Η Συνοικία Αγία Σοφία του Κάστρου της Άρτας τον 16ο αιώνα

 (mahalle-i Ayo Sofiya Hisarı)

3D απεικόνιση της Άρτας από video της Εφ.Α. Άρτας "Η Βυζαντινή Άρτα"

Απο τους Μεσαιωνικούς χρόνους γνωρίζουμε τόσο από το χρονικό των Τόκκων του Giuseppe Schiro αλλά και απο τις μελέτες της Ευστρατίας συγκέλλου για την πολιρκία της Άρτας το 1416 και του Μιχάλη Κορδώση για την Μεσαιωνική Άρτα, πως υπήρχε κατοίκηση εντός του κάστρου της Άρτας. Ξέρουμε πως εκει είχαν και το παλάτι οι Αλβανοί και Ιταλοί Δεσπότες. Η πυρκαγιά στα μέσα του 14ου αιώνα κατέστρεψε το αρχικό παλάτι το οποίο προφανώς μεταφέρθηκε εκεί που σήμερα είναι το Θεατράκι. Ο Κορδώσης πιστεύει πως η κατοίκηση εντός του κάστρου στη μεταβατική περίοδο Χριστιανική-Οθωμανική η συνοικία ήταν μεγαλύτερη απ ότι την περιγράφει στα 1670 ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγια Τσελεμπί. Πάντως τον 15ο αιώνα και τον 16ο αιώνα στο κάστρο υπάρχει συνοικία αρτινών η οποία φέρνει το όνομα “Αγία Σοφία του Κάστρου”. Που το γνωρίζουμε αυτό; Πάλι τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα μας έρχονται εδώ να μας βοηθήσουν. Μελετώντας οι Οθωμανολόγοι τρία από αυτά του 1551, του 1564 και του 1585 γνωρίζουμε τα ονόματα αυτών αλλά και κάποια επαγγέλματα που βγαίνουν μέσα από τα όνοματα. Τα ονόματα θα παρουσιαστούν σε ξεχωριστή μελέτη και ευχαριστώ εδώ τους δυο Οθωμανολόγους φίλους για την πολύτιμη βοήθεια τους. Με βάση το όνομα της συνοικίας/μαχαλά συμπεραίνουμε πως εντός του κάστρου υπήρχε η εκκλησία της Αγία Σοφίας. Στα 1551 θα βρούμε τον μαχαλά της Αγίας Σοφίας του Κάστρου με 22 φορολογούμενους χανέδες, το 1564 με 18 χανέδες και στα 1585 πάλι με 18 φορολογούμενους χανέδες. Συν κάποιους άγαμους. Ισως να υπήρχαν και κάποιοι αφορολόγητοι που δεν καταγράφονταν στους καταλόγους. Πως θα μπορούσε να ήταν η συνοικία; Αν πιστέψουμε τον Οθωμανό περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπί, ο οποίος έχει την τάση να τα παραγράφει και λίγο, πρόκειται για μια λαμπρή συνοικία πλακόστρωτη με λευκή πέτρα και μάρμαρα. Τα σπίτια είναι πέτρινα, δυόρωφα και έχουν κεραμοσκεπές. Γίνεται λόγος για μια όμορφη πλατεία με λουλούδια. Βέβαιο είναι πως τον 16ο αιώνα υπάρχουν ακόμη στρατώνες, αποθήκες, τζαμί, μετζίτι (χώρος προσευχής), και φυσικά το διοικητήριο και σεράι του Ντιστάρι (φρούραρχου). Και στα τρία αυτά αρχεία με βάση τα ονόματα και προσωνύμια και τα επαγγέλματα αυτών. Αλμπανης (πεταλωτής), Εκμετζής (φούρναρης), ιερεις (παπάς Κώστας, παπάς Γιάννης, παπάς Αντώνης) , παπουτσής, Μπαρμπέρης. Ο Βοεβόδας έμεινε εκτός φρουρίου. Μα είναι γνωστό, πως τα Οθωμανικά σεράγια χτίζονταν κοντά στην Παρηγορήτισσα στου λεγόμενου Μπαϊκούση (Κουκουβάγια). Βασικά βλέπουμε, πως όντως αν οι κάτοικοι με τα παραπάνω ονόματα εξασκούσαν αυτά τα επαγγέλματα, ήταν απαραίτητοι και στον οθωμανικό στρατό του φρουρίου.

Το κάστρο της Άρτας σε πίνακα του Βαγγέλη Μπόμπορη

Στα 1585 καταγράφεται για τελευταία φορά η συνοικία αυτή. Δεν είναι τυχαίο, πως 85 χρόνια αργότερα ο Εβλιγιά Τσελεμπί γράφει, πως μόνο ο Ντιστάρης κατοικεί στο κάστρο. Βέβαια παραβλέπει τους κοιτώνες των γενιτσάρων. 

Γιατί όμως στα 1585;

Το 1585 ξεσπά η επανάσταση των αρματολών Βόνιτσας και Ξηρομέρου Πούλοιυ, Μαλάμου και Δράκου. Οι επαναστάτες κατάλαβαν την Άρτα αλλά στην προσπάθεια τους να καταλάβουν και τα Γιάννινα ηττήθηκαν από τον πασά των Τρικάλων. Προφανώς όταν επέστρεψαν οι Οθωμανοί, όπως γίνονταν τότε, να εκτόπισαν τους τελευταίους χριστιανούς από το κάστρο. Έτσι με τον καιρό η συνοικία αυτή πέρασε στη λησμονιά. Μετά την απελευθέρωση, το τζαμί Μεχμέτ Σουλεϊμάν (Το Μεχμέτ αναφέρεται στον πορθητή και το Σουλεϊμάν είναι ο κτήτορας, γαμπρός ή σημαιοφόρος του Φαϊκ πασά), γκρεμίστηκε και ξαναχτίστηκε μια εκκλησία με τρεις τρούλους, η οποία γκρεμίστηκε στη δεκαετία του 60 και στη θέση της χτίστηκε η υπάρχουσα.

Το κάστρο της Άρτας σε χαρακτικό του Jacob Enderlin, 1686