν τα ψαλτήρια. Αυτά στις πόλεις.

Εκπαιδευτήριο σε πόλη τον 16ο αιώνα

2. Η εκπαίδευση στα χωριά του αρτινού Κάμπου

Πως και αν υπήρχε εκπαίδευση στα χωριά του Κάμπου (Δήμος Τοπόλιανης ή Τοπόλγιαννης) πριν την Τουρκοκρατία δεν μας είναι γνωστό. Τουλάχιστον δεν το φανερώνει καμιά πηγή. Το ίδιο και στα χρόνια των Οθωμανών. Η εκπαίδευση ήταν θέμα των κοινοτήτων[4]. Αν η κοινότητα μπορούσε να έχει κάποια έσοδα και να πληρώσει κάποιον δάσκαλο, θα μπορούσε με σχετική άδεια να έχει σχολείο. Διαφορετικά αν βρίσκονταν κάποιος κληρικός, που γνώριζε κάποια γράμματα και είχε και την θέληση μπορούσε να μάθει στα παιδιά το αλφαβητάρι και το ψαλτήρι.

Ο ιερέας διδάσκει κάποιον μαθητή

3. Ήταν το σχολείο κρυφό;

Είναι λίγο δύσκολο να πούμε αν τα παιδιά μάθαιναν τα λιγοστά αυτά γράμματα κρυφά ή το βράδυ[5]. Πολλές φορές επειδή τα σχολεία έπρεπε να δηλωθούν στις αρχές και φυσικά να πληρωθεί και κάποιος φόρος, σε περίπτωση δασκάλου , οι κοινότητες το απέφευγαν και ίσως να ήταν αυτό που λέμε το κρυφό σχολειό. Αν πάλι το μάθημα γίνονταν από ιερείς αυτό έριχνε στάχτη στα μάτια των κατακτητών μιας και δικαιολογούσαν, πως και οι χριστιανοί, όπως και οι Μουσουλμάνοι και οι Εβραίοι έπρεπε να γνωρίζουν γράμματα, προκειμένου να διαβάζουν τις γραφές. Τα λιγοστά παιδιά που μαζεύονταν για μάθημα, μαζεύονταν σίγουρα μετά τη δύση του Ηλίου, δεδομένου, πως τα ίδια τα παιδιά εργάζονταν με τους γονείς στα τιμάρια και τα τσιφλίκια. Πολλές φορές μάλιστα η κοινότητα οργάνωνε άτομα που να φρουρούν τον χώρο και να προστατεύονται τα παιδιά, από ληστές, μουσουλμάνους άρπαγες παιδιών ακόμη και από άγρια ζώα[6].

Κέρινα ομοιόματα Βρέλη Ιωάννινα. Αναπαράσταση κρυφού σχολειού

Τσα(β)ουσάν ή Ιμάμ Τσα(β)ούς – Άγιος Σπυρίδωνας

1. Η κατάσταση

Ο σημερινός οικισμός του Αγίου Σπυρίδωνα μας είναι γνωστός αρχικά σαν Τσαβουσάν[7] ή Τσαουσάν και αργότερα σαν Ιμάμ Τσαούς. Ο οικισμός αυτός άνηκε στον Δήμο της Τοπόλιανης[8] ή Τοπόλγιανης, που σημαίνει πρφ. “Τόπος μέ Λεύκες” και ήταν ένας καθαρά αγροτικός οικισμός. Στους τελευταίους μεσαιωνικούς χρόνους και ίσως ως τα μισά του 16ου αιώνα αν κάποιος γονιός είχε την δυνατότητα να στείλει το παιδί του για γράμματα θα το έστελνε σίγουρα στην όμορη καστρόπολη των Ρωγών ή σε κάποια παρακείμενη Μονή της περιοχής. Μετά την εγκατάλειψη της πόλης των Ρωγών[9] από τους κατοίκους της, την διάλυση της γειτονικής Μονής Παναγίας Ροδιάς (Ρόδον το Αμάραντον) ως τον καιρό του περιβόητου Αλή πασά, είναι δύσκολο να πούμε, πως και αν μάθαιναν τα παιδιά γράμματα.

Πίνακας του κάμπου του χωριού και στο βάθος το Ηλιοβούνι. Πίνακας του Edward Lear, 1849

2. Εφτανησιώτες Εργάτες φέρνουν και τα γράμματα

Όλα τα χωριά του αρτινού κάμπου είχαν την τύχη να φιλοξενούν εργάτες από τα γειτονικά Εφτάνησα[10] ειδικά μετά τον 17ο αιώνα, προκειμένου να βγάλουν τα προς το ζην. Μάλλιστα στα μισά του 18ου αιώνα, όταν με συμφωνία δεν φορολογούνταν πλέον οι Εφτανησιοι άρχισαν να πληθαίνουν στην περιοχή. Πολλοί απ αυτούς είχαν διδαχτεί κάποια γράμματα στον τόπο τους και έτσι κάποιοι απ αυτούς τα μετέφεραν και στους τόπους που εργάζονταν στον αρτινό κάμπο. Επίσης κάποιοι δάσκαλοι πότε κυνηγημένοι απο τους Βενετούς, πότε ψάχνοντας και αυτοί για πόρους ζωής έφταναν εδώ και ενδέχεται να ήταν πρωτοπόροι. Βέβαια όλα σε μια ανοργάνωτη κατάσταση. Γιαυτό όταν θα περάσει απο την περιοχή ο πάτερ Κοσμάς και θα δει τα πάντα θα παροτρύνει τους κατοίκους να οργανωθούν και να ανοίξουν σχολεία, προκειμένου να διδαχθούν οι γραφές.

Δυο κόσμοι. Λευκαδίτες και Ηπειρώτες

3. Το πρώτο σχολείο στο Τσιφλίκι Ιμάμ Τσαούς

Θα μπορούσαμε να το πούμε και σχολείο. Στα 1806 , περίοδος του Αλή πασά, κεχαγιάμπεης (οικονομικικός διαχειριστής) του χωριού - Τσιφλικιού Ιμάμ Τσαούς ή Μαμτζαούς, όπως γράφεται πολλές φορές είναι κάποιος Γιάννης Νούτσος ή Νούτζος, Το Ιμάμ Τζαούς, όπως αναφέρει και ο Πουκεβίλ, ο Αραβαντινός αλλά και ο Αυγερινός Ανδρέου είναι ένα από τα πλουσιότερα και εύφορα τσιφλίκια που ανήκουν στον ίδιο τον Αλή πασά Τεπελενλή. Ο Αλής έχει δώσει τα βοσκοτόπια στους μέντορες τους τους Ζαγορίτες Νουτσαίους[11]. Αυτό θα είναι καλό για το χωριό. Η κοινότητα θα χτίσει στα ερείπια της παλιάς εκκλησίας του Αγίου Μάρκου την νέα εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα, θα ανανεωθεί το καμπαναριό, το οποίο την τελική μορφή θα την πάρει στα 1846 αλλά τα παιδια του χωριού μια φορά τη βδομάδα θα διδάσκονται και το αλφαβητάρι. Όταν στα 1806 θα φιλοξενηθεί στο χωριό ο γραμματέας του Γάλλου πρόξενου[12] της Άρτας πηγαίνοντας για κυνήγι θα γράψει, πως υπάρχει ένας χώρος, όπου μια φορά τη βδομάδα έρχεται ένας καλόγερος και διδάσκει την ελληνική γλώσσα και το ευαγγέλιο στα παιδιά. Οι κάτοικοι του δίνουν, ότι έχουν για να τον ευχαριστήσουν. Ίσως ο καλόγερος να εξυπηρετούσε και άλλα χωριά. Έτσι θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι η πρώτη γραπτή αναφορά σε σχολείο στο Ιμάμ Τσαούς.

Καλόγηρος που διδάσκει. Πίνακας του Γύζη με τίτλο "Τα πρώτα γράμματα"

4. Το Μουατζέλι Ιμάμ Τσαούς και το Τανζιμάτ – Τα σχολεία

Μετά την πτώση του Αλή πασά Τεπελενλή η οθωμανική κυβέρνηση εκποίησε τα τσιφλίκια και μερικά τα κράτησε το ίδιο το κράτος και έγιναν Ιμλάκια, μερικά πέρασαν σε ιδιωτικά χέρια και λίγα χωριά έγιναν μουατζέλια δηλαδή θέλησαν να γίνουν ελεύθερα και να πληρώσουν με ρυθμιζόμενες δόσεις την εξαγορά στο κράτος. Ένα από τα λίγα αυτά χωριά ήταν και το Μαμτζαούσι[13] (Ιμαμ Τσαούς). Λίγο αργότερα με το τέλος της επανάστασης ήρθε και το Τανζιμάτ δηλαδή μεταρρύθμιση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε ισοπολιτεία. Τότε άρχισαν να ανοίγουν παντού σχολεία. Εδώ φαίνεται να έχουμε πλέον και το πρώτο επίσημο σχολείο του χωριού. Γύρω στα 1845. Δυστυχώς η κοινότητα δεν κατάφερε να εξαγοράσει το χωριό και έτσι ο οικισμός από μουατζέλι έγινε και πάλι Τσιφλίκι του Ναϊλή πασά[14] και κατόπιν του Καραπάνου. Το σχολείο όμως καθιερώθηκε. Πως λειτουργούσε μας είναι άγνωστο.

Μαθητική παρέλαση στον Άγιο Σπυρίδωνα το 1970 με φόντο το παλιό σχολείο

5. 1860[15] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Στον οικισμό Ιμάμ Τσαούς αναφέρεται σχολείο με έναν δάσκαλο, ο οποίος συντηρείται με δαπάνες της κοινότητας

6. 1872[16] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Με βάση τους καταλόγους που έχουμε απο την Ηπειρωτικό Φιλεκπαιδευτικό σύλλογο Κων/πολης στα 1872/1873 στο Ιμάμ Τσαούς έχουμε σχολείο με έναν δάσκαλο και για το οποίο σχολείο δαπανούνταν 700 γρόσια

7. 1884[17] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Στο σχολείο υπάρχουν 40 μαθητές, 1 δάσκαλος , μέθοδος αλληλοδιδακτικής, που θα κρατήσει χρόνια. Το σχολείο στεγάζεται στο γνωστό βακούφικο κτήριο, που γκρεμίστηκε στην δεκαετία του 1970

8. 1898/1899[18] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Το σχολείο έχει 70 μαθητές και για τις δαπάνες του σχολείου η Μητρόπολη Πρεβέζης παρέχει 250 δραχμές

9. 1900[19] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Σε γαλλικό χάρτη και πίνακα με τίτλο Villayet de Janina – Tableau Statiques de Ecoles το Ιμάμ Τσαούς είναι ένα από τα 36 χωριά του Οθωμανικού νομού Λούρου-Φιλιππιάδας με εκκλησία και σχολείο

10. 1910[20] – Σχολείο Ιμάμ Τσαούς

Το σχολείο του Ιμάμ Τσαούς φιλοξενεί 100 μαθητές μεταξύ αυτών και παιδιά Βλαχοποιμένων της Αγίας Κυριακής, 2 δασκάλους και μέθοδος αλληλοδιδακτικής.

11. Περί σχολείων[21]

Για τα σχολεία στην Ήπειρο σε παλιότερο κείμενο που παρουσίασε το περιοδικό Ηπειρωτικά Γράμματα θα διαβάσουμε τα εξής:

«εις την Ήπειρον νέους και νεανίδας αρτίως μορφωμένους και αυστηροτάτων ηθικών αρχών εμφορουμένους, οτρηρούς σκαπανείς της δημοτικής εκπαιδεύσεως και αγωγής, εισάγοντας ήδη τα ελληνικά γράμματα εκεί, όπου αι ελληνικαί λεξεις εκινδύνευον να εξαφανισθώσι, και μεταφέροντας καθ’ εκάστην την φαντασίαν των μικρών ελληνοπαίδω από του αποτόμου βράχου των φοβερών φαράγγων της Ηπείρου εις τον γλυκύν αττικόν ουρανόν, εκεί, όπου τρέφεται ο υπό θεσπεσίας αίγλης περιβαλλόμενος βράχος της Ακροπολεως»

Η εκκλησία και το σχολείο σήμερα. Λήψη drone του Ευριπίδη Τσιάτσου

Πηγές κειμένου:

---

[1] Σεραφείμ Ξενόπουλος: Ιστορικό Δοκίμιο Αρτας; Φώτης Βράκας: Ιμαρέτ – αναφορά στο Κουλιγιέ της Άρτας;Φώτης Βράκας: Αρτα – Απο την Οθωμανοκρατία ως την απελευθέρωση και τον πόλεμο του 1897

[2] Τρύφων Ευαγγελίδης, περι σχολείων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία

[3][3] Σεραφείμ Ξενόπουλος, ιστορικό Δοκίμιο; Γρηγόριος Σταυρόπουλος: Νεοελληνική επιστολογραφία 17ος - 19ος αιώνας; Φώτης Βράκας: Αρτα – Απο την Οθωμανοκρατία ως την απελευθέρωση και τον πόλεμο του 1897

[4] Σάθας; Τουρκοκρατούμενη Ελλάς; Παπαρηγόπουλος: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους: Γρηγόριος Σταυρόπουλος: Νεοελληνική επιστολογραφία 17ος - 19ος αιώνας; Λάππας, Κώστας (2003). «Η Εκπαίδευση. Οργάνωση και λειτουργία των σχολείων 1770-1821». Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, 1770-2000.

[5] Θέμης Βαρέμης: Περί παιδείας και σχολείων (συνέντευξη); Τερζής, Νίκος (2007). «Σκέψεις για την ελληνική εκπαίδευση κατά την Οθωμανική περίοδο, με έμφαση στον ανώτερο κύκλο σπουδών της Πατριαρχικής Σχολής Κωνσταντινουπόλεως (1759-1821). Μια νέα σκοπιά σε παλαιό ζήτημα»

[6] Χατζόπουλος, Κωνσταντίνος Κ. (1991). Ελληνικά σχολεία στην περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας (1453-1821

[7] Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα, πρωθυπουργικά αρχεία έτος 1520/1530

[8] Τόπολ/α σλαβική λέξη για Λεύκα

[9] Φώτης Βράκας: Ιστορική διαδρομή του κάστρου των Ρωγών

[10] Αναφορές των περιηγητών Χιούζ και Χόλλαντ

[11] Αναστάσιος Παπασταύρου: Αλή Πασάς; Προφορικές παραδόσεις;Σπύρος Αραβαντινός: Αλή πασάς; Παν. Αραβαντινός: Χρονογραφία Ηπείρου

[12] Sir Charles Robert: Συλλογές Hugues Pouqueville, Λονδίδο 1840

[13] Παναγιώτης Αραβαντινός: Χρονογραφία Ηπείρου Τ2

[14] Αρχείο Καραπάνου, Μ/Φ Σύλλογος Σκουφάς

[15] Αρχείο Καραπάνου ση, Ιμάμ Τσαούς πέτρινο σχολείο

[16] Ηπειρωτικός Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος Κων/πολης, 1873

[17] Σεραφείμ Ξενόπουλος: Ιστορικό Δοκίμιο

[18] Φώτης Βράκας: Φιλιππιάδα – ο χώρος, ο οικισμός, ο καζάς (με τις σχετικές αναφορές)

[19] Ζωσιμαία Ακαδημία: Villayet de Janina – Tableau Statiques de Ecoles

[20] Προφορικές Διηγήσεις Δασκάλου Αθανασίου Στράτου; Γενική Διοίκηση Ηπείρου 1913

[21] Μιχαήλ Δ. Μαγείρας: «Η Εκπαιδευτική Ηγεσία στην Ήπειρο από το 1870 έως το 1913 και η επίδρασή της στα πολιτικά δρώμενα της περιοχής» ; Ηπειρωτικά Γράμματα, Φεβρουάριος 2004, Περίοδος Β’, Έτος Γ΄