1670 - Ο Oθωμανός περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπί για την Παρηγορήτισσα

Όσο ενδιαφέρον και αν είναι οι πληροφορίες που μας μεταφέρει ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπί, τόσο πρέπει να να τις δούμε και λίγο επιφυλακτικά. Δηλαδή να τις λαμβάνουμε υπόψιν αλλά να μην τις παίρνουμε και 100%. Μια τέτοια περίπτωση είναι και η περιγραφή της Παρηγορήτισσας. Για την περιγραφή αυτή πήρα την μετάφραση των Ferhat ENSAR & Eyüp COŞKUN από την Οθωμανική στη Νεοτουρκική από την μελέτη τους : Haci Bektas - EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİNDE ARNAVUTLUK- ΙΙ. Αν πιστέψουμε τον Εβλιγιά Τσελεμπί η Άρτα είχε 11 εξέχουσες εκκλησίες ξεκινώντας από τους μπαξέδες στο νότιο τμήμα της πόλης, όπου βρίσκονταν μια μονή με 50 παπάδες (καλογήρους) και μάλλον εννοεί την Κάτω Παναγιά και δίπλα στο σεράι του Γιουσούφ Αγά (ενδεχομένως το σημερινό αρχοντικό Τρουβά;) η Παρηγορήτισσα που λειτουργούσε για τους περαστικούς σαν πτωχοκομείο. Διακόσιοι καλόγεροι σερβίριζαν φαγητό στους περαστικούς ( İki yüz kadar papazları bütün gelen ve gidenlere hizmet ederler ve yiyecekler verirler). Επίσης μας αναφέρει ο Τσελεμπί, πως η εκκλησία αυτή είχε πολλά βακούφια στην πόλη. Από αυτά τα βακούφικα κατά τον Εβλιγιά Τσελεμπί εισέπρατταν φόρο ο μουφτής της πόλης, ο ιερός επίτροπος τής Μέκκας (Nakîbü’l eşrâf, γιαυτόν αναφέρει μάλιστα πως έχει μισθό 150 ακτσέδες-άσπρα), ο καδής (payesiyle kadıs/ιεροδικαστής), ο αγάς του χασιού τής πόλης (şehir hassının ağası - ο βοεβόδας) ο φρούραρχος , οι εβδομήντα άνδρες τής φρουράς ο μουχτεσίπ αγάς (αγορανομικός επίτροπος) και οι λοιπές αρχές τής πόλης (Şehir müftisi, nakibü eşrafı, yüz elli akçe payesiyle kadısı, şehir hassının ağası, kale dizdarı, yetmiş kale neferi, muhtesip ağası ve diğer şehir yöneticileri hepsi bu kilisenin evkafından himaye hakkı lı rlar. Meşhur bir patrik kilisesidir.). Αυτά βέβαια αναφέρονται μόνο από τον Εβλιγιά Τσελεμπί και καμία άλλη πηγή δεν τα αναφέρει. Θα μπορούσαμε να δεχτούμε, πως όντως η Παρηγορήτισσα φιλοξενούσε κόσμο, που την επισκέπτονταν, όπως γίνεται και σήμερα σε αρκετές μονές, αλλά ο αριθμός των 200 καλογήρων θα είναι σίγουρα παρατραβηγμένος. Έναν αιώνα πριν η εκκλησιά αυτή είχε ξεπέσει και είχε γίνει μετόχι της Παναγιάς Μ., η οποία έχει ερμηνευτεί σαν Κάτω Παναγιά ενώ θα μπορούσε να ερμηνευτεί με επιφύλαξη και σαν Παναγία του Μπρυώνη. Αν και πιστεύω πως το Μ=Μπαξέδες και να ήταν ένα δεύτερο όνομα της Κάτω Παναγιάς, μιας και άνηκε μάλλον στο τμήμα των Μπαξέδων του Καρόλου, όπως το ονόμαζαν οι Οθωμανοί (Karlı bāğçesi). Ο όρος Κάτω Παναγιά εμφανίζεται πολύ αργότερα. Επίσης γνωρίζουμε από την Οθωμανική φορολογία πως τα βακούφικα απαλλάσσονταν της φορολογίας. Όπως γράφει ο Γρηγόρης Ι. Λιόλιος στην μελέτη του: Εκκλησία και δίκαιο στην Τουρκοκρατούμενη Ελλάδα κατά τον Gustav Geib, «Οι αφιερώσεις ήταν ευρύτατα διαδεδομένες στην Οθωμανική αυτοκρατορία διότι το αφιερωμένο κτήμα (βάκφ) δεν μπορούσε να δημευθεί ή να κατασχεθεί ακόμη και να εκμεταλλευθεί φορολογικά. Σχετικά με τη φορολογία των κτημάτων αυτών, η φορολογική σχέση ήταν διαφορετική με το τουρκικό δημόσιο, όχι μόνο του ιδιοκτήτη ή του επικαρπωτή, αλλά και των εγκατεστημένων στην αφιερωμένη γη φόρου υπόχρεων υποτελών». Αν όντως οι Οθωμανοί εισέπρατταν κάποιο φόρο, τότε πρέπει να ερευνηθεί στο μέλλον, τι φόρος ήταν αυτός. Πάντως στο κείμενο γίνεται λόγος για φόρο (δικαίωμα) προστασίας ( kilisenin evkafından himaye hakkı lı rlar). Είναι άξιο περιέργειας αν όντως αυτό συνέβαινε, γιατί ένας ναός να πληρώνει φόρο προστασίας; Επίσης ο Εβλιγιά δεν κάνει λόγο για το ύψος αυτού του φόρου και όπως προανέφερα, μέχρι στιγμής μόνο από τον Τσελεμπί αναφέρεται αυτό. Παραπέρα για την Παρηγορήτισσα ο Εβλιγιά Τσελεμπί κάνει λόγο για την λαμπρότητα του Ναού και πως εδώ καταφτάνουν τάματα απ όλη τη Φραγκιά. (προφανώς εννοεί τον χριστιανικό κόσμο)

Πηγές κειμένου:

Φώτης Βράκας : Αρτα - Οθωμανοκρατία και απλελευθέρωση 1449 ως 1897

Ferhat ENSAR & Eyüp COŞKUN : Haci Bektas - EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİNDE ARNAVUTLUK- ΙΙ.;

Γρηγόρης Ι. Λιόλιος: ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ GUSTAV GEIB;

Mιχάλης Κοκολάκης-Περιοδικό Σκουφάς τ.72-73:Ο Εβλιγιά Τσελεμπί στην Πρέβεζα και στην Άρτα

Εικόνα! 

Σχέδιο του Αναστάσιου Ορλάνδου που έχει παρουσιαστεί στο βιβλίο του "Η Παρηγορίτισσα της Άρτας, 1921