ΟΘΩΜΑΝΟΙ  ΕΒΡΑΙΟΙ  ΚΑΙ  ΕΛΛΗΝΕΣ  ΕΒΡΑΙΟΙ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΤΟΥ 1897

Επιχρωματισμένη φωτογραφία με νεαρούς Εβραίους Σεφραδίτες στη Θεσσαλονίνκη

Ένα από τα άγνωστα κεφάλαια της ιστορίας μας  και που δεν ασχολήθηκαν και πολλοί είναι οι Εβραίοι στον πόλεμο του 1897. Πολέμησαν δεν πολέμησαν , λίγα μας είναι γνωστά. Και πάλι έρχονται ξένα αρχεία να ρίξουν λίγο φως  στις άγνωστες ιστορίες.  Το κακό είναι πως οι μειωνότητες βρίσκονται πάντα σε άσχημη θέση όταν κάποιοι είναι απο δω και κάποιοι απο την άλλη πλευρά. Πως αισθάνεται ο καθένας το γνωρίζουν μόνοι τους.  Μου έλεγε κάποτε ένας φίλος Βλάχος, πως βρέθηκε με το σόι του στην Αλβανία. Με την χάραξη των συνόρων μερικοί έμειναν εκει και μερικοί εδώ. Με το χρόνο το μισό σόι έλεγε πως ήταν Έλληνες και το μισό έλεγε πως είναι Αλβανοί. Χμμμμ... Κάπως έτσι και με τους Εβραίους. Όσοι ήταν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ένιωθαν Οθωμανοί, ειδικά οι Σεφραδίτες, που είχαν φτάσει εδώ διωκόμενοι από τους  Ισπανούς και πήραν άσυλο από τους Οθωμανούς και όσοι ήταν από παλιά στην Ελλάδα, όπως οι Ρωμανιώτες,  ένιωθαν Έλληνες.

Πάρα πολλοί νέοι Εβραίοι στη Μακεδονία κατατάχθηκαν εθελοντικά στον Οθωμανικό στρατό. Ο ίδιος κάνει λόγο για 400 Εβραίους, τους οποίους υποδέχτηκε με φιλοφρονήσεις ο αρχηγός του τουρκικού στρατού Εντέμ πασάς και ο οποίος θαύμασε τον πατριωτισμό τους.  Στην Ελλάδα απο τους 15000 χιλίάδες που αριθμούσε η Εβραϊκή κοινότητα κατατάχθηκαν 1500 νέοι Εβραίοι στον Ελληνικό στρατό. Επίσης κάτι που δεν γνωρίζαμε είναι, πως στο μέτωπο Θεσσαλίας, πολλοί Εβραίοι μπήκαν στα τάγματα των Γαριβαλδινών, μιας και κει βρισκόταν και άλλοι Εβραίοι από την Ευρώπη . Δεν γνωρίζω το στάτους των Εβραίων τότε, πάντως

Από τις διηγήσεις ενός Εβραίου Εθελοντή, που αργότερα βρέθηκε στην Ευρώπη έχουμε και πληροφορίες τι συνέβηκε εκείνες τις μέρες στην Άρτα.

«Αμέσως μετά την κήρυξη του πολέμου, οι Εβραίοι στην Άρτα (Ήπειρος) δέχτηκαν επιθέσεις και μέσα στη γενική σύγχυση λεηλατήθηκε το βιος τους. Πολλοί κατέφυγαν στην Κέρκυρα, όπου αργότερα τους είδα να ζουν σε άθλιες συνθήκες, κυρίως ζητιανεύοντας. Τα καταστήματα, οι αποθήκες και τα σπίτια τους είχαν καταληφθεί από συμμορίες που μόλις είχαν αποφυλακιστεί  αλλά οι ίδιοι (οι Εβραίοι), αντί να πάνε στον πόλεμο, προτίμησαν την ειρηνική, πιο επικερδή επιχείρηση της λειτουργίας καφενείων στις πόλεις, αποστραγγίζοντας τους φτωχούς στρατιώτες. Η εβραϊκή κοινότητα της Κέρκυρας, ανίκανη να στηρίξει τους εξόριστους και λεηλατημένους άτυχους ομοπίστους της από τους δικούς της πόρους, στράφηκε στις μεγαλύτερες κοινότητες της Ευρώπης για βοήθεια.»

Ο Εβραίος στρατιώτης  κατηγορεί τους  ομοθρησκούς του για την στάση που κράτησαν. Ο ίδιος νεαρός και επαναστάτης , όπως φαίνεται, έλαβε μέρος σε πολλές μάχες και κρατά  μια ουδέρτρη στάση στα γεγονότα αλλά μας δίνει αρκετές πληροφορίες.

Επιχρωματισμένη φωτογραφία με Εβραίο εθελοντή Γαριβαλδινό. Αρχεία Γαριβαλδινών Ιταλίας

Παραπέρα μας λέει τα εξής:

Στην Ήπειρο, στα τουρκικά σύνορα, όπου προτιμούν να ζουν οι ομόπιστοί μας, υπάρχουν περίπου 6.000-7.000 Εβραίοι Εβραίοι. Οι περισσότεροι ζουν στην Άρτα, το εμπορικό κέντρο μεταξύ Αλβανίας και Ελλάδας. Το γειτονικό Μενίδι, μια άθλια βραχώδης προεξοχή, έχει από καιρό προσελκύσει Εβραίους λόγω της εγγύτητάς του στη θάλασσα, οι οποίοι κερδίζουν τα προς το ζην εδώ ως εργάτες και έμποροι.

Η Βόνιτσα, δύο ώρες μακριά, έχει 40 εβραϊκές οικογένειες. Στη Ζαβέρδα (Πάλαιρος), έξι ώρες από τη Βόνιτσα, ακριβώς πάνω στη θάλασσα, ζουν περίπου 300-400 Εβραίοι.

Οι υπόλοιποι ζουν διασκορπισμένοι στις υπόλοιπες πόλεις, χωριά και κάστρα της επαρχίας. Με βάση το 5% που η κυβέρνηση είχε συγκεντρώσει ως νεοσύλλεκτους, έχουμε περίπου 250 Εβραίους στρατιώτες, ένας αριθμός που σίγουρα έχει αυξηθεί σε 400 λόγω της συνεχούς στρατολόγησης κατά τη διάρκεια του πολέμου. Και οι πολλοί Εβραίοι εθελοντές που πολέμησαν όπου πολέμησαν Έλληνες αποδείχθηκαν ικανοί, γενναίοι στρατιώτες, όπως θα επιβεβαιώσουν ο Βάσος, ο Μάνος και ο Σμολένσκι.

Στην Κέρκυρα ο άγνωστος συντάκτης του κειμένου, μας λέει πως έλαβε και άλλες πληροφορίες για τους εθελοντές Εβραίους στην Άρτα. Συγκεκριμένα γράφει:

ΟΙ Εβραίοι αυτοί υπηρέτησαν στην Λεγεώνα του Μπερτέ. Ο Σέζαρ Βερόλι μου εξήγησε ότι γνώριζε προσωπικά 60 Κορσικανούς Εβραίους που πολέμησαν στην Άρτα, ενώ στην ίδια την Κέρκυρα ο κ. Βιτέρμπο και ο Δρ. Σέμο μου είπαν ότι περισσότεροι από 100 Εβραίοι από την πόλη της Άρτας έπεσαν στο πεδίο της μάχης.

Ο Δανός Συνταγματάρχης Μπίρκενταλ, ο οποίος υπηρέτησε τόσο εξέχοντα στους Αμερικανικούς πολέμους, είχε προσκληθεί από τον Βασιλιά Γεώργιο να παρακολουθήσει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις των ελληνικών στρατευμάτων. Όταν ένας Εβραίος στρατιώτης, του οποίου οι ηρωικές πράξεις επαινέθηκαν από τους συντρόφους του, του συστήθηκε στο Μενίδι, αρνήθηκε να πιστέψει ότι ήταν Εβραίος και του είπε: «Μπορεί να μεγάλωσες σε εβραϊκή οικογένεια, αλλά σίγουρα έχεις Χριστιανούς γονείς». Αρνήθηκε να πιστέψει ότι οι Εβραίοι μπορούσαν να είναι στρατιώτες, και μάλιστα γενναίοι στρατιώτες.

Νωρίτερα, μίλησα για δύο νεαρούς Ισραηλίτες, τον Μάρκο Λεβί και τον Ντέιβιντ Φίλους, τους οποίους είχα γνωρίσει πριν από τη Μάχη του Ντομόκο.

Ίσως θα ήταν ενδιαφέρον να μάθουμε τις λεπτομέρειες: Ένας Ιταλός εθελοντής (Εβραίος) ονόματι Ντεπάς (εβραϊκά: Σαλόμ) με είχε καλέσει για ένα ποτήρι κρασί. Πήγα στην καλύβα του, άδειασα το ποτήρι μου και ετοιμαζόμουν να φύγω όταν άκουσα έναν Έλληνα στρατιώτη πίσω μου να λέει σε έναν Ιταλό: «E, benissimo vagazzo, è Hebreo». Ενστικτωδώς γύρισα: «Και είμαι κι εγώ Εβραίος». Τότε με πλησίασε και με ρώτησε: «Sos Espagnol – Είσαι Ισπανός δηλαδή Σεφραδίτης». Ναι αγαπητέ του είπα, είμαι Σεφραδίτης. Ο πρώτος ήταν ο Μάρκος Λέβι, ο δεύτερος ο Ντέιβιντ Φίλους. Τους σύστησα σε έναν Εβραίο εθελοντή από τη Βενετία, τον Δρ. Μάρκο Γκρασσίνι, και όταν αρνήθηκε να τους αναγνωρίσει ως Εβραίους, έβγαλαν από τα παλτά τους έναν μικρό κύλινδρο με μια περγαμινή που βρισκόταν σε μια γυάλινη προθήκη, πάνω στην οποία μπορούσε να διαβαστεί το όνομα του Θεού. Μετά τη Μάχη του Δομοκού και του Μπερβένι-Φούρκα, συνάντησα ξανά τον Φίλους. Είχε προαχθεί έκτοτε σε λοχία, ενώ ο φίλος του Μάρκο Λέβι είχε προαχθεί σε ανθυπολοχαγό. Και όταν τον ρώτησα σε τι τους οφέλησε αυτή η τιμή/προαγωγή, μου είπε: «Όταν μας τελείωσαν τα πυρομαχικά, βαδίσαμε τέσσερα χιλιόμετρα για να συναντήσουμε τους Έζωνες (ένα εξαιρετικό ελληνικό στράτευμα), που είχαν ακόμα πυρομαχικά, και στη συνέχεια η μικρή μας ομάδα συνέχισε τον αγώνα μόνη της, ενώ οι άλλοι Έλληνες τράπηκαν  δειλά σε φυγή».

Θέλω επίσης να αναφέρω τον Λοχαγό Σίμωνα, ο οποίος τόλμησε να προχωρήσει πολύ μέσα στο τουρκικό στρατόπεδο, συνελήφθη και αποκεφαλίστηκε δημόσια από τους Τούρκους , φερόμενος ως κατάσκοπος.

Ο συντάκτης του κειμένου κάνει λόγο και για 15 Εβραίους που έπεσαν στην Πρέβεζα κατα τη διάρκεια του Βομβαρδισμού.  

Παρατηρήσεις: Όσον αφορά τον πληθυσμό των Εβραίων στην Ήπειρο και Ακαρνανία ο συντάκτης υπερβάλει , βέβαια ίσως αυτές να ήταν και οι πληροφορίες του και δεν κάνει αναφορά αν συμπεριλαμβάνει και τους Ιόνιους Νήσους. Επίσης στο Σώμα Μπερτέ το οποίο δεν ήταν και τόσο μεγάλο, ναι μεν υπήρχαν Εβραίοι αλλά σίγουρα όχι 60, όπως αναφέρει. Βέβαια υπήρξαν και άλλοι εθελοντές σκόρπιοι, όπως ο Άγγλος Μουσικός που έπεσε στα Πέντε Πηγάδια ο Clement Harris. Σε αυτούς ίσως να ήταν και ένας αριθμός Εβραίων. Όπως είπα και στην αρχή , είναι ένα κεφάλαιο, που δεν έχει μελετηθεί όπως πρέπει ως τώρα και ευχόμαστε κάποια στιγμή να γίνει μια αρχή.

Πηγές Κειμένου: Mitteilungen aus dem Verein zu Abwehr des Antisemitismus, Berlin, 17.07.1897, Bayerische Staatsbibliothek München