ΤΟΠΩΝΥΜΙΟ  ΙΜΑΜ ΤΣΑΟΥΣ (ΑΓΙΟΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑΣ ΑΡΤΑΣ) – ΤΟΥΡΚΙΚΟ Ή  ΙΤΑΛΙΚΟ;

Προσπάθεια μια νέας ετυμολόγησης του τοπωνυμίου

Βασικά στα τοπωνύμια ισχύει ο κανόνας ο τόπος δίνει το όνομα. Δηλαδή, ένα βουνό, μια πηγή, μια βρύση, ένας λόγγος, ένα λαγκάδι, ένα πέρασμα για να αναφέρω μερικά μπορούν να δώσουν ένα όνομα σε έναν τόπο άσχετα τι προέλευσης μπορεί να είναι αυτό.  π.χ. Ισβορος, Τρια Δένδρα, Δερβένι, Μαυροβούνι, Κρύο Νερό, Αγία Κυριακή κτλ. Μια άλλη Κατηγορία τοπωνυμίων είναι τα κυριώνυμα. Δηλ φέρνουν το όνομα του ιδιοκτήτη τους -φεουδάρχη τους. Έτσι έχουμε για παράδειγμα στον νομό της Άρτας του 16ου αιώνα τοπωνύμια, τα οποία προέρχονται προαφανώς από την υστερομεσαιωνική περίοδο όπως: Μιχαλίτσι, Νικολίτσι, Κωστα Καζνές, Σούλη, Προγόνι, Κυρνικολός, Αρμυριώτης, Βέρδης, και πολλά άλλα.

Ο Άγιος Σπυρίδωνας Άρτας  είναι ευρύτερα γνωστός και σαν Μαμτσαούς που ως τώρα υποθέταμε πως προέρχεται εκ του Ιμάμ (μουσουλμάνος ιερέας) και του Τσα(β)ούς=αξιωματούχος, επιστάτης. Σήμερα στα νεοτουρκικά είναι στρατιωτικός βαθμός και σημαίνει λοχίας.  Έχει διαπιστωθεί και μέσα από τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα, πως στους παλιούς οικισμούς σπάνια άλλαζαν οι Οθωμανοί το όνομα. Νέοι οικισμοί, όντως παίρναν τουρκικά ονόματα.

Στη θέση που βρίσκεται σήμερα ο Άγιος Σπυρίδωνας δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς ήταν. Το μόνο που ξέρουμε ειναι πως υπήρχε ένας οικισμός μεταξύ της σημερινή θέσεως και του Ρουμπά (εναντι του κάστρου Ρωγών) ο οποίος έχει μεταφερθεί σαν Κοτσιλοχώρι που κατ εμέ είναι Κοζιλοχώρι=τόπος αιγοπροβάτων γιατί πιο κάτω στην Πέτρα υπάρχει τοπωνύμιο Κράβαρι=γελαδότοπος, όπου το 1913 ο Ελβετός φωτογράφος τον αποθανάτισε με τους νεροβούβαλους, κάτι που ανέφερε και ο Χάμωντ για τους Ρωγούς και στον Αγιο Σπυρίδωνα υπάρχει και η Γελαδόστρατα.  Παραπέρα δε γνωρίζουμε, πως υπήρχε και η εκκλησία του Αγίου Μάρκου.  Οι παλιοί λέγανε πως υπήρχε και δεύτερη εκκλησία αλλά κανείς δεν θυμήθηκε κάτι, μόνο διήγηση.

Τον οικισμό τον συναντάμε στα πρώιμα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 16ου αιώνα σαν Τσιαβουσάν. Υπάρχει το φορολογικό κατάστιχο, έχουμε ονόματα των κατοίκων κτλ. Αρχικά το ερμήνευσα (τόσο εγώ όσο και οι Τούρκοι ιστορικοί-Οθωμανολόγοι, που ασχολήθηκαν με το θέμα των τοπωνυμίων του λιβά των Ιωαννίνων και το Αρναούτ Σαντζάκ που υπάγονταν η Ήπειρος ) σαν των Τσαούσηδων δηλ των αξιωματούχων και θεώρησα πως ήταν τιμάριο κάποιων αξιωματούχων για να έχουν πρόσοδα. Έχουμε κάτι παρόμοιο την Γενίτσαρι στην Ανέζα , όπου ήταν τιμάριο Γενιτσάρων. Και με το χρόνο προφανώς προέκυψε και κάποιος Ιμάμης και έγινε διπλό τοπωνύμιο. Παραπέρα επειδή το χωριό το βρίσκουμε και σαν Μαχμούτ Τσαβούς ή Μεχμέτ Τσαβούς ‘η Μαμούν Τσαούς ακόμη και Μαμτσανή. Τα ονόματα αυτά έχουν μεταφερθεί απο ξένους περιηγητές, που δεν κατέχουν ούτε την Ελληνική, ούτε την Τουρκική αλλά ούτε και την Αρβανίτικη/Αλβανική ή και την Βλάχικη.

Διαβάζοντας το χρονικό των Τόκκων όμως συναντώ κάποιον Τζιαούση ή Τζιάσα συγγενή του Καρόλου Α΄Τόκκου. Στο χρονικό των Τόκκων ο Τζιάσας ή Τζιαούσης φαίνεται να είναι ανηψιός του Καρόλου Α’ (• Επιάσαν έναν άνιψιόν, Τζιάσαν τόν έλέγαν) από τον οίκο των Τόκκων της Νάπολης. ο Τζιάσας ή Τζιαούσης φαίνεται να ήταν στο οικείο περιβάλλον του Καρόλου Α΄ και ήταν και στους πολέμους που διεξήγαγε ο Κάρολος εναντίον των Αλβανών, οι οποίοι Αλβανοί τον έπιασαν αιχμάλωτο στη μάχη της Κρανέας και τον κακοποίησαν. Αφού ο Κάρολος Α΄ κατέλαβε Άρτα, Ρωγούς και Ρηνιάσα (σημ. Ριζά Πρέβεζας) διόρισε τον αδελφό τυ Τζιασούση Leonardo di Tocco (μην τον μπερδεύουμε με τον Λεονάρδο Β΄Τόκκο αδερφό του Καρόλου Α¨)  διοικητή της Ρηνιάσας ενώ ο Τζιαούσης αν και ήθελε να φύγει για την Ιταλία να διεκδικήσει την περιουσία του, παρέμεινε ακόμη στην Ήπειρο για 4 χρόνια , όπου ο Κάρολος τον αντάμειψε για τις σημαντικές υπηρεσίες που προσέφερε στην κατάληψη της Ηπείρου. Και επειδή οι ανταμοιβές τότε ήταν φέουδα, προκειμένου να έχουν πρόσοδα, δεν αποκλείεται να πήρε την περιοχή αυτή του Αγίου Σπυρίδωνα, που όπως λέει και ο Πουκεβίλ ήταν από τα πιο εύφορα τσιφλίκια. Έτσι λοιπόν ο οικισμός γίνεται του Τζιαούση.  Να πω, πως προφανώς Τζιαούση είναι ελληνική μορφή του Τζιάσα (Gyasi-Gyasa). Aυτά όλα στα 1416 ως 1420. Σύμφωνα με τα χειρόγραφα ο Τζιάσας ή Τζιαούσης έφυγε τελικά για την Νάπολη , όπου έλαβε και κτήματα από τον Κάρολο Β΄ αλλά ίσως η περιουσία του στην Άρτα παρέμεινε. Και όπως γίνεται συνήθως απο τους Οθωμανούς να μεταφράστηκε σαν της οικογένειας των Τζιαούσηδων το αντέγραψαν έτσι. Το Ιμάμ κολλά πολύ αργότερα, μάλλον κατά τον 17ο αιώνα, που ίσως ο οικισμός να έγινε ιδιοκτησία κάποιου Ιμάμη. Δίπλα έχουμε τους Ιμαρατιούς-Μαρατιούς που έγινε βακούφι του Ιμαρέτ Άρτας.

Πηγές κειμένου:

1. Giuseppe Schiro, Χρονικό των Τόκκων, 1975, Ρώμη

2.  ΚΩΣΤΑ Ν. Κ  ΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗ &  ΓΙΑΝΝΗ Κ. ΜΑΥΡΟΜΑΤΗ- Συμμετοχή Ηλίας Νέσσερης: Τα Ελληνικά Χειρόγραφα της Πόλεως των Ιωαννίνων

3. Οθωμανικά Φορολογικά κατάστιχα 1520&1530

4. Σεραφείμ Ξενόπουλος, Ιστορικό Δοκίμιο περί ¨Αρτης και Πρεβέζης

5.William Martin Leak, Travels in Northern Greece

6. Χαρτογραφία, Girolamo de Langes, Jaohn Aarowsmith, Bocage, Kiepert, von Mappenberg, Riri Reis

Εικόνα: Ο Κάμπος μεταξύ Αγίου Σπυρίδωνα και Ηλιοβουνίου . Πίνακας του Edward Lear στα 1849 με τίτλο "Ο Κάμπος της Άρτας", σχέδιο με μελάνι σέπιας, μπλε γκουάς και γραφίτη, σε λευκό χαρτί, 12,5 x 27,2 εκ. (Harvard University – Houghton Library)