ΒΟΜΠΛΙΑΝΑ - ΜΙΑ ΞΕΧΑΣΜΕΝΗ ΚΑΣΤΡΟΠΟΛΗ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ

Που ακριβώς βρίσκονταν η χαμένη καστρόπολη των Βομπλιανών, η οποία αναφέρεται μόνο στο χρονικό των Τόκκων έχει απασχολήσει τόσο την επιστημονική κοινότητα όσο και διάφορους ιστορικούς ερευνητές. Κάποιοι το ήθελαν στο αρχαίο Όρραον, κάποιοι στο Πέτα, κάποιοι στο Γοργόμυλο (άποψη που είχα και γω ως το 2018) και άλλοι στο Χανόπουλο ως Γραμμενίτσα-Σκαμνιές ή ακόμα και Κορφοβούνι, γενικά στο λόφο της Μαραθιάς με Γκιλμπερίνη.

Τι ήταν τα Βομπλιανά; Απλό οχυρό ή καστρόπολη. Μελετώντας το χρονικό των Τόκκων αν δούμε, πως το κάστρο είχε δημογεροντία και Καστροφύλακα και κατά την διάρκεια του κηνυγιού του Γιακούμπ Σπάτα βλέπουμε πως κρύφτηκαν μέσα στο κάστρο κάπου 70 στρατιώτες των δυο παρατάξεων δηλ Αλβανοί και Ιταλοί, συμπεραίνουμε, πως πρόκειται για Καστρόπολη και όχι απλό οχυρό.

Τα Βομπιανά ιδρύθηκαν τέλος 14ου αιώνα από την οικογένεια Σπάτα που κυβερνούσε την Άρτα. Ίσως να προϋπήρχε κάτι, όπως συμβαίνει πολλές φορές. Το όνομα δηλώνει σλαβικής προέλευσης

εκ του πλαιοσλαβικού *Vo̢blъ και θα μπορούσε να συγκριθεί με το Βουλγαρικό oικισμό Vъbelъ ενώ στα Σλοβάκικα θα βρούμε την παρεμφερή λέξη  Ubla(Yubla/Vubla). To τοπωνύμιο σε αυτή τη μορφή του ανήκει προφανώς στο Βουλγαρικό vъbъl »Βρύση, νερά, πηγή«, και στον πληθυντικό vъbli (Βόμπλι) δηλαδή “βρύσες “. Να λάβουμε υπόψιν πως η περιοχή μεταξύ Γριμπόβου και χανοπούλου αποκαλείται και Βρύσες. Και μιας και στα τοπωνύμια μια από τις βασικές αρχές είναι “ο τόπος δίνει το όνομα”, πρέπει να αναζητήσουμε το τοπωνύμιο αυτό σε σημείο με νερά. Το τοπωνύμιο Βομπλιανά δηλώνει οικισμό κοντά σε νερά.

Ως το 2018 πίστευα και γω, πως τα Βομπλιανά θα μπορούσαν να  είναι ο σημερινός Γοργόμυλος. Πέρα από την μελέτη των Soustal & Koder „Nikopolis und Kephallenia, TIB 3, Wien 1981“ και κατ επεκτασιν του κυρίου Νταλαμάγκα , θεωρούσα, πως στρατηγικά θα μπορούσε να είναι εκεί τα Βομπλιανά, προκειμένου να φυλάσσουν την Άρτα στο βορά. Αργότερα όμως μελετώντας την Κυρία Βιβή Καρατζένη  και την κυρία Ευστρατία Συγκέλλου, όπου η Καρατζένη  τοποθετεί τα Βομπλιανά στο Χανόπουλο και ακολουθεί η κυρία Συγκέλλου η οποία κατόπιν αυτοψίας και βασιζόμενη στο χρονικό των Τόκκων , το γεωγραφικό της περιοχής, μας λέει πως πρόκειται για μια καστρόπολη κοντά στην Άρτα. Στον Γοργόμυλο και την περιοχή του Ξηροβουνίου σίγουρα υπήρχαν καστράκια και γουλάδες για τον έλεγχο της περιοχής, όχι όμως τα Βομπλιανά. Η παραφθορά του Μολιανά σε “Μπλιανά” που φέρνουν οι  Soustal & Koder μη γνωρίζοντας το τοπικό ιδίωμα όπου πολλάκις το ΜΟ γίνεται και ΜΠ και σαν κλασικό παράδειγμα της περιοχής φέρνω το ουσιαστικό Μουλάρι =>Μλάρ=>ΜΠλάρ, οδήγησαν προφανώς σε αυτή τη σκέψη, όπως σίγουρα και το στρατηγικό σημείο του Ξηροβουνίου.

Διαβάζοντας λοιπόν το χρονικό των Τόκκων και πάλι  στου; στίχους 241 και 242 βρίσκουμε τα παρακάτω:

Εκεί καστέλλι ηυρίσκετον πλησίον εις την "Άρταν,

τα Βομπλιανα τό έλεγαν, εις τό βουνίν άπάνω

Δηλαδή μιλά για ένα κάστρο δίπλα από την Άρτα πάνω σε ένα λόφο. Ο άγνωστος χρονογράφος για τον λόφο χρησιμοποιεί την λέξη “βουνί” ενώ για τα βουνά χρησιμοποιεί τη λέξη “όρη”. Πλησίον της Άρτας έχουμε έχουμε τον λόφο της Μαραθιάς ή Μαραθοβούνι. Στον λόφο αυτό η αρχαιολογική έρευνα έφερε στο φως απομεινάρια παλιού μεγάλου κάστρου. Επίσης η όμορη τοποθεσία Βούλιανα αφήνει να εννοηθεί μια παραφθορά του Βομπλιανά. Από την πίσω πλευρά έχουμε τις πηγές του Χανοπούλου, οι οποίες θα μπορούσαν να είχαν δώσει το όνομα της Καστρόπολης. ¨ομως, όπως πολύ σωστά κατά την άποψη μου γράφει η Ευστρατία Συγκέλλου στην μελέτη της για τα Βομπλιανά, νερά δεν έχει μόνο το Χανόπουλο αλλά νερά έχει και ο Άραχθος  που βρίσκεται παρακάτω.  Παραπέρα στο χρονικό των Τόκκων στους στίχους 278-282 διαβάζουμε:

το πώς είχεν τά Βομπλιανά μαχαίριν της ή 'Άρτα '

ώσάν καρφί εις τήν καρδιάν τά είχεν ό Γιαγούπης

και έμάχετον, άπέθνησκε ώστε νά τά έπάρrι,

<και έλεγεν « Χωρίς αύτά 'ς τήν 'Άρταν δέν όρίζω,

 ούδέ αφεντεύω την ποσώς έάν ούδέν τά έπάρω

Όλα αυτά δείχνουν πόσο κοντά ήταν τα Βομπλιανά στην Άρτα. Επίσης αν στο χρονικό προσέξουμε την καταδίωξη του Γιακούμπ και την συγκρίνουμε με την περιοχή ταιριάζει απόλυτα. Αλλά και οι πρόσφατες αρχαιολογικές ανακαλύψεις μιας τεράστιας Βασιλικής και των τάφων κοντά στο Χανόπουλο και αυτό είναι ένα σημάδι, πως μπορεί να ήταν κοντά σε κάποια πόλη ή μεγάλο οικισμό. Η άποψη πως ο Γιαγκούμπ Σπάτα συνελήφθη στις παρυφές της Σίδερης, όπου το σημείο αυτό βρίσκεται στο Δυτικό Ξηροβούνι δεν αληθεύει. Στο χρονικό των Τόκκων δεν γίνεται καν λόγος γιαυτό το σημείο. Επίσης να επισημάνω, πως ο Κάρολος Α’ Τόκκος συναντήθηκε  στο σημείο Βαθύ με τον γιο του Τόρνο που έρχονταν από τη Λάκκα . Το Βαθύ ανήκει σήμερα στο Γοργόμυλο. Όμως ο Κάρολος συνέχισε την πορεία του προς την Άρτα και επέστρεψε στη Στρεβίνα.  Ήταν κάπου κοντά στην Άρτα, όταν άρχισε να πολιορκεί τα Βομπλιανά.

Στους Στίχους 2064-2069 του Χρονικού διαβάζουμε:

Τόν πύργον έπολέμησαν, σπουδαία τον ήπήραν.

Φύλαξιν έβαλεν καλήν, λαόν και τζακρατόρους,

και έσυντάρχησαν καλά και έδυνάμωσάν το.

Eιδεν καλά και έμαθεν ό δούκας ό άφέντης,

 ότι μετ' αυτό εύχολα την 'Άρταν νά έπάρει.

Άπάνωθέν της έστεκεν, ήτον ώσάν γουλα της…

Εδώ μας αφήνει να καταλάβουμε λοιπόν πως τα Βομπλιανά ήταν κεφάλι στην Άρτα. Αν λοιπόν τα Βομπλιανά ,όπως λένε οι  Soustal & Koder, ήταν στο Γοργόμυλο, θα άρχιζε την πολιορκία λογικά απο κει. Δεν θα χρειάζονταν να πάει Άρτα, να επιστρέψει Στρεβίνα και πίσω στο Ξηροβούνι. Επίσης δεν μπορεί να θεωρηθεί γουλάς της Άρτας ο Γοργόμυλος. Η απόσταση είναι μεγάλη. Ούτε ελέγχει τον κάμπο.

Τα Bομπλιανά παραδόθηκαν επίσημα ένα μήνα μετά την Άρτα μαζί με τους Ρωγούς. Στα πρώιμα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 1488 συναντάμε Δήμο (Νιχαγιέ) Ρωγών-Μπομπλιανών και μετά χάνονται αρχές του 16ου αιώνα για πάντα. Στο φορολογικό κατάστιχο του 1530 θα συναντήσουμε το τοπωνύμιο Viblana που κατά την άποψη μου πρόκειται για τα Βομπλιανά τα μετέπειτα Βούλιανα με την ιδιότητα του “καριέ” δηλαδή χωριού.

Πηγές Κειμένου:

1. Τζιουσέπε Σίρο: Το χρονικό των Tόκκων

2. Βιβή Καρατζένη: Θεση Μαρατοβούνι, 1996, Αρχαιολογικό Δελτίον 51

3. Ευστρατία Συγκέλλου: Βομπλιανά – Συμβολή στην ιστορία και τοπογραφία της περιοχής της Άρτας

4. Peter Soustal & Johannes Koder „Nikopolis und Kephallenia, TIB 3, Wien 1981

5. Μιχ. Κορδώσης: Μεσαιωνική Αρτα

6. Καραπιδάκης: Η πόλεις των Αρχόντων

7.  Ευστρατία Συγκέλλου: Η κατάληψη της Άρτας από τον Κάρολο Α’ Τόκκο

8. Αντώνιος Νταλαμάγκας: Ο Γοργόμυλος Μολιανά και η περιοχή Ξεροβουνίου στο χώρο και στο χρόνο

9. Σεραφείμ Ξενόπουλος: Ιστορικό Δοκίμιον

10. Οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο Αυλώνας, Λιβλά Ιωαννίνων, καζάς Αρτας 1488, 1530, 1564, 1575 και 1579

11.  Οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο Αυλώνας, Λιβλά Ιωαννίνων, καζάς Αρτας , 1530, Τ4, αναλυτικά στα Οθωμανικά.

12. Μαx Vasmer: Die Slaven in Griechenland

13. Η. Οικονομόπουλος: Ιστορία