Ιμάμ Τσαούς – Αγιος Σπυρίδωνας Άρτας ! Το (μ)Πγάδ - Το πηγάδι στον πλάτανο της πλατείας

Εσωτερικό τοίχωμα πηγαδιού

Τα παλιά χρόνια το πηγάδι αποτελούσε μια πολύ σημαντική κατασκευή για τους ανθρώπους, γιατί εκεί βάσιζαν τις ανάγκες τους για νερό (για να πίνουν, για να ποτίζουν, για να  πίνουν τα ζώα τους, κ.α.). Πηγάδια, συναντά κανείς πια όχι μόνο στον πιο φυσικό τους χώρο, όπως στα χωριά ή σε χωράφια αλλά ακόμη και στις πόλεις.Η Άρτα για παράδειγμα θα μπορούσε να ονομαστεί και η πόλη των Πηγαδιών.  Σε κάποια σημεία φτιαγμένα είναι μάρτυρες απο το μακρινό παρελθόν, όταν η κάλυψη των αναγκών  για  πόσιμο νερό δεν ήταν και τόσο αυτονόητη.  Ο Πλάτανος πάλι, σύμβολο κάθε πλατείας ενός οικισμού. Μάλιστα Στην Ήπειρο υπάρχει  και η λαϊκή παράδοση , όπου σε Πλάτανο  που υπάρχει βρούση ή πηγάδι  βρίσκεται ένας «Αράπης» που είναι φύλακας του νερού. Γιαυτό σε κάποιους οικισμούς θα συαντντήσουμε «βρύση του Αράπη», «πηγάδι του Αράπη»  και «Αραπόσπιτα» στο Ποδαρούλι (Μαυροβούνι) στην γειτονική Στρογγυλή. Να πω εδώ, πως ο πλάτανος, απ΄ότι έχω πληροφορηθεί, πρέπει να αγίζει τα 500 χρόνια τώρα.

Ο πλάτανος του χωριού σήμερα. Φωτογραφία Φώτη Τσιάτσου

Στον Άγιο Σπυρίδωνα Άρτας υπήρχε, πέρα από τα πηγάδια που είχαν κάποια σπίτια,  ως τα μέσα της δεκαετίας του 1970 το Πηγάδι στον Πλάτανο. Ακριβώς απέναντι απο τα Νουτσαίικα κοιτώντας προς τον Πλάτανο. Στο παρελθόν ήταν για τις κοινές ανάγκες. Πέρα από τις ανάγκη για νερό, το πηγάδι, όπως και η πηγή και η βρύση αργότερα ήταν για τις γυναίκες, ότι για τους άντρες το καφενείο. Τόπος συνάντησης, όπου ανταλάσσανε δυο - τρεις κουβέντες. Το πηγάδι αυτό μπαζώθηκε την περίοδο που η κοινότητα γκρέμισε το παλιό σχολείο, το Βακούφικο και το κουλούρι (Κλούρ) γύρω από τον πλάτανο, όπου πάιζαμε μικροί με τις πλάκες, καθόνταν οι μεγαλύτεροι , λέγαμε ποιήματα με το σχολείο και απο κει παρακολουθούσαν οι «επίσημοι» τις σχολικές παρελάσεις.  Μικρός το πρόλαβα εντελώς ξεπεσμένο και παρατημένο και φοβόμασταν μην πέσουμε μέσα. Το τοίχωμα δεν υπήρχε πλέον, που διηγούνταν οι παλιοί. Είχε χάσει την αξία του. Στόν Άγιο Σπυρίδωανα Άρτας  δεκαετία 50 χτυπήθηκε βρύση  με αρτισιανό νερόι, εκεί που  σήμερα είναι η κυκλική πορεία απέναντι του Super Market Τσάτσος.

Η παλιά βρύση, όπου σήμερα είναι η κυκλική πορεία. Προσωπική συλλογή.

Παρ ότι που υπήρχε το πηγάδι στο Πλάτανο, οι κάτοικοι του Ιμάμ Τσαούς/Αγίου Σπυρίδωνα ‘Αρτας θεωρούσαν, πως η πηγή απέναντι (σήμερα Νέα Κερασούντα) είχε καλύτερο νερό γιαυτό και οι γυναίκες πήγαιναν χειμώνα – καλοκαίρι με βαρέλες και φόρτωναν νερό εκει.

Η περαταριά στο χωριό δεκαετία 1920. Γυναίκες με τις βαρέλες πάνε για φρέσκο νέρό στην πηγή. Προσωπική συλλογή.

Πόσο παλιό ήταν το Πηγάδι;

Από πότε υπήρχε το πηγάδι δεν μας είναι γνωστό. Σίγουρα από τον 18^ο αιώνα.

Πρώτη αναφορά

Η πρώτη επίσημη αναφορά που γίνεται στο πηγάδι του χωριού είναι σε κάποια αναφορά του 1854 που αναφέρεται στα γεγονότα της αποστασίας του Αλή πασά και τον ερχομό του Χουρσίτ Πασά στην Ήπειρο. Τον Φλεβάρη του 1821 ο Σερασκέρης Χουρσίτ Αχμέτ πασάς, που έφερνε και τον τίτλο Μορά Βαλεσί δηλαδή διοικητής του Μοριά, ήρθε στην Ήπειρο να καθαρίσει με τον Αλή Πασά Τεπελενλή, τον οποίο είχε επικηρύξει ο Σουλτάνος. Ο Χουρσίτ έστειλε δύναμη 500 ανδρών στο Ιμάμ Τσαούς (Μαμτσανή επι λέξη στο κείμενο). Μεταξύ άλλων ο δοικητής της δύναμης έβαλε φρουρά να φυλάει το πηγαδι. Αυτό το γνωρίζουμε απο επιστολή του προς την διοίκηση του Χουρσίτ τι μέτρα έχει λάβει.

Τούρκοι  κάτω από τον πλάτανο φυλάνε το Πηγάδι, 1821 (Κολάζ)

Δεύτερη αναφορά

Στα 1884 ο Μητροπολίτης Άρτας Σεραφειμ Ξενόπουλος του Βυζαντίου , στην αναφορά του για το Ιμάμ Τσαούς ο Σεραφείμ κάνει λόγο για την εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα και Αγίου Μάρκου πως βρίσκονατν κοντά στο φρεάτιο , το οποίο είχε γλυκύτατον ύδωρ.

Απόσπασμα απο το βιβλίο του Σεραφείμ Ξενόπουλο "Ιστορικό Δοκίμιο περί Άρτης και Πρεβέζης"

Τρίτη (προφορική) αναφορά (Ιωάννης Στράτος, Βιργινία Βράκα)

Στις 06.10.1912 μια ομάδα χωροφυλάκων του τάγματος Κοντούλη  συγκέντρωσε στον πλάτανο τους χωρικούς και ανήγγειλε την απελευθέρωσε. Κατόπιν έριξαν το μπραγάτσι στο πηγάδι και γέμισαν τα παγούρια τους.

Εικασίες

Χάρτης Μονταζού

Ο Γάλλος Μονταζού σχεδιάζει τον 18^ο  χάρτη της περιοχής για λογαριασμό της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου της Βενετίας.  Εδώ βλέπουμε πως περίπου απο τον οικισμό ξεκινά μικρός ποταμός και καταλήγει στον ποταμό Λούρο. Ενδέχεται λοιπόν εκει που ήταν το πηγάδι στο μακρινό παρελθόν, να ήταν πηγή κάποιου μικρού ποταμού.

Χάρτης του Μονταζού, 18ος αιώνας, αρχείο Ακτία Νικόπολις

14^ος αιώνας – Συνάντηση Κατακουζινού και Καβάσιλα

Όταν στα μισά του 14^ου αιώνα επαναστάτησαν οι Ηπειρώτες εναντίον του Ανδρόνικου Παλιολόγου, που προσπαθούσε την επανένωση της Αυτοκρατορίας, σταρτοπέδευσε στο χωρια απέναντι των Ρωγών , κοντα στο σημερινό Ξηραντήριο, όπου πιθανόν βρίσκονταν έανς οικισμός Κοζιλοχώρι ή Κοτσιλοχώρι, ο Ιωάννης Κατακουζηνός.  Μετά την παράδοση των Ρωγών ο Κατακουζηνός έφυγε πάλι για Άρτα, όπου συνεχίζονταν η πολιορκία της πόλης από τα αυτοκρατορικά στρατεύματα. Εδώ λέγεται πως ο διοικητής των Ρωγών Καβάσιλας   έτρεξε να προλάβει  τον Κατακουζηνό και τον πρόλαβε σε μια πηγή. Ως τώρα θεωρούσαμε , πως ίσως να συναντήθηακν στην πηγή , που είναι σήμερα στη Νέα Κερασούντα. Αν όμως έχει ο χάρτης του Μονταζού δίκιο, ίσως να συναντήθηκαν και δω στον πολάτανο, που ίσως να ήταην και ο δρόμος προς την Άρτα.

Απόσπασμα από το Βιβλίο - Κατακουζηνού Ιστορία - Βόννη 1840, όπου γίνεται λόγος για συνάσντηση των δυο ανδρών σε κάποια πηγή

 1881. Ένα έγκλημα στην Αγία Παρασκευή Άρτας

Τον Σεπτέμβριο του 1881 ο οικισμός Αγία Παρασκευή Άρτας ήταν ακόμα τσιφλίκι. Επιστάτης στο τσιφλίκι ήταν ο Αλβανός Κιαμήλ. Στην Αγία Παρασκευή κατοικούσε ο Δημήτρης Σιάνας με την γυναίκα του, την Λάμπραινα.

Αυτοί είχαν ένα πηγάδι. Μια μέρα που έλειπε ο Σιάνας, ο Αλβανός Κιαμήλ γέμισε στο ποτάμι κάποια αγγεία με νερό και το κρέμασε, όπως έκαναν παλιά στο πηγάδι για να είναι δροσερά. Ο Σιάνας και Λάμπραινα είχαν δύο κορίτσια και ένα αγόρι, το μικρότερο από τα τρία παιδιά. Τα κορίτσια της Λάμπραινας έβαλαν μπουγάδα αλλά δεν γνώριζαν πως είχε ρίξει μέσα ο Κιαμήλ τα αγγεία και προσπαθώντας να βγάλουν νερό, του έσπασαν κάποια από αυτά.

Όταν ήρθε ο Κιαμήλ, η Λάμπραινα του Σιάνα ανέλαβε την ευθύνη και έδωσε στον Κιαμήλ ένα Μετζήτι *γρόσι, αυτός όμως δεν αρκέστηκε. Αφού την σάπισε στο ξύλο με τον κόπανο επέμενε να μάθει ποιος ευθύνεται. Η μάνα φοβήθηκε για τις κόρες και υπέδειξε το δεκάχρονο αγοράκια. Τότε αυτός ο άθλιος κλείνει την μητέρα και τα κορίτσια σε ένα δωμάτιο, αρπάζει το αγοράκι, του περνά θηλιά και το κρεμά σε ένα δένδρο δίπλα από την πόρτα.

Όταν από μία τρύπα του σπιτιού η μάνα είδε το παιδί της κρεμασμένο έσπασε την πόρτα βγήκε έξω, το ξεκρέμασε, αλλά ήταν ήδη αρ-γά. Σε λίγο το παιδί πέθανε στην αγκαλιά της Σιάναινας. Φυσικά η Οθωμανική διοίκηση της Φιλιππιάδας δεν τον πείραξε καθόλου και όχι μόνο αυτό, ο Κιαμήλ μπαινοβγαίνει στην Άρτα χωρίς να έχει συμβεί τίποτα. Μόνο όταν η εφημερίδα «ΑΡΤΑ» έγραψε το συμβάν και ζήτησε να τιμωρηθεί από τις ελληνικές αρχές ή να τον λιντσάρουν, πρέπει να σταμάτησε να μπαινοβγαίνει στο Ελληνικό. Το όνομα του Κιαμήλ το έχω συναντήσει και σε άλλα κακουργήματα.

Το επεισόδιο έγινε γνωστό από την Εφημερίδα «ΑΡΤΑ» στις 2 Οκτωβρίου1881, αριθμός φύλλου 5, στήλη: Διάφορα.

 Τα τέσσερα χάνια της Λάκκας

Σχέδιο με χάνι της Αριστέας Ταλαγιάννη

Ασχολήθηκα ιδιαίτερα με τα χάνια του τμήματος  του Καρβασαρά (Δυτικό Ξηροβούνι και Κοιλάδα Λούρου) όμως στο όμορο οδικό δίκτυο της Λάκκας όπου οι δρόμοι οδηγούσαν στην Πρέβεζα και στα Σουλιοτοχώρια υπήρχαν και εκει χάνια.  Μας είναι γνωστά τουλάχιστον τέσσερα χάνια. 

Το χάνι της Τύριας

Το  Χάνι αυτό βρίσκονταν κοντά στην Τύρια στη θέση Πογκιάλια. Αρχικά, όπως μας λέει ο Μπέτσος,  το συγκρότημα αυτό χτίστηκε από τον Αλη πασά Τεπελενλή κατά την περίοδο των πολέμων κατά των Σουλιωτών. Εδώ φιλοξενούνταν στρατός του Αλή. Μετά την πτώση του Αλή περιήλθε στο Οθωμανικό Δημόσιο. Όπως γράφει η Αθηνά Κωνσταντάκη στα 1878 το αγόρασε ο προεστός της Λάκκας Αναγνώστης Σιώζης. Απο τα λίγα που γνωρίζουμε πρέπει να ήταν μεγάλων διαστάσων εφόσον είχε πανδοχείο, αποθήκες, πηγάδι και στάβλους και δίπλα αγρό 100 στρεμάτων. Επίσης αρχικά πρέπει να είχε και μαντρότοιχο.  Αργότερα  περιήλθε στην ιδιοκτησία κάποιου Χρηστάκη. Όταν μετά το 1890 άνοιξε ο νέος δρόμος απο Πρέβεζα μέσω Λούρου-Ρωγών-Φιλιππιάδα το χάνι ΄φαίνεται να έχασε την αξία του και στον πόλεμο του 1897 πρέπει να έπαθε καταστροφές. Αργότερα έπεσε και  ο πάνω όροφος και το κάτω το αγόρασε ο Σαντίμ πασάς, ιδιοκτήτης του χωριού της Κρανιάς, και από τις πέτρες του έχτισε το κοτσέκι. 

Φωτ. μέρος από το ισόγειο του κτηρίου, που είχε επισκευασθεί μεταπολεπικά και είχε γίνει αποθήκη γεωργικών προϊόντων. Φωτ. Οδυσσέα Μπέτσου

Το χάνι του Καντζά (Στεφάνη Πρέβεζας)

Το δεύτερο χάνι, αν και θεωρείται χάνι του Καντζά και το συμπεριλαμβάνω και αυτό στα χάνια της Λάκκας βρίσκεται μέν στο Ηλιοβούνι αλλά όχι στη Λάκκα.  Πότε ακριβώς χτίστηκε αυτό το χάνι  δεν μας είναι γνωστό. Σίγουρα όμως με την διάνοιξη του δρόμου Πρέβεζας - Ρωγοί - Φιλιππιάδα. Γνωστό μας είναι από το αρχείο του Καραπάνου. Το χάνι αυτό άνηκε μαζί με το χωριό Καντζάς στις ιδιοκτησίες του Καραπάνου. Ο Καραπάνος το νοίκιασε σε κάποιον Γάλλιο. Όταν χρειάστηκε ο Βασίλης Γάλλιος να φτιάξει ένα δρόμο επιστράτευσε τους Καντζιώτες γυναίκες και άνδρες. Δεν φτάνει πως δεν τους έδωσε νερό και ψωμί άρχισε να τους φοβερίζει. Οι Καντζιώτες κατέφυγαν σε μια επιτροπή επίλυσης διαφορών με τον τσιφλικά, που δημιουργήθηκε μετά την αγροτική επανάσταση του 1882, γνωστή και σαν ματωμένο Θέρος, και ο Καραπάνος αναγκάστηκε να πάρει μέτρα. Σε επιστολή του προς τον Γάλλιο ο Καραπάνος μεταξυ άλλων του γράφει πως δεν φτάνει που επιστράτευσε κόσμο του “Αφένδη” για προσωπική του χρήση αλλά τους φέρθηκε βάναυσα, αφού δεν τους έδωσε ούτε νερό ούτε ψωμί και πως η διεύθυνση δεν εγκρίνει  κάτι τέτοιο. Θα ήταν διαφορετικά αν αυτό γίνονταν για λογαριασμό του Καραπάνου. Έτσι μόνο αν κάποιοι θέλουν να βοηθήσουν εθελοντικά δεν τους εμποδίζει κανείς διαφορετικά αν αρνηθούν είναι δικαίωμα τους. Ο Κωσταβασίλης μας λέει  πως δεν μπόρεσε να το εντοπίσει μιας και κανείς από τους ηλικιωμένους  δεν το θυμόταν. Έχει και μια λογική. Σε σχεδιάγραμμα που έφερε στο φως ο Νίκος Πάνου στο βιβλίο του «Ρετζαίοι, οι βασιλείς της Ηπείρου» και σχετίζεται με την ληστεία στη Γέφυρα Πέτρας, το χάνι φαίνεται να ήταν στην πλαγιά του Ηλιοβουνίου στη στροφή μετά το τελωνείο. Δηλαδή πολύ πέρα από το χωριό αλλά το σημείο άνηκε τότε στον Καντζά. Σύμφωνα με την εικόνα φαίνεται να είναι ένα διόρωφο κτήριο με όχι και πολλές δυανατότητες. Τιν καιρό της Ληστείας της Πέτρα, φαίνεται να το είχε κάποιος  Κατσάνος, όπου οι Ρετζαίοι απήγαγαν και κάποιον από το χάνι. Πότε σταμάτησε η λειτουργία του είναι άγνωστο. 

Το σχεδιάγραμμα του 1926 που σχετίζεται με τη ληστεία της Πέτρας είναι η μόνη απεικόνιση που μας δείχνει που ήταν το χάνι

Το χάνι στα Λέλοβα (Θεσπρωτικό)

Το τρίτο χάνι το συναντάμε, από πληρφορίες της οικογένειας Νάση, που ήταν σαμαροποιοί και πεταλωτές, στο κέντρο της Λάκκας, στα Λέλοβα. Το συγκεκριμένο χάνι βρίσονταν κοντά στην παλιά πλατεία, δίπλα από τον Ιερό Ναό του Γενεσίου της Θεοτόκου. Για το χάνι αυτό γνωρίζουμε από κάποιες μαρτυρίες της οικογένειας Νάση, πως βρίσκαν κατάλυμα Τζιουμερκιώτες κτίστες ή τεχνίτες που πήγαιναν για τα Σουλιοτοχώρια. Δυστυχώς δεν εβέθησαν άλλες πληροφορίες

Το χάνι στο Μπουλμέτι (Γαλατάς)

Το τέταρτο χάνι βρίσκονταν στο Μπουλμέτι (Γαλατάς). Χτισμένο ήταν κοντά στην εκκλησία του Αγίου Σάββα, όπου βρίσκονταν και μια βρύση. Ακολουθούσε τον καλσικό τύπο χανιού με πηγάδι στο πλακόστρωτο εσωτερικό, είχε στάβλους και κάποια δωμάτια. Η Αθηνά Κωσταντάκη κάνοτας αναφορά στο χάνι παραπέμποντας στον Μπέτσο και Στρατή κάνει αναφορά για περιμαντρωμένο συγκρότημα. 

Πηγές κειμένου: 

1. Οδυσσέας Μπέτσος: Λέλοβα: Το σημερινόν Θεσπρωτικόν και η Κάτω Λάκκα Σούλι

2. Αθηνά Κωνσταντάκη: Στενωπά, διαβάσεις στη Λάκκα Σουλίου

3. Κωνσταντίνος Κωσταβασίλης: Οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις στην ύπαιθρο της Πρέβεζας στα τέλη του 19ου αιώνα: το παράδειγμα της Στεφάνης

4. Νικόλαος Πάνος: Ρετζαίοι, οι βασιλείς της Ηπείρου

 Η Εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα Άρτας

 

Σήμερα το χωριό μου γιορτάζει τον πολιούχο του. Το χωριό Άγιος Σπυρίδωνας Αρτας, μας είναι ήδη από τις πρώιμες Οθωμανικές φορολογικές καταγραφές γνωστό  σαν Τσαβουσάν και αργότερα σαν Ιμαμ Τσαούς ή Μαμτσαούς. Η πρώτη του εκκλησία, της οποίας το ιερό είναι ενσωματωμένο στην καινούρια εκκλησία ήταν του Αγίου Μάρκου. Πότε όμως καταστράφηκε ο ναός και γιατί δυστυχώς δεν το γνωρίζουμε. Στα τέλη του 18ου αιώνα το Ιμάμ Τσαούς (όπως ονομάζονταν το χωριό τότε) γίνεται τσιφλίκι του Αλή πασά (σχετική περιγραφή κάνει και ο Πουκεβίλ). Θα πρέπει να πούμε, πως η Αληπασαλίκτικη περίοδος έχει να δείξει τις περισσότερες ανεγέρσεις εκκλησιών στην Ήπειρο. Προσωπικά δεν πιστεύω, ότι αυτές αναγέρθηκαν λόγω των δεισιδαιμονιών του Αλή ή επειδή η μητέρα του ήταν κατα πάσα πιθανότητα κρυπτοχριστιανή. Απλά ο Αλή πασάς γνώριζε καλά τους Ελληνες και γνωριζε πως για την πίστη τους θα μπορούσαν να ξεσηκωθούν. Ήταν καθαρά πολιτική κίνηση. Μάλιστα σε αρκετές φαίνεται να έκανε και δωρεές, χωρίς αυτό βέβαια να μας ξεγελά , πως δεν τα έβγαλε τα χρήματα πίσω και ακόμη περισσότερα. Για τα τερτίπια του Αλή, μπορεί να γραφτεί εγκυκλοπαίδεια. Αλλά αυτό είναι άλλο κεφάλαιο. Γεγονός είναι πως στα τέλη του 18ου αιώνα οι Ζαγορίσιοι μέντορες του Αλή οι Καραμπεσίνιδες γνωστοί και σαν Νουτσαίοι έχουν χειμαδιά στον κάμπο μας. Προφανώς και στο Ιμάμ Τσαούς. Ετσι λοιπόν κείνη την περίοδο αρχίζει η ναοδόμηση. Υπολογίζεται μεταξύ 1796 και 1814. Δυστυχώς δεν έχουμε ακριβή χρόνο. Χτισμένη λοιπόν πάνω στα ερείπια του Αγίου Μάρκου. Μια απλή βασιλική χωρίς τρούλο η οποία φαίνεται να έχει επεκταθεί ως τρεις φορές. Την περίοδο εκείνη δρουν στην περιοχήμας Μαστοροχωρίτες απο Ιωάννινα αλλά και Τζουμερκιώτες τεχνίτες και δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι ποιοι ήταν, μιας και δεν έχουμε κάποιες μαρτυρίες. Αυτό που γνωρίζουμε σίγουρα είναι πως το σημερινό τέμπλο είναι έργο του ύστατου 19ου αιώνα , όπως και ο δεσποτικός θρόνος απο Ιωαννίτες Χιοναδίτες τεχνίτες. Οι πρώτες αγιογραφίες , οι οποίες εξαφανίστηκαν αλλά και κάποιες άλλες που υπάρχουν θα μπορούσαν να αποδοθούν σε συνεργεία Κατσανοχωρίτων, που δρούσαν στον αρτινό Κάμπο. Για το όνομα της εκκλησίας υπάρχουν δύο παραδόσεις. Λέγεται, πως στον Πλάτανο, που δεσπόζει δίπλα από την εκκλησία, και όπου ως τα μέσα της δεκαετίας του 70 υπήρχε και πηγάδι βρέθηκε εικόνα του Αγίου Σπυρίδωνα και αυτό στάθηκε σαν σημάδι να μετονομαστεί η εκκλησία. Η άλλη παράδοση λέει πως υπήρχε κειμήλιο στην εκκλησία το δάχτυλο του Αγίου Σπυρίδωνα και το είχε κάνει δώρο κάποιος στην εκκλησία και στάθηκε ο λόγος για να μετονομαστεί η εκκλησία. Η μακαρίτισσα η γιαγιά μου κόρη Ιερέα του χωριού, ισχυριζόνταν πως ο πατέρας της της είχε δείξει το δάχτυλο. Το Καμπαναριό σύμφωνα με παλιότερη κτητορική επιγραφή ήταν έργο του 18ο αιώνα δηλαδή της εκκλησίας του Αγίου Μάρκου ενώ στη σημερινή του μορφή με άλλη κτητορική επιγραφή είναι στα μισά του 19ου αιώνα. Είναι δυτικού τύπου και επειρεασμένο απο τα γειτονικά εφτάνησα. Η  καμπάνα είναι γιαννιώτικης κατασκευής, την οποία μετέφεραν 4 χωριανοί μας από τα Ιωάννινα στο χωριό και χρειάστηκαν 3 ως 4 μέρες. Στον πλάτανο, δίπλα από την εκκλησία υπήρχε πηγάδι με πολύ δροσερό και γλυκό νερό, όπως αναφέρει Ο Σεραφείμ αλλά το προλάβαμε και μεις. Στα 1853 και 1854 έγιναν σε αυτή την εκκλησία  τρεις λειτουργίες με σκοπό εράνου για το γεφύρι Καλογήρου στο Λούρο (σήμερα διασταύρωση Εθνικής Αρτα – Ιωάννινα – Πρέβεζα). Στην αγροτική επανάσταση του 1882 ο ιερέας του χωριού συνέβαλε να μη συλληφθεί κανείς από το χωριό. Στα 1910 λόγω κακής σοδειάς λόγω καιρικών συνθηκών, ο ιερέας του χωριού συνέβαλε στην φοροαπαλλαγή του χωριού έναντι των Οθωμανικών αρχών. Στην ύστατη Οθωμανοκρατία και κατά τη διάρκεια της απελευθέρωσης  η εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα μαζί με την μονή προφήτη Ηλία στο Ηλιοβούνι είχαν αρκετά βακούφικά, όπως και κατά περίεργο τρόπο του άνηκαν οι δημόσιοι και κοινοτικοί δρόμοι και οι δημοσιές. Με την αναδιορθωση της αγροτικής οικονομίας στην Ήπειρο παρέμειναν μόνο τα βακούφικα κτήματα ενώ οι δρόμοι έγιναν κοινοτικοί.

 ΧΑΝΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΒΑΣΑΡΑΔΕΣ (ΚΑΡΑΒΑΝ ΣΕΡΑΪ) ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΟΘΩΜΑΝΟΚΡΑΤΙΑΣ - ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ : Οι Καρβασαράδες (Καραβάν Σεράι)

Οι Καρβασαράδες (Καραβάν Σεράι) ήταν κτήρια τα οποία χτίστηκαν απο τα πρώτα χρόνια της Οθωμανικής επέλασης και σκόπος των χώρων αυτών ήταν να μπορούν να βρουν ασφαλή ανάπαυση και ξεκούραση οι έμποροι και άλλοι ταξιδιώτες και τα ζώα καθώς και ανεφοδιασμό. Σε αντίθεση με τα χάνια που ήταν πολλά τα Καραβάν Σεράια ήταν μετρημένα. Ετσι στο νότιο μέρος της Ηπείρου μεταξύ Σαλαώρας και Ιωαννίνων έχουμε ένα στην Σαλώρα και ένα στο Γοργόμυλο.

Παρουσιάζω ενα καραβάν σεράι μέσα απο την περιγραφή του Γερμανού Adam Wenner από το Crailsheim της Βυρτεμβέργης στα 1618

Τα Καραβάν σεράι είναι μεγάλα κτήρια όπου συναντιούνται οδοιπόροι με τα ζώα τους (Καμήλες, Άλογα , Γαϊδούρια κτλ.) σε δρόμους που είναι επικίνδυνοι. Οι εγκαταστάσεις αυτές έχουν αρκετό μάκρος και πλάτος. Στο κέντρο υπάρχει χώρος για να αποθέσει ο κόσμος που μαζεύεται εδώ την πραμάτεια του. Είναι περιτριγυρισμένα με τοίχο 3 πόδια ύψος και 4 πόδια πλάτος. Στο κάτω μέρος υπάρχουν μεταλλικοί κρίκοι, όπου μπορεί κανείς να δέσει τα άλογα και αντί να υπάρχει μια κορίτα, που θα μπορούσαν να τρώνε τα ζώα, τους κρεμάνε ενα σακί στο στόμα, όπου μπορούν να τρώνε. Στο πάνω μέρος ξαπλώνει ο κόσμος, συνήθως σκεπάζονται με τις κάπες τους και χρησιμοποιούν την σέλα σαν μαξιλάρι. Δεν είναι και ότι πιο μαλακό υπάρχει. Και για ύπνο δεν γίνεται σχεδόν λόγος, καθότι δεν σε αφήνουν τα ζώα να κοιμηθείς.

Υπάρχει πάντα και ένα τζάκι, όπου μπορούν να ζεσταθούν ή να μαγειρέψουν κάτι. Στην αυλή συνήθως υπάρχει ένα πηγάδι χτισμένο γύρω – γύρω με πέτρα. Περνώντας μια είσοδο υπάρχει χώρος για ύπνο για αυτούς που έχουν οικονομική άνεση. Επίσης υπάρχουν καταστήματα, όπου μπορεί κανείς να αγοράσει κανείς τροφή για τα ζώα καθώς και πεταλωτές. … Όπως και τα Μετζίτια, οι εκκλησίες, τα Ιμαρέτ είναι και τα Καραβάν σεράια ιδρύματα. Μπορείς να μείνεις σε αυτά ως τρεις μέρες τζάμπα και κανείς δεν θα σου πει τίποτα.

Εικονα: Caravanserai in Mylasa, Türkei, 1845, Richard Dadd

 Περί της χαμένης Αρτινής Καστροπολιτείας των Βομπλιανών

Απεικόνιση μεσαιωνικής Καστροπολιτείας

 Τι γνωρίζουμε

Η Καστροπολιτεία των Βομπλιανών (εκ του σλβ Βόμπλο=νερά ή ιαματιακά νερά) μας εμφανίζεται στις γραπτές πηγές για πρώτη φορά στο χρονικό των Τόκκων. Εδώ γίνεται η επιχείρηση εναντίον του Αλβανού μουσουλμάνου Δεσπότη της Άρτας Γιακούμπ Σπάτα, όπου συλλαμβάνεται από τους ανθρώπους του Καρόλου Τόκκου και θανατώνεται. Εδώ Ως τώρα θεωρούσαμε πως ήταν και η τελευταία πηγή. Δεν γνωρίζαμε καν τι απέγινε.

Υποθέσεις

Διάφορα μεγάλα ονόματα Ιστορικών έκαναν υποθέσεις που θα μπορούσαν να είναι αλλά έπεσαν έξω. Οι υποθέσεις έφταναν από τον σημερινό Γοργόμυλο Πρέβεζας ως το Καστρί Ριζοβουνίου. Και γω πίστευα αρχικά, διαβάζοντας κάποιες μελέτες, πως θα μπορούσε στρατιωτικά να είναι στον Γοργόμυλο. Μάλιστα σε κάποια μου μελέτη το είχα αναφέρει κιόλας.

Πρώτη προσωπική έρευνα

Αρχίζοντας πριν πολλά χρόνια να μελετώ τα τοπωνύμια μέσα από τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 1520/1530 έπεσα στο τοπωνύμιο Viblana. Φως φανάρι πως είναι τα Βομπλιανά. Το μεταφρασμένο στην νέα Τουρκική γλώσσα το δίνει μόνο στον καζά της Άρτας. Μόνο, όταν μελετήσουμε το κατάστιχο φόρων που δεν έχει αποδοθεί στην νέα Τουρκική αλλά είναι αυθεντικό στην Οθωμανική θα δούμε πως βρίσκεται στον Δήμο Ρωγών. Όπως και το τοπωνύμιο Πουλιάνα, που είναι στο σημερινό Γοργόμυλο.

Διαβάζοντας την μελέτη της Ευστρατίας Συγκέλλου για την πολιορκία της Άρτας απο τους Τόκκο και την τοποθέτηση των Βομπλιανών κοντά στη σημερινή Γραμμενίτσα άρχισα να ψάχνω περισσότερο. Εδώ έρχεται και η τοποθέτηση της αρχαιολόγου Βιβής Καρατζένη, που τα θέλει κοντά στο Χανόπουλο ή τουλάχιστον στου βουνό επάνω. Η παρουσίαση της κυρίας Παπαδοπούλου για την εκκλησία που βρέθηκε κοντά στο Χανόπουλο και το μέγεθος αυτής αφήνουν πλέον να εννοηθεί πως είμαστε κοντά στις Θεωρίες Συγκέλλου και Καρατζένης. Άλλωστε και το χρονικό των Τόκκων μιλά για κάποιον λόφο (βουνί) και όχι βουνό. Επίσης σε συζητήσεις που είχα με τις κυρίες Παπαδοπούλου και ΣυγκέλλουΚαι υποθέτουμε πως είναι ο λόφος της Μαραθιάς, όπου βρέθηκαν και απομεινάρια τείχους. Παραπέρα δε κοντά στην Μαραθιά μεταξύ Γραμμενίτσας και Βλαχέρνας βρίσκουμε το τοπωνύμιο Βούλιανα και σήμερα. Βούλιανα ή Βουλιανά θέλω να πιστεύω πως είναι μια παραφθορά του «Βομπλιανά»

Tα Οθωμανικά φορολογικά  κατάστιχα και το λάθος του Johannes Koder

Τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα απο το 1551 και μετά μας δίνουν και εδώ την λύση.

Τόσο στα 1551, 1564 , 1585 αλλά και 1613 μας δίνουν ακόμη την ύπαρξη των Βομπλιανών. Τα ίδια αρχεία μας δίνουν και την ύπαρξη του χωριού Μουλιανά στο Δήμο Ρωγών. Τα αρχεία αυτά (τα αυθεντικά Οθωμανικά) ακολουθούν συνήθως μια σειρά. Όταν λοιπόν έχουμε Ιστριβίνα(Καμπή Άρτας), μεγάλος και μικρός Καζνές (Αμμότοπος), Γουλιάδες/Γουλάδες (Γυμνότοπος), Μουλιανά/Μολιανά (Γοργόμυλος), Νανόι (Ανώγι) τότε πρόκειται σαφέστατα για το χωριό Γοργόμυλο, που είναι ακόμη και σήμερα γνωστό σαν Μουλιανά.

Άποψη μου είναι πως ο πρώτος ο Αυστριακός ιστορικός Johannes Koder κάνει το λάθος να ταυτήσει τα Βομπλιανά με το Όρραον και τα Μουλιανά/Μολιανά, που βασίζεται στο ουσιαστικό «Μπλιανίτες» , όπως αποκαλούνταν οι ντόπιοι παλιά αλλά αγνοώντας ότι στην Ήπειρο σε τοπικά ιδιώματα το Μ+ο=Μπ. Για παράδειγμα η λέξη Μουλάρι γίνεται Μπλάρι/Μπλάρ. Αλλά και το γράμμα «π» δέχεται πολλές φορές μπροστά ενα Μ. Δηλαδή το πηγάδι σε τοπικό ιδίωμα λέγεταο πηγάδ/πγάδ αλλά με την πρόσθεση του γράμματος «Μ» έχουμε σε τοπικό ιδίωμα το Μπγάδ. Επίσης στην περιοχή υπάρχει το τοπωνύμιο «πουλιάνα», το οποίο θα μπορούσε να γίνει και Μπλιάνα και το βλέπουμε αλλού όπως στην Μπολιάνα της Θεσπρωτίας ή στα Μπλιανά κοντά στα Κατσανοχώρια, Μπολιάνα Θεσσαλίας κτλ  και εκ του Μπλιάνα/Μπολιανα βγαίνει ο Μπλιανίτης.

 

Το κάστρο στο Γοργόμυλο

Σε λόφο στο Γοργόμυλο υπάρχουν ερείπια μεσαιωνικού πρφ κάστρου το οποίο οδήγησε κάποιος στο συμπέρασμα πως εδώ βρίσκονταν τα Βομπλιανά. Το κάστρο αυτό το έχω βρει σε χάρτη καταγεγραμένο σαν «Venezia Fortress – Βενετικό φρούριο». Αν και δεν έχει γίνει κάποια συστηματική ανασκαφή, το συγκεκριμένο κάστρο όμως φαίνεται να μην  έχει την δυνατότητα να φιλοξενήσει τόσους μαχαλάδες. Και έξω αν ήταν οι μαχαλάδες αυτοί  πάλι δεν υπάρχει η δυνατότητα , εκτός και αν ήταν στον κάμπο δηλαδή στο οροπέδιο. Αν βέβαια θα ήταν στο οροπέδιο ή δίπλα ίσως είχαμε κάποια άλλη καταγραφή ή θα αναφέρονταν κάπου ή θα μας ήταν κάτι γνωστό μέσα από όλα τα φορολογικά κατάστιχα της μεταβυζαντινής περιόδου.

Μετά το 1449

Φαίνεται πως και μετά την Οθωμανική κατάκτηση τα Βομπλιανά συνέχισαν να υπάρχουν σαν πόλη ως τις αρχές του 17ου αιώνα. Σε όλα αυτά τα φορολογικά κατάστιχα τα Βομπλιανά φέρονται όπως και η Άρτα με μαχαλάδες. Και μάλιστα έχουμε το σύστημα των Εκκλησιών. Δηλαδή ενορίες.

Έτσι λοιπόν έχουμε τις παρακάτω ενορίες ή μαχαλάδες

Άγιοι Απόστολοι

Άγιος Γεώργιος

Άγιος Μηνάς

Αγία Βαρβάρα

Άγιος Δημήτριος

Αγία Παρασκευή

Σύνολο χανέδων δηλαδή εστιών έχουμε γύρω στις 250-300. Σύμφωνα με τους δύο φίλους Οθωμανολόγους που μελετούν τα αρχεία αυτά θα υπολογίσουμε ισως ως και 1300 κατοίκους.

Βέβαια αν όλοι αυτοί οι μαχαλάδες ήταν στην Καστροπολιτεία επιφυλάσσομαι. Με βάση το χρονικό των Τόκκων δεν νομίζω να ήταν όλες εντός των Τειχών. Εδώ προφανώς συέβαινε το ίδιο με την Άρτα. Κάστρο και πόλη. Πότε ακριβώς και γιατί εξαφανίστηκε η πόλη δεν μας είναι γνωστό. Πιθανολογούμε όμως , πως από το τέλος του 16ου αιώνα άρχισαν να μεταφέρονται κάτοικοι προς την πόλη της Άρτας. Το ίδιο συνέβηκε και με την πολιτεία των Ρωγών.

Και αυτό το βλέπουμε ήδη από το 1564 και μετά. Στην πόλη υπάρχουν κάποιες συνοικίες που δεν υπήρχαν παλιότερα. Αναφέρομαι εδώ στην συνοικία των Ρωγών, στην συνοικία του Αγίου Μηνά, ενός Αγίου Γεωργίου, που δεν υπήρχαν 30 χρόνια πριν. Προφανώς οι κάτοικοι αυτοί μετέφεραν τα ονόματα των ενοριών απ όπου προέρχονταν.

Ο Χάρτης του Αntonio Salamanca

Σε χάρτη του ιταλού Αντόνιο Σαλαμάνκα στα 1538  μεταξύ Άρτας και Ρωγών πάνω σε λόφο απεικονίζεται κάστρο ή καστροπολιτεία. Βέβαια δεν έχουμε όνομα. Γνώριζε ο Σαλαμάνκα το τοπωνύμιο; Δεν το γνωρίζουμε. Προφανώς όμως θα γνώριζε πως υπάρχει οικισμός κάπου κοντά. Εκτός και αν το έβαλε τυχαία για να γεμίσει τον χάρτη. Αν και φαίνεται η σύπτωση να είναι μεγάλη.

Μέρος από τον χάρτη του Antonio Salamanca όπου βλέπουμε πάνω σε λόφο οικισμό

Το τέλος

Είναι λοιπόν βέβαιο, πως ως τα μισά του 17ου αιώνα η πόλη των Βομπλιανών χάθηκε. Ποιοι ήταν οι λόγοι μας είναι άγνωστο. Οι Οθωμανοί, όπως σε πολλά μέρη, δεν είχαν την διάθεση να συντηρούν φρουρές και να συντηρούν κάστρα. Τους βόλευαν μικροί αγροτικοί οικισμοί και οι πόλεις να είναι πιο συμπυκνωμένες. Πως μπορεί να εξαφανιστεί ένα κάστρο; Πολύ απλά. Όταν αυτό είναι ανερνεργό και είναι και κοντά σε μεγάλο αστικό κέντρο μπορεί άνετα το οικοδομικό υλικό να μεταφερθεί. Αντίθετα οι Ρωγοί, που ήταν μακριά έμειναν στο έλεος τους.

Το έζησαν αυτό και οι παππούδες μας με τα κτήρια στην Σαλαώρα ή το Φιδόκαστρο. Ακόμη και τα Αραπόσπιτα της Στρογγυλής.

Ελπίζω όταν αναλυθούν και τα ονόματα και οι φόροι να πάρουμε μια ακόμη παραπέρα εικόνα...Η έρευνα δεν σταματά.

 Η Τρίτη κοινότητα του Νέου Λούρου  / Νέας Φιλιππιάδας – Οι Τσιγγάνοι

Συνήθως στην Οθωμανοκρατία όταν μιλάμε για μια τρίτη κοινότητα ενοούμε συνήθως την Εβραίκή. Η περίπτωση της Φιλιππιάδας είναι διαφορετική όμως μαις και είμαστε στη δύση της Οθωμανοκρατίας. Η τρίτη λοιπόν κοινότητα για την οποία σπάνια γίνεται λόγος και παραμένει στην αφάνεια είναι η κοινότητα των Τσιγγάνων ή γύφτων, όπως ονομάζονταν από τον λαό. Μαζί με τους Μουσουλμάνους Οθωμανούς της Άρτας εγκαταστάθηκαν στον νέο οικισμό και μια ομάδα τσιγγάνων, οι οποίοι ήταν μουσουλμάνοι. Όπως ήταν φυσικό για την εποχή, φυσικά δεν πήραν θέση μέσα στο νέο οικισμό αλλά στο Ιμλάκι (κρατική γη) Ελευθεροχώρι. Η κοινότητα των τσιγγάνων είναι παλιά. Εμφανίζεται ήδη στο πρώιμα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα στα 1518 σαν ξεχωριστή συνοικία στην Άρτα.  Αν και δεν τους πίεσε κανείς να εγκαταλείψουν την Άρτα, φοβούμενοι ίσως  αντιδράσεις του ελληνικού στοιχείου μετά την απελευθέρωση και σαν μειονότητα έφυγαν στην νέα πόλη. Αλλος ένας λόγος μπορεί να είναι, ότι μυρίστηκαν δουλειές και μονοπώλειο στην νέα πόλη. Από τα αρχεία βλέπουμε, πως στην πλειοψηφία ήταν τεχνίτες σιδηρουργοί. Χαλκιάδες κατά την λαϊκή ονομασία. Οι Τσιγγάνοι ζούσαν σε καλύβες στο Λευτεροχώρι ενώ τους δόθηκε και μια χέρσα έκταση να την αξιοιποιήσουν.   Στις πηγές δεν φαίνεται να υπάρχουν ως τα 1913 κάποιες προστριβές μεταξύ αυτών, ντόπιων και Οθωμανών. Βέβαια αυτό θα αλλάξει μετά την απελευθέρωση όταν ο Β.Π.  θα προσπαθήσει να αποσπάσει το κομμάτι της γης των Τσιγγάνων και έτσι θα καταφύγουν στο δικαστήριο, όπου η Διοίκηση Ηπείρου θα παραχωρήσει και επίσημα την χέρσα γη στους Τσιγγάνους και στην οικογένεια Λιατίφ των Τσιγγάνων , που ήταν και η μεγαλύτερη.   2 στρέμματα  θα παραμείνουν "κοινοτικά" γαι την "κοινότητα των Τσιγγάνων". Ο Β.Π., πάντα με βάση τα αρχεία της γενικής διοίκησης Ηπείρου, θα προσπαθήσει και πάλι να πάρει τα 2στρέμματα αλλά η αστυνομία θα του παραχωρήσει μόνο 200 πήχες.  Σαν τελευταίο πρόεδρο της κοινότητας των Τσιγγάνων συναντάμε τον Λιούτε Ισλάμ.  Όταν έφτασε ο καιρός της ανταλλαγής, η οποία γίνονταν σύμφωνα με το θρήσκευμα και εξαίρεση είχαν οι Αλβανοί, κάποιοι Τσιγγάνοι θα φροντίσουν να αλλάξουν σύντομα το δόγμα τους και να βαφτιστούν, όπως μαρτυρεί και η περίπτωση του Τζελάλ Ρεφάτ γιος της Φατμέ και του Τζελάλ Χουσεΐν, σιδηρουργός που ονομάσθηκε Φώτης Γιαγκούλας.  Ηταν και κάποιες οικογένειες που έφυγαν για την Αλβανία καθότι ήταν αλβανόφωνοι. Είναι ζήτημα αν η κοινότητα των Τσιγγάνων ξεπερνούσε τα 40 ως 50 άτομα.  Η απελευθέρωση δεν έφερε κάποιες αλλαγές για την κοινότητα των Τσιγγάνων και συνέχισε άλλοτε με δυσκολίες άλλοτε όπως τα φέρνει ο χρόνος να υπάρχει όχι σαν κοινότητα ξεχωριστή αλλά ενσωματωμένη στο σύνολο της Ελληνικής πολιτείας.

Απο το βιβλίο μου: "Φιλιππιάδα - ο χώρος , ο οικισμός, ο καζάς - Ενα ταξίδι στο χρόνο απο την προϊστορική εποχή ως την απελευθέρωση"

Εικόνα: Θάλεια Φλωρά-Καραβία, σκηνή στο πηγάδι στο Ελευθεροχώρι