ΤΟ ΚΑΓΚΕΛΑΡΙ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ

Την δεύτερη και Τρίτη μέρα του Πάσχα σε πολλές περιοχές στην Ήπειρο χορεύεται το Καγεκελάρι ή ο Καγκελάρης. Οι ρίζες του χάνονται στο βάθος του χρόνου. Ένας μεγάλος κύκλος χορευτών ζώνει το πλάτωμα μπροστά από την εκκλησία. Οι χορευτές –τελεστές αλυσιδωτά δεμένοι από τα μπράτσα με τον παπά του χωριού επικεφαλής, κινούνται ρυθμικά στους ήχους του μακροσκελούς αντιφωνικού τραγουδιού τους. Ο ένας στίχος διαδέχεται τον άλλο και με το κάλεσμα του παπά και πρωτοχορευτή «κάνε δίπλα το χορό», η χορευτική αλυσίδα διαγράφει διπλοκαγκελίσματα και τριπλοκαγκελίσματα μέχρι ο εκφερόμενος στίχος να καλέσει για το στρώσιμο του χορού με την επαναφορά στο αρχικό κυκλικό σχήμα. Στις σχετικές βιβλιογραφικές πηγές το Καγκελάρι παρουσιάζεται και με άλλες ονομασίες όπως, «Κύκλες», «Καγκελάρης» ή και «Κάγκελα».  Λέγεται ότι οι σχετικές ονομασίες προέκυψαν από το ιδιαίτερο σχήμα που διαγράφει η χορευτική αλυσίδα κατά την εκτύλιξη της χορευτικής πράξης. Σύμφωνα με τον Στέργιο  οι «στροφές δεξιά και αριστερά» που κάνει το Καγκελάρι, δηλ. τα γυρίσματα ή οι κύκλες, μοιάζουν με τις στροφές που κάνουν τα τροχοφόρα σε ανηφορικά εδάφη και τις οποίες οι Τζουμερκιώτες ονομάζουν «καγκέλια». Η παράδοση θέλει το Καγκελάρι να συνδέεται με τα ηρωικά χρόνια των αγώνων των Ελλήνων κατά τςη μακρόχρονη Τουρκικής σκλαβιάς. Με τα καγκελίσματα -γυρίσματα και το σταυροκάγκελο οι Έλληνες περνούσαν μηνύματα απελευθέρωσης και αντίστασης χωρίς να γίνονται αντιληπτοί από τον κατακτητή. Αναφερόμενος στο Καγκελάρι Παπαδατών ο Δήμας με εστίαση στο στίχο «και στη μέση στο χορό κάθεται χρυσός αετός και τροχάει τα νύχια του…», καθώς και στα καγκέλια, αναφέρει, ότι η συγκεκριμένη φράση «συνδέεται με την προετοιμασία του πουλιού να πετάξει. «Πιθανότατα» συνεχίζει ο μελετητής, «με το συγκεκριμένο στίχο οι χορευτές μετέδιδαν το μήνυμα της προετοιμασίας της Ελληνικής Επανάστασης.

Αν κρίνω κάποτε, απ ότι μου ειπε ενας παππούς στις Παπαδάτες,ότι κάποιοι χτύποι του ποδιού ήταν πιο ισχυροί, που σήμαινε, ότι θα πατήσουν έτσι τον κατακτητή.  Όμως ο χορός φαίνεται να είναι πιο παλιό απ ότι νομίζουμε και τότε  η αλήθεια βρίσκεται κάπου αλλού. Η Παναγιώτα Λάμπρη από την Ροδαυγή Άρτας, κάνοντας έρευνα για τον Καγκελάρι και τον θεωρεί κάτι σαν το διθύραμβο των αρχαίων και θέλει να το βρίσκει και στην Ραψωδία Σ της Ιλιάδας  Σ 509/606 . Και όντως υπάρχει μια τέτοια παρόμοια περιγραφή. Στην Ιλιάδα πιάνονταν στην σειρά αγόρια και κορίτσια .

.... καὶ πότε ἀράδα ἔτρεχαν ἀντίκρυ στὴν ἀράδα.

Καὶ τὸν ἀσύγκριτον χορὸν τριγύρω ἐδιασκεδάζαν

πολὺς λαὸς καὶ ἀνάμεσα ὁ ἀοιδὸς ὁ θεῖος

κιθάριζε· καὶ ὡς ἄρχιζεν ἐκεῖνος τὸ τραγούδι

δυὸ χορευτὲς στὴ μέση τους πηδοῦσαν κι ἐγυρίζαν.

Μετάφραση του Ιάκωβου Πολυλά

Ο χορός αυτός πέραν της εθνικής σημασίας, όπως τον έχουνε εντάξει,  είχε και κοινωνικό σκοπό καθώς αποτελούσε ευκαιρία γνωριμίας των δύο φύλων. ο Φίλος, με βάση τις μαρτυρίες των γεροντότερων Τζουμερκιωτών, μας λέει ότι τα καγκέλια έδιναν την ευκαιρία για νυφοδιάλεγμα.

Για το Καγκελάρι της Ροδαυγής η Παναγιώτα Λάμπρου γράφει τα εξής:

«Ο "κορυφαίος", ο οποίος δε μένει ο ίδιος μέχρι το τέλος του χορού, με την πρώτη ομάδα, και η δεύτερη ομάδα, η οποία επαναλαμβάνει πανομοιότυπα τα λόγια και το σκοπό του τραγουδιού που έχει τραγουδήσει η πρώτη ομάδα. Ο «κορυφαίος» του χορού, όπως στην αρχαία τραγωδία, ακίνητος αρχίζει μόνος του αργά και μακρόσυρτα, ενώ οι άλλοι, χορευτές και μη σιωπούν: «Τέτοια νω -, μωρέ, τέτοια νω – τέτοια νώρα ήταν εψές». Όλοι οι άλλοι ακίνητοι ή αργοκινούμενοι επαναλαμβάνουν ακριβώς τα ίδια λόγια. Στη συνέχεια ο προεξάρχων του χορού με το πρώτο τμήμα του τραγουδούν σε ταχύτερο ρυθμό και συγχρόνως όλοι οι χορευτές κινούνται και αρχίζει κανονικά ο χορός.

Το καγκελάρι ως χορός έχει τη δική του τάξη. Στην αρχή χορεύουν οι άντρες, στη συνέχεια οι γυναίκες και στο τέλος τα παιδιά. Οι χορευτές πιάνονται στο χορό θηλυκωτά, περνώντας ο ένας το χέρι του στον αγκώνα του άλλου. […] Στην εξέλιξη του χορού δημιουργούνται καγκελίσματα, δηλαδή οι χορευτές χορεύουν κάνοντας δίπλες και έτσι άλλοι έρχονται αντικριστά ο ένας στον άλλον και άλλοι πλάτη με πλάτη. Έτσι στο  διπλοκάγκελο διπλώνει η γραμμή των χορευτών, στο τριτοκάγκελο τριπλώνει και ούτω καθεξής. Στο σταυροκάγκελο δυο άντρες του μέρους, που δεν έκανε καγκελίσματα, σχηματίζουν καμάρα με τα χέρια τους και από κάτω περνούν όλοι οι χορευτές, οι οποίοι είχαν σχηματίσει δίπλες με τα καγκελίσματα και προχωρούν στην κανονική τάξη του χορού, ενώ οι υπόλοιποι μένουν ακίνητοι μέχρι να ξαναγίνει ο χορός όπως ήταν, οπότε και συνεχίζουν να χορεύουν.»

Το Καγκελάρι συνιστά τον κατ’ εξοχήν χορό του νοτιοδυτικού τμήματος του Ν. Ιωαννίνων επιχωριάζοντας στην περιοχή των Κατσανοχωρίων, του Άνω Λούρου και του Δυτικού Ξηροβουνίου και κυρίως των Τζουμέρκων αλλά και του Ν. Άρτας (Αμμότοπος, Κουκούλια) και Πρέβεζας (Παπαδάτες).

Φωτ 1+2 Καγκελάρι Παπαδάτες 1963,Φωτογραφίες απο τα ΓΑΚ Νομού Πρέβεζας

Φωτ 3+4 Καγκελάρι Ροδαυγής, Φωτογραφίες του Πολιτιστικού συλλόγου Ροδαυγής